Nog adres

«Хурзæрин» Советон дуджы

0524_1.jpg

Ивгъуыд æнусы дыууынæм азтæ — советон хицауады фыццаг азтæ. Æгас Уæрæсе æмæ йæ алыварс цæрæг адæмты царды цыдис цæхгæр ивындзинæдтæ. Идеяйы, ног царды сæрыл фырт цыдис фыды ныхмæ, æфсымæр — æфсымæры ныхмæ, цыдис æмбæстагон хæст, фæсарæйнаг интервенци. Уæрæсейаг адæм цы цард равзæрстой, уый бахауд тæссаг уавæры, фæлæ уæддæр бахъахъхъæд æрцыд. Уæдмæ сырæзт Советон Цæдис æмæ йе скондмæ бацыдыстæм мах, Ирыстоны адæм дæр. Бацыдыстæм æм, нæ иу хай Уæрæсейы сконды баззад, иннæ та — Гуырдзыстоны, афтæмæй.

Уыцы Гуырдзыстоны, кæцы бæрцæй цалдæр азы размæ, бæлвырддæрæй та — 1920 азы зынджы хай бакодта æгас Хуссар Ирыстоны. Уæд гуырдзыйы гæрзифтонг æфсады разæй адæм лыгъдысты фервæзыны ныфсæй цæгатæрдæм. Мардысты фæндæгтыл, тухитæ æвзаргæйæ, мардысты низтæй. Бынатмæ чи ныххæццæ сты, уыдонмæ дæр æнцой цард кæм æнхъæлмæ каст — æнæуый дæр алы ран цард уæззау уыд æмæ, хъизæмæрттæ æвзаргæйæ, æрвыстой сæ бонтæ.
Гуырдзыстоны меньшевиктæ дæрæн куы æрцыдысты, советон хицауад дзы куы æрфидар, æрмæстдæр уæд фæзынд фадат нæ лигъдæттæн фæстæмæ сæ сыгъд уæзгуытæм æрыздæхын. Æмæ уым, Цæгат Ирыстоны чи æрфидар сты, сæ цард æрбæстон кæнын кæмæн бантыст, уыдонæй дарддæр иннæтæ здæхтысты. Цæмæй та ногæй цард сæндидзын кæной, хъæууат чи фесты, уыцы хъæуты. Зын у цард ногæй æндидзын кæнын, уæлдайдæр та æххормаг, хæццæ дуджы, дæ тых, дæ хъарутæй дарддæр ныфс куы никæмæй æмæ ницæмæй æвæрай. Фæлæ та сфæрæзтой æппæт уыцы зындзинæдты дæр.
Гуырдзыстоны сконды баззайыны ныхмæ уыдысты ирон адæм. Хъуыддаг æвзæрстой Мæскуыйы, бæстæйы уæлдæр къухдариуæгад, фæлæ, хъыгагæн, сæ пайдайæн нæ аскъуыддзаг.
Дуг уæззау уыдис, æлдариуæг кодта мæгуырдзинад, æххормагдзинад, фæлæ уæддæр адæм ныфсимæ æнхъæлмæ кастысты, ног цард сын ног хорздзинæдтæ кæй æрхæсдзæнис æмæ сæ сомбон, сæ кæстæрты фидæн амондджын кæй уыдзæнис.
Ахæм уæззау æмæ карз æхсæнадон-политикон рæстæджы, бæлвырддæрæй куы дзурæм, уæд та 1924 азæн йæ фыццаг боны фæзынд, райгуырд æмæ адæммæ фæхæццæ газет «Хурзæрин»-æн йæ фыццаг номыр. Нæ адæмы царды ацы историон цауæй рацыдис 90 азы æмæ уал азы дæргъы уый æнувыдæй лæггад кæны йæ кæсджытæн, сæ цинтыл сын цин кæнгæйæ, сæ хъыгтыл та — хъыг, афтæмæй. Уыцы цинтæ, хъыгтыл фыста номырæй номырмæ æмæ сæ æфснайдта историйæн. Ныр ын фыццаг номырæй абоны бонмæ, йæ сыфтæ фæлдахгæйæ, нæ цæстытыл ауайынц, нæ хистæр фæлтæртæ æмæ нæ абоны кæстæр фæлтæр дæр цы знæт дуджы цаутæн уыдысты æвдисæнтæ, сæ хайадисджытæ, уыдон.
Газет советон дугæн йæ райдианы райгуырд, йемæ цардис, цалынмæ уыцы дугæн йæ кæрон не ‘рхæццæ æмæ уыимæ нæ ныппырх не стыр хъомысджын бæстæ — Советон Цæдис, уæдмæ. Нæ адæмы, æгас Советон Цæдисы, социалистон æмхæларады бæстæты æмæ дунеон историйы дæр ацы дугæн бирæ алыгъуызон аргъгæнджытæ ис — алчи йын йæхирдыгонау аргъ кæны æмæ йæ рæстдзинад хъары æндæртæн. Фæлæ, сæйраджыдæр, уыдон адих сты дыууæ хайыл — йе ’вварсхæцджытæ æмæ йæ ныхмæлæуджытыл. Махæн нæ ныхасы сæр уыдоныл нæу æмæ дзы алкæйы рæстдзинад æвзарыны хæс нæ исæм нæхимæ. Уый нæ фæнды зæгъын æмæ дуджы раз, цахæм уыдис, уымæ нæ кæсгæйæ, «Хурзæрин» бирæ æндæр газетты æмрæнхъ фыста йæ хæс. Йæ хæс та уыд цард æвдисын, цард чи аразынц, уыдонæн æххуыс кæнын. Аразын та хъуыд ног, дунеон историйы чи никуыма уыд, ахæм цард æмæ йæм хуссарирыстойнаг фæллойгæнæг адæм дæр æрæвнæлдтой сæ пырх æмæ сыгъд уæзгуытыл.
Уыцы хъуыддагмæ та сæ разæнгард чи кодта æмæ сæ фарсмæ чи балæууыд, уый уыд газет «Хурзæрин». Ахæм диссаджы ном ын чи радта, уыцы адæймаджы ном абон бæлвырдæй зæгъын нæ бон нæу, фæлæ йæ нысаныл кæй сæмбæлд, уый дызæрдыггаг никæмæн у. Хурзæрин у боны райдиан. Бонæн йæ райдианыл æмбæлгæйæ та нæ цæстыты раз сысты, хуры зæрин тынтæ куыд сныдзæвынц нæ хæхты цъуппытыл æмæ сæ, зæрин доны æвдулгæйæ, дæлæмæдæлæмæ, кæмттæ, быдыртæм сæхи ивазгæйæ, рухс — царды хос — кæй бауадзынц æппæт талынг бынæттæм. «Хурзæрин» ахæм талынг бынæттæ нæ алыварс нæ агуырдта йæ фæзындæй æмæ уыдоны нæ рухс кодта — уыдонæн фаг уыд æппæтылæххæссæг Хур. «Хурзæрин» та йæ зæрин тынты хъомыс сарæзта ирон лæгæн йæ удмæ, йæ зæрдæмæ, цæмæй йын сæ барухс кæна æмæ йын уыимæ барухс кæна йæ цард дæр, бацамона йын фæндаг уыцы рухс цардмæ.
Алы ног хъуыддагæн дæр йæ райдиан зын вæййы. Уæдæ ахæм арфæйаг хъуыддаг, куыд мадæлон æвзагыл газет рауадзын дæр æнцон кæм уыд — хъуыд бынат ссарын, мыхуыргæнæн ифтонггæрзтæ самал кæнын æмæ сæйраджы сæйраг та, газет чи цæттæ кæна, чи йæ уадза, ахæм кусджытæ ссарын.
Газетæн йæ редакци æмæ типограф дæр райдианы уыдысты æххуырст хæдзæртты. Фæстæдæр бæлвырд æрцыд йæ æдзухон бынат — Исахъы уынджы тæккæ райдианы цы бæстыхай уыд, уый. «Бирæ азты дæргъы стыр лæггад фæкодта ирон мыхуырон дзырды рæзтæн ацы бæстыхай. Ам цæуын райдыдта æрмæст газет „Хурзæрин“ нæ, фæлæ „Большевикон аивад“, „Мах фæлтæр“, „Пионеры хъæлæс“, афтæ журналтæ „Фидиуæг“, „Æххуыс ахуыргæнæгæн“, „Кæфхъуындар“ дæр. Мадæлон æвзагыл дзы мыхуыр цыдысты чингуытæ, брошюрæтæ. Уым змæлыдысты нæ интеллигенцийы хуыздæр тыхтæ, Ирыстоны сомбоны ныфсытæ. Уыдон бирæ фæрахиз-бахиз кодтой типографы къæсæрыл бон дæр, æхсæв дæр æмæ баихсыд», — фыста, æппæт йæ цард ирон журналистикæйæн снывондгæнæг Дзуццаты Димитр йæ уац «Ихсыд къæсæр»-ы.
Фæстæдæр типографы раивтой Мæскуыйы уынгмæ, ног æртæуæладзыгон нырыккон бæстыхаймæ. Зæронд бæстыхай та ссис цæрæн хæдзар. Фæлæ 2008 азы августы хæсты рæстæджы цъыбырттысыгъд бацис, чи дзы цардысты, уыдонæн сæ фæллæйттæ йæ мидæг, афтæмæй. Ахæм рауад йæ хъысмæт, адæм «зæронд типограф» кæй хуыдтой, уымæн.
Ныр та аздæхæм фыццаг типограф байгом кæныны рæстæгмæ. Директорæй йын нысан æрцыд Гæззаты Лади. Чи йæ зыдта, уыдон æй бахъуыды кодтой уæздан адæймагæй, райгуырæн бæстæйы æнувыд патриотæй. Дохтыр уыдис. Бирæ рынчынтæ фервæзын кодта мæлæтæй. Йæ царды фæстаг азты куыста Цхинвалы медтехникумы директорæй. Лади бирæ уарзта мыхуыры куыст дæр. Хорз арæхст фыссынмæ, тæлмац кæнынмæ. Типографы директорæй йæ снысан кæнгæйæ, уымæн цыбыр рæстæгмæ бантыст йе срæвдз кæнын. 1923 азы уый Калакæй æрбакодта, типографы куыст, полиграфион кондад хорз чи зыдта, ахæм кусæг Козаты Никъойы æмæ тагъдыл бацæттæ кодтой дамгъæвзарджытæ, газетаразджытæ æмæ мыхуыргæнджытæ.
Афтæмæй цæуын райдыдта газет «Хурзæрин». Йæ редактор та уыд ирон мыхуыры æнувыд хæлар æмæ зиу-уон Плиты Арон. Цы фыста, уый уыд аив æмæ лæгъз. Уыимæ ма кодта тæлмацы куыст дæр.
«Хурзæрин»-ы фыццаг азтыл дзырд куы цæуа, уæд æнæскойкæнгæ нæй зынгæ ирон ахуыргонд, литературæиртасæг Тыбылты Алыксандры тыххæй. Уый кæд редакторæй нæ куыста, уæддæр уыд йæ секретарь, редакторы хæдивæг æмæ йæ уæзгæ бавæрд хаста газеты аивдæр, мидисджындæрæй йæ кæсджытæм хæццæ кæныны хъуыддагмæ.
Тыбылты Алыксандры тыххæй бирæ фыст æрцыдис, фæлæ уæлдай нæ уыдзæнис ам Дзуццаты Димитры мысинæгтæ рæгъмæ рахæссын. «Иууыл тынгдæр Алыксандры сæр бахъуыдис „Хурзæрин“-ы редакцийы. Æмæ дзы бирæ фæкуыста секретарæй, редакторы хæдивæгæй. Арæх-иу нæ фембырд кодта куы редакцийы, куы та йæхи хæдзары Сталины уынджы. Фарстытæ æмæ-иу дзуаппытæн кæрон нæ уыд. Фæлæ чи фæллад, уыдонæй нæ уыд Алыксандр, цыдæр æхсызгондзинад æнкъардта фæсивæды ’хсæн. Скъолайы хъауджыдæр нæ уыд йæ хæдзар».
Плиты Ароны ацы бынаты раивта зынгæ ирон фыссæг Беджызаты Чермен. Уый журналистикæйы дæсныйад райста Украинæйы. Иттæг хорз арæхст тæлмац кæнынмæ дæр. Фæлæ уæддæр йæ хъус фылдæр дардта фыссæджы куыстмæ. Секретарæй та уæд куыста Уалыты Димитр. Газет кæд къуыри иу хатт йедтæмæ нæ цыд, уæддæр дзы бирæ куыст уыдис, фæлæ дзы цы цыппар адæймаджы куыста, уыдон сыл æххæссыдысты. Фæстæдæр Чермен ацыд уыцы куыстæй æмæ газет уадзыны бæрн йæхимæ райста Димитр. Бирæ уарзта уый дæр мыхуыры куыст. Йæхæдæг дæр фыста æмдзæвгæтæ, радзырдтæ, очерктæ, кодта тæлмац. Æрыгон уæвгæйæ, уæззау уаргъ систа йæ уæхсчытæм, фæлæ йын йæ хæссын фæрæзта йæ курдиат, йæ куыстуарзондзинады руаджы. Димитр ма уыдис сатирикон журнал «Кæфхъуындар»-ы редактор дæр. Чи зоны, цас ын бантыстаид ирон журналистикæйы къабазы, фæлæ йын бирæ рацæрын нæ бантыст — амард æртыназдзыдæй.
Советон дуджы ма газеты сфæлдыстадон коллективæн чи разамынд кодтой, уыцы редакторæ уыдысты: Гасситы Исмел, Гаглойты Аким, Гасситы Виктор, Зассеты Филипп, Голоты Владимир, Джиоты Соломан, Цхуырбаты Никъала, Куымæридтаты Алыксандр æмæ Тедеты Павел.
Газет йæ фæзындæй фæстæмæ уарзон ссис адæмæн. Афæдз ыл куы сæххæст, уæд уымæн фыстæуыд йæ раззаг уацы: «Хуссар Ирыстоны иу талынг къуым дæр нал баззад, нæ газет кæдæм нæ хæццæ кæны, кæм æй нæ кæсынц». Уый уæд, адæм иу стæмæй дарддæр æнахуыр куы уыдысты, кæсын-фыссын дæр куы нæ зыдтой. Газеты та цæмæй дæ къухмæ райсай æмæ дзы мыхуыр цы ис, уыдæттимæ базонгæ уай, уый тыххæй кæсын зонын хъæуы. Æмæ ам дæр адæмæн сæ фарсмæ балæууыд «Хурзæрин» йæхæдæг — йæ фæрстыл мыхуыр кодта ирон ног алфавиты дамгъæтæ æмæ сæ адæм стыр цымыдисæй, разæнгарæдæй ахуыр кодтой. Афтæ азæй азмæ бирæ фылдæр кодта йæ кæсджыты нымæц, йæ тираж. Цæвиттон, райдианы кæд йæ тираж 500 экземпляры йедтæмæ нæ уыд, уæд 1928 азы та фæфылдæр дыууæ хатты. Дыууæ хатты фæфылдæр 1932 азы дæр æмæ ссис 3000 экземпляры. Иу афæдзы фæстæ та схызт 4000 экземплярмæ.
Фылдæрæй фылдæр кодтой газеты уацхæсджытæ дæр. Йæ 10 азы юбилеймæ уыдоны нымæц схызт 310 адæймагмæ. Афтæ, æмæ фидарæй зæгъæн ис, газет, æцæгæйдæр, кæй ссис адæмон.
Банысан кæнын хъæуы уый дæр, æмæ «Хурзæрин» райдианы кæй цыдис къуыри иу хатт. 1930 азæй 1934 азмæ къуыри дыууæ хатты æмæ 1934 азæй йæ юбилейы 10 азы бонæй фæстæмæ та цыд æрвылбон, ома, къуыри цыд фондз хатты.
Стыр æмæ бæрнон хæстæ æххæст кодта йæ фыццаг номыры рацыдæй фæстæмæ «Хурзæрин». Фыццаджы уал зæгъын хъæуы уый, æмæ хуссайраг ирæтты царды фыццаг мыхуыры орган кæй уыдис, йæ разæй цæуæг кæй нæ уыдис æмæ йæхи фæндæгтæ кæй агуырдта йæ кæсджыты зæрдæтæм. Дыккаджы, дунеон царды фæивд Уæрæсейы адæмимæ фæивта Хуссар Ирыстоны адæмы æхсæнадон-политикон цард дæр. Рæстæг уыд знæт, змæст, хæццæ, куыд ма загътам, афтæмæй адæм, сæ сыгъд уæзгуытæм æрыздæхгæйæ, сæ цард уыцы гæвзыкк, мæгуыр æххормаг дуджы нæма æрбæстон кодтой, æмæ газет архайдта, цæмæй сын сæ зæрдæты бауагътаид царды ныфс, цæмæй ног цардарæзтады активон хайад истаиккой, размæ, рухс æмæ бæллиццаг фидæнтæ æнæзивæгæй, разæнгардæй цыдаиккой.

Газеты фæзындимæ Хуссар Ирыстоны хъæуты гом цыдысты скъолатæ æмæ рæзгæ фæлтæрæн фадат фæцис ахуыры фæндагыл ныллæууынæн. Хистæр кар цæрджытæ дæр цæмæй кæсын-фыссын уæддæр базыдтаиккой æмæ ахуырдзинад куынæг æрцыдаид, уый тыххæй цыдысты, афтæхуыйнæг, ликбезтæм. Фæлæ чингуытæ стæм кæй уыдысты, афтæ ма ахуыргæнджыты кадртæ дæр, уымæ гæсгæ уыцы хæстæ бирæбæрцæй йæхимæ иста газет «Хурзæрин». Йæ фæрстыл алфавит кæй мыхуыр кодта, стæй газет кæсыныл фæцайдагъ уæвынмæ цæрджыты тырнындзинад стыр кæй уыд, уымæ гæсгæ сын басгуыхт куыд сæ фыццаг чиныг-дамгъуат, афтæ, зæгъæн ис, сæ фыццаг ахуыргæнæг дæр.
Ивгъуыд æнусы æртынæм азтæ нæ раздæры областæн дæр систы царды æппæт къабæзты стыр ивындзинæдты райдиан. Зынын райдыдтой фыццаг сæудæджерадон куыстуæттæ, æндæр арæзтæдтæ. Ахæмтæ уыдысты Цхинвалы хъæдкуысты комбинат, гидроэлектростанц, хырхæйфадæнтæ, чъырсудзæн завод, Гур-Цхинвалы æфсæнвæндаг, донхæргæнæн къанаутæ, фæндæгтæ, цæрæн хæдзæрттæ, административон-культурон уагдæтты бæстыхæйттæ. Уыдæттæ куыд æмæ цахæм темптæй арæзт цыдысты, уыдæтты тыххæй газет хъусын кодта йæ кæсджытæн. Уыдонмæ та цæуын райдыдта æндæр номимæ. 1931 азы йæ схуыдтой «Коммунист».
Газет йæ хъус дардта, хъæууон хæдзарады цы стыр ивындзинæдтæ цыдис, уыдонмæ дæр. Райтынг колхозон арæзтад æмæ ацы процесс куыд цыдис, уымæ газет æрмæст йæ хъус нæ дардта, фæлæ ма æппæт зæхкусæг фæллойгæнджыты разæнгард кодта колхозон арæзтады активон хайад исынмæ. Ацы хъуыддаг æнцонтæй нæ цыдис. Бирæтæ не ‘ууæндыдысты ног царды ивындзинæдтыл, бирæты, уæлдайдæр та фос скæнын кæмæн бантыст, цардыл чи фæхæст, уыдоны та нæ фæндыд сæ къухты, сæ тыхы руаджы ссаргæ фæллой иумиагæй хæдзарадмæ радтын. Уыимæ иумæ нæ уыд техникæ, кусæнгæрзтæ. 1929 азы газет хъусын кодта, зæгъгæ, «Хуссар Ирыстоны ис æрмæстдæр иу машинæты æмбалад æмæ æрмæст уалдзæджы сырæздзæн иу колхоз. Æгасæй нæм ис 32 гутоны, 10 прицепы, 5 сыгъдæггæнæны, 2 агрономы æмæ 1 зоотехник». Фæлæ æппæт зындзинæдтæм нæ кæсгæйæ, колхозон арæзтад йæ тыхы цыд æмæ сфидар сты. Уый уыд дуджы домæн æмæ йæм йæ уæзгæ бавæрд хаста «Хурзæрин».
Аив дзырдмæ адæм æппæт рæстæджыты дæр æмхиц уыдысты. Уæлдай кад кодтой, аив дзурынмæ хуыздæр чи арæхст, дзырддзæугæ чи уыдысты, уыдонæн. Ахæм курдиатæй хайджын уыдысты ивгъуыд дуджы кадæггæнджытæ, таурæгъгæнджытæ, зарæггæнджытæ. Уыдон дзыхæйдзургæ адæмон сфæлдыстады хуыздæр, аивдæр кæнгæйæ, фæлтæрты сæрты æрхæццæ кодтой мыхуырон дзырды фæзындмæ. Стæй уыцы хæс бирæбæрцæй сæхимæ айстой газет, журнал æмæ чиныг. Нæ адæмы дзыхæйдзургæ адæмон сфæлдыстад уæрæх дзыллæты ‘хсæн парахат кæныны хъуыддагæй иуварс нæ лæууыд «Хурзæрин» дæр.
Газет стыр ахъаз фæцис не сфæлдыстадон æмæ зонадон интеллигенцийы райрæзын кæнынæн. Рæзгæ фæлтæрæн ахуыры фадат кæй фæцис, уымæ гæсгæ хъомыл кодтой фидæны инттеллигенцийы минæвæрттæ, æндæр æмæ æндæр къабæзты зынын райдыдтой нæхи кадртæ. Æмæ уыдонæн дæр æххуысгæнæг уыдис газет. Йæ фæрстыл мыхуыр цыдысты, цымыдис сæм чи æвзæрын кодта, сæ архайды сын чи бабæззыдаиккой, ахæм уацтæ. Фæлæ уæддæр газетмæ уæлдай æмхицдæр уыдысты, ирон аив дзырдæн лæггад кæнын чи равзæрста, уыцы сфæлдыстадон кусджытæ, чи дзы куыста, уыцы журналистты коллективтыл куынæ дзурæм, уæд. Уыдон уыдысты, ирон литературæ дарддæр чи арæзтой, уыцы фысджытæ. Уыдонæй бирæтæ литературон куыст кæнынæй дарддæр куыстой газетæн йæхи мидæг дæр æмæ архайдтой, цæмæй йе ‘взаг уыдаид аивдæр, мидисджындæр æмæ афтæмæй хæццæ кодтаид йæ кæсджытæм. Мах ской кодтам, газетæн йæ дыккаг редактор кæй уыдис зынгæ ирон фыссæг Беджызаты Чермен. Редакторæй ма куыста Гаглойты Аким дæр. Æндæр æмæ æндæр рæстæджыты дзы æндæр æмæ æндæр бынæтты советон дуджы куыстой фысджытæ Бекъойты Елиоз, Гаглойты Федыр, Дзугаты Георги, Мæргъиты Къоста, Гæбулты Мелитон, Букуылты Алыкси, Козаты Исидор, Пухаты Петро, Хъазиты Мелитон, Нартыхты Григол, Гаглойты Григол, Асаты Реуаз, Икъаты Владимир, Къæбысты Зауыр, Къусраты Егнат, Плиты Феликс, Хуыгаты Уасил, Гобозты Валери, Кокойты Эльзæ, Габуты Хазби, Гæбæраты Тенгиз.
Газеты фæрстыл мыхуыр цыдысты ирон литературæйы къласикты, иннæ фысджыты уацмыстæ, уæрæх фæндаг лæвæрд цыдис æрыгон, райдайæг фысджытæн.
Нæ адæмы царды ахсджиаг цаутæ уыдысты педагогон ахуыргæнæндон, драмон театр, зард æмæ кафты паддзахадон ансамбль, æндæр ахуырадон æмæ культурон уагдæттæ бакæнын. Уыдон ахъаз кодтой нæ адæмы размæцыды хъуыддагæн æмæ сын сæ архайды тыххæй цинимæ фыста, ныр «Коммунист» чи хуынд, уыцы газет.
Ног цард, цы рæдыдтытæ дзы æруагъдæуыд бæстæйы разамынады ‘рдыгæй, уыдæттæм нæ кæсгæйæ, йæ гаччы бадт, ивындзинæдтæ дзы цыдис хуыздæрæрдæм. Фæлæ райдыдта хæст, Фыдыбæстæйон Стыр хæст æмæ та адæмы сабыр, æнцой цард ныппырх. Ныр та æппæт тыхтæ дæр саразын хъуыд цыфыддæр знаджы тагъддæр ныппырх кæнынмæ. «Æппæт дæр фронтæн, æппæт дæр уæлахизæн» — ахæм девизимæ растадысты æгас советон адæм немыцаг тыхæйисджыты ныхмæ æмæ хæстхъом адæм ивылдысты тохы быдырмæ. Ацы хъуыддаджы фæстейæ нæ задысты Хуссар Ирыстоны хæстхъом фæсивæд дæр æмæ кæмæ сидгæ кодтой, чи та бархийæ цыд, афтæмæй афтид кодтой сæ сагсур лæппутæй нæ хъæутæ. Райгуырæн бæстæ бахъахъхъæнынмæ йæ æхсарджын фырттæм сидт «Коммунист» дæр. Уый æрмæст адæммæ нæ сидт, фæлæ тохы быдырмæ арвыста, йæ кусджытæй хæстхъом чи уыдысты, уыдоны дæр. Фæстæмæ дзы нал раздæхтысты, сæ хæдзæрттæм, редакцийы къæсæрæй нал бахызтысты æмæ фыссæн сис сæ къухмæ нал райстой Сиукъаты Къоста, Гаглойты Серги, Хуриты Димитр æмæ Тыджыты Ефим. Чи дзы æрыздæхтысты, уыдон та систы хæстон хорзæхты аккаг, афтæмæй се сфæлдыстадон куыст дарддæр кодтой.
Газет фыста Сырх Æфсады тохы хабæрттыл, Ирыстонæй кæй афæндараст кодта, уыдоны хæстон сгуыхтдзинæдтыл. Фыста, ам, фæсчъылдым ма чи баззадысты, уыцы ацæргæтæ, сылгоймæгтæ æмæ æнахъомтæ цы удуæлдай куыст кодтой, фронтмæ, сæ хæстонтæн куыд æрвыстой хъарм дарæс, æндæр дзаумæттæ, Хъахъхъæнынады фондмæ куыд хастой сæ æхцайы фæрæзтæ, уыдæттыл. Фыста, цы куынæггæнæг батальон нæм сырæзт, уый архайды тыххæй. Знаг æрбахæццæ Цæгат Ирыстонмæ, æмæ цæмæй се шпионтæ, диверсанттæ Хуссар Ирыстонмæ ма ивæрзтаиккой, уый тыххæй æфцгуытыл рахизæнты хъуыд хъахъхъæнын. Уыцы хæс æххæст кодта куынæггæнæг батальон.
Зынаргъ слæууыд сæрибардзинад æмæ хæдбардзинады сæрыл хæст Ирыстонæн. Мингæйттæй нал сæмбæлдысты сæ райгуырæн зæххыл, сæ хæдзæрттыл, бирæ хæдзæрттæ бынтондæр раафтид сты сæ гъæйтмардзæ, хæдзардарæг нæлгоймæгтæй. Фæлæ цард цард у, чи ма баззадысты, хæсты цæхæрæй æвыдæй, гъе, та цæфтæй, сахъатджынтæй чи раздæхтысты, уыдон та сабыр цардмæ æрæвнæлдтой. Газетæн дæр фæсхæсты азты ногæй йæ сæйраг темæ ccис фæллойады темæ. Нæ хæххон хъæуты цæрджытæ æнæуый дæр хъæздыг цард никуы кодтой, ныр сæ куыстхъом нæлгоймæгтæй, сæ хæдзардарджытæй бирæты фесафгæйæ, царды уæз ноджы тынгдæр æрæнцад сæ уæхсджытыл. Фæлæ уæддæр сфæрæзтой уыцы фыдæвзарæн дæр æмæ та сæ уæззау куысты руаджы цард æндидзын райдыдта. Газет ацы зын дуджы дæр уыд семæ æмæ сын рæгъмæ хаста, царды æппæт къабæзты дæр хорзæрдæм цы ивындзинæдтæ цыдысты, уыдоны. Йæ фæрстыл мыхуыр кодта æрмæст хуымæтæджы фæллойгæнджыты æнтыстытæ нæ, фæлæ адæмон ахуырады, зонады, медицинæйы, культурæйы, физкультурæ æмæ спорты къабæзты цы æнтыстытæ æфтыд къухты, уыдæтты тыххæй дæр.
Ацы рæстæджы, бæлвырддæрæй та 1954 азы, фæивтой газетæн йæ ном æмæ хуынд «Советон Ирыстон». Уыцы ном фæхаста, цалынмæ йæ мидисæн дзуапп лæвæрдта, ома, цалынмæ советон цардæвæрд нæ ныппырх, уæдмæ, стæй та йæм æнхъæлмæ каст ног ном.
«Советон Ирыстон»-æн йæ рæстæг амондджындæр разынд, йæ фæстаг бонты йын куынæ нымайæм, уæд. Цард иуæй сабыр уыд, иннæмæй та тагъддæр хуыздæр кодта. Газет æдзух царды гуылфæнты кæй уыд, фæллойгæнæг адæмы хæдзарадон æмæ культурон арæзтады хæстæ æххæст кæнынмæ кæй мобилизаци кодта, сæ фыццаг ахуыргæнæг æмæ фæдисон кæй уыдис, уый тыххæй 1974 азы, йæ фыццаг номыры рацыдыл æрдæг æнусы куы рацыд, уæд хорзæхджын æрцыд «Кады нысаны орденæй».
Газет хабархæссæг кæй у, уымæй дарддæр ма йæ разы бирæ ахсджиаг хæстæ кæй лæууы, уый кæддæриддæр хорз æмбæрста йе сфæлдыстадон кусджыты коллектив. Царды ахæм къабаз, ахæм фадыг нæй, газеты хъуыддаг кæдæм нæй. Фæлæ иууыл сæйрагдæр та у рæзгæ фæлтæры æппæтфарсон рæзты, сæ хæрзæгъдауон хъомылады фарстытæ скъуыддзаг кæнын, царды сæ хæрзиуæгон хъуыддæгтæм разæнгард кæнын. Æмæ уыцы хæс дæр æнтысгæйæ æххæст кодта «Советон Ирыстон». Йæ фæрстыл мыхуыр цыдысты компетентон адæймæгты уацтæ хæрзæгъдауон-патриотон хъомылады фарстаты фæдыл кæцытæ, сæйраджыдæр, здæхт уыдысты рæзгæ фæлтæрмæ. Рæзгæ фæлтæры хъомыладыл дзырд куы цæуа, уæд æнæзæгъгæ нæй скъолайы стыр нысаниуæджы тыххæй. Афтæ кæй у, уымæ гæсгæ йæ фæрстыл арæх æвдыста скъолайы цард, мыхуыр кодта раззагон ахуыргæнджыты уацтæ, фыста сын сæхиуыл дæр æмæ сын афтæмæй сæ фæлтæрддзинад истой æндæр ахуыргæнджытæ. Уæдæ бирæбæрцæй афтæ зæгъæн ис æмæ нæ уарзон горæт Цхинвал уæды Советон Цæдисы иууыл сабырдæр, фыдракæндтæ иууыл къаддæр кæм цыдис, ахæм горæттæй сæ иу кæй уыд, уым уыдис нæ абоны юбиляры уæзгæ бавæрд дæр.
Цы фыдракæндтæ, цы бархалынæдтæ-иу æрцыдысты, уыдон аразджыты ныхмæ та газет кодта карз тох. Мыхуыр кодта «Тæрхондоны залæй», «Сахълæуы постæй», зæгъгæ, ахæм рубрикæйы бын æрмæджытæ, фельетонтæ, æндæр критикон æрмæджытæ, æрвыста сæ æмбæлон органтæм мадзæлттæ райсыны тыххæй æмæ сын сæ фæстиуджытимæ зонгæ кодта газеткæсджыты «Нæ уацты фæдыл», зæгъгæ, ахæм рубрикæйы бын.
Газет сын ахъаз уыдис йæ кæсджыты зондахаст, дунеæмбарынад уæрæхдæр кæнынæн, йæ фæрстыл алыгъуызон темæтыл æрмæджытæ мыхуыр кæй цыдысты, уый руаджы. Газеткæсæг зонгæ кодта зонадон- техникон æнтыстытимæ, областы медицинæйы, адæмон ахуырады, арæзтады, культурæйы, хъæууон хæдзарады фæдыл зонадон-популярон уацтимæ. «Советон Ирыстон»-ы фæрстыл æмбæлдысты нæ инттеллигенцийы минæвæрттæ, зонгæ кодтой кæрæдзийы архайдимæ æмæ афтæмæй ссис уыдонæн дæр сæ иугæнæг тых.
«Советон Ирыстон» æцæг адæмон газет кæй ссис, ууыл дзурæг у уый дæр æмæ йæ тираж кæй хæццæ кодта 14 минмæ. Стæм ирон хæдзар уыдаид,кæй къæсæрæй-иу нæ бахызт, стæм ирон бинонтæ уыдис, кæцыты ‘хсæн нæ цард, нæ йын уыд йæхи бынат сæ хæдзары. Уый æрмæст Хуссар Ирыстоны цæрджытæ нæ истой — истой йæ Цæгат Ирыстоны дæр, куыд мах истам «Рæстдзинад», афтæ. Дыууæ Ирыстоны дыууæ сæйраг газеты æрвылбон дæр кæрæдзийыл æмбæлдысты фæндагыл — сæ иу цæгатмæ хаста хабæрттæ, иннæ та — хуссармæ. Газеттæ хæццæ кодтой Советон Цæдисы алы къуымтæм дæр.
Рæстæг куыд уыд, афтæ нæ адæмæн сæ царды уавæртæ хуыздæр кодтой. Рæзт, йæ арæнтæ уæрæхæй уæрæхдæр кодтой Цхинвалæн, рæзтысты дзы фабриктæ, заводтæ, цæрæн хæдзæрттæ, æндæр нысаниуæджы объекттæ. Ивындзинæдтæ хуыздæрæрдæм цыдысты хъæууон лæджы царды дæр. Æппæт уыдæттыл райзæрдæйæ фыста «Советон Ирыстон». Фæлæ уыцы ивындзинæдтæ уæддæр фаг нæ уыдысты. Цæгат Ирыстоны, Гуырдзыстоны районты цæрджыты царды гъæд хуыздæр, йе ‘мвæзад бæрзонддæр кæй уыд, уымæ гæсгæ Хуссар Ирыстоны хъæууон цæрджыты, уæлдайдæр та бæрзонд, зынвадат хъæуты цæрджытæ лыгъдысты хуыздæр цардагур æндæр æмæ æндæр рæттæм. Абон бирæ хъæутæ хъæууат фесты, федзæрæг сты, нал дзы ис кæддæрау йæ къухмæ газет чи райса æмæ бакæса, уый.
Знæт, тыхст, æнæнцой æнусы хуссарирыстойнаг ирæттæ цы фыдæвзарæн фæндагыл фæцыдысты, уыдонæн æвдисæн уыд газет. Уыцы фыдæвзарæнты хай, сæйраджыдæр кодтам нæ сыхаг гуырдзыйы «аудындзинады» руаджы. 20-æм азы геноцид чи бавзæрстой, уыдонæн æмæ сæ фæдонтæн дæр æвиппайды систы æфсымæрон адæм, сæ хистæр æфсымæр æмæ сæ мысынадæй хъуамæ ферох кодтаиккой уыцы трагикон цауты. 30-æм азты репресситы тугæйдзаг цалх иууыл тынгдæр атылд Хуссар Ирыстоны адæмыл, уæлдайдæр та йæ интеллигенцийыл.
Уыдæттæй дарддæр ма нæ литературæйы, ахуырады æппæт нæ культурæйы размæцыдæн ахъаз цæф уыдис, нæ фыссынад гуырдзиаг алфавиты графикæмæ кæй рахызт иу рæстæджы, уый. Уæдмæ та нæ алфавит арæзт уыд латинаг графикæйы бындурыл æмæ уый дæр зындзинæдтæ æвзæрын кодта, нæ фидæн кæимæ сбастам, уыцы Уæрæсемæ æнгомдæр балæууынæн. Фæлæ нын уæддæр уыцы алфавит Цæгат Ирыстонимæ уыдис иумæйаг æмæ нæ иумæйаг хъуддæгтæ хуыздæр цыдысты. Гуырдзиаг фыссынады графикæмæ рахизгæйæ, хуссайраг ирæттыл æрцыд «кæд, дам, цæфæй нæ мæлыс, уæд, дам, дын — рæхуыст», зæгъгæ, ахæм æмбисонд. Стæй æрмæст хуссайраг ирæттыл не ‘рцыд, фæлæ æгас ирон адæмыл. Нæ фысджыты чингуыты нын нал кастысты Цæгат Ирыстоны. Нал сæм хæццæ кодта газет дæр. Ахуырад дæр алæууыд фæстæмæ. Адæм райгонд нæ уыдысты Гуырдзыстоны ахæм политикæйæ, фæлæ цы сæ бон уыд. Йæ ныхмæ тохы нысанæн нæ фæсивæды минæвæрттæ сарæзтой сусæг организаци, фæлæ раргом æмæ йын йæ хайадисджыты Сыбыры хай фæкодтой. Уыдонæй сæ иу уыд, йе ссæрибары фæстæ газеты бирæ азты дæргъы чи фæкуыста, уый — Габуты Хазби.
1954 азы ирон фыссынады гуырдзиаг графикæ ивд æрцыд уырыссаг графикæйæ æмæ зынгæ фæахъаз нæ адæмы размæцыдæн, кæд, куыд ма банысан кодтам, афтæмæй нæ алыварс цæрæг адæмты æмрæнхъ нæ цыдыстæм, уæддæр.
Ахæм æмæ æндæр бирæ рассæнд-бассæндтæн æвдисæн æмæ сæ хайадисæг уыд нæ газет. Рацæудзысты ма азтæ æмæ уый йæ адæмимæ бацæудзæн йæ историйы ног, цæхгæр фæзилæнмæ, кæцыйы фæстæ — ног трагикон цаутæ, стыр историон хъуыддæгтæ...
Фæлæ уал цалынмæ нæ газеты историйы ног сæрмæ рахизæм, уæдмæ ацы юбилейон бонты æмбæлы, цæмæй дзы чи куыста, уыдоны нæмттæ æрымысæм. Мах ракодтам йæ редакторты, цы фысджытæ дзы куыстой, уыдоны кой. Уыдонимæ журналистон куысты уæззау уаргъ сæ уæхсджытыл чи бирæ азты, чи та къаддæр рæстæджыты хастой Дзуццаты Димитр, Багаты Барис, Гуыцмæзты Захар, Гæджиты Иракъли, Къудухты Георги, Годжыцаты Ясон, Плиты Сограт, Джиоты Къоста, Харебаты Михаил, Харебаты Владимир, Тасойты Баграт, Туаты Шота, Бабаты Виктор, Дыгъуызты Гриша, Бибылты Георги, Хуриты Гиви, Тедеты Виктор, Уалыты Лизæ, Къудухты Верæ, Гуыбеты Юри, Голоты Ирæ, Мæргъиты Хъазбег, Тедеты Юля, Тыджыты Павел, Зæгъойты Тембол, Æлборты Михаил, Багаты Феликс, Хозиты Петр, Гасситы Моисей, Дзасохты Валери, Хъуылаты Мулдар, Гæджиты Нинæ, Æлборты Алыксандр, Джиджджойты Михаил, Кокойты Бэлæ, Беджызаты Таймураз, Къæбулты Лейлæ, Мæргъиты Залинæ, Хъуылымбегты Маня æмæ æндæртæ.
Уыдонимæ газет рæвдз кæнынмæ сæ бавæрд хастой корректортæ, дамгъæвзарджытæ, мыхуыргæнджытæ, нывæндджытæ æмæ æндæр дæсныйæдты кусджытæ. Уыдон та уыдысты Козаты Нинæ, Баскъаты Ирæ, Джиоты Настя, Туаты Дуня, Беппиты Дуня, Къæбулты Бабуца, Бибылты Оля, Гæбæраты Зинæ, Абайты Хансиат, Уырыгаты Эльзæ, Джиоты Наташæ, Биазырты Галинæ, Бабаты Мурат, Дзæгъиаты Вадик, Джиоты Асиат, Коцты Наташæ, Тъехты Нателæ, Томайты Аннæ, Тъехты Таня, Джиголаты Андрей, Дочиты Нуци, Болататы Граф, Дзæццойты Димитр, Дзабиты Уаликъо, Декъанозишвили Тамаз, Куымæридтаты Наташæ, Геркъенашвили Сограт æмæ æндæртæ.
Газет кæддæриддæр æнцой кодта йæ æнæштатон уацхæсджыты активыл. Ахæмтæй та райдианæй фæстæмæ æндæр æмæ æндæр рæстæджыты активондæртæ уыдысты Къæбысты Гари, Тедеты Антон, Джиоты Аннæ, Мæргъиты Арешо, Тыджыты Сандыр, Тыджыты Ефим, Мæргъиты Карум, Мамиты Димитр, Остъаты Верæ, Гаглойты Дауыт, Мæргъиты Арон, Багаты Тедо, Дзассохты Дзандор, Æлборты Никъала, Бибылты Барис, Æлборты Баграт, Гæбæраты Къоста, Харебаты Димитр, Бекъойты Гиуæрги, Чехойты Вася, Гæбæраты Димитр, Джусойты Серги, Антоник Владимир, Харебаты Степан, Тохъмайты Хъазбег æмæ бирæ æндæртæ.
Газет уадзыныл йæ райдианæй фæстæмæ чидæриддæр куыста æмæ абон не хсæн нал сты, уыдон рухсаг уæт, сæрæгас чи сты, уыдонæн та арфæ кæнæм йæ 90 азы юбилейы сæраппонд.
БИАЗЫРТЫ Роланд