Nog adres

Тымбыл фынг/ Иудзинады фæрцы къухыбафтгæ уæлахиз

P3210006.JPG
21 марты IV дунеон историон-культурон форум «Великая победа, добытая единством»-ы фæлгæтты уагъд æрцыд тымбыл фынг ахæм темæйыл: «Украинæ ссæрибар кæнынмæ Хуссар Ирыстоны цæрджыты хайбавæрд». Тымбыл фынгы организатор уыд Евразиаг иртасынæдты институты хуссарирыстойнаг филиал. Мадзалы куысты хайад райстой историон зонæдты доктор, профессор, Уæрæсейы Зонæдты Академийы Уæрæсейаг историйы институты сæйраг зонадон кусæг Николай Бугай, историон зонæдты кандидат, Мæскуыйы паддзахадон университеты æхсæнадимæ бастдзинæдты фæдыл деканы хæдивæг, постсоветон тыгъдад ахуыр кæныны фæдыл информацион-аналитикон центры генералон директор Алексей Власов, хуссарирыстойнаг æхсæнады минæвæрттæ, политиктæ, историктæ, Стыр Фыдыбæстæйон хæсты ветерантæ, Парламенты депутаттæ, хицауады уæнгтæ, Менделеевы номыл стипенди исæг студенттæ, дзыллон информацион фæрæзты минæвæрттæ.
Мадзал уагъта æнæ коммерцион организаци «Евразиаг иртасынæдты институты» рæзты фонды хуссарирыстойнаг филиалы директор, РХИ-йы Парламенты сæрдары фыццаг хæдивæг, политикон парти «Иудзинад»-ы политсоветы сæрдар Кокойты Зураб.
Кокойты Зураб банысан кодта Украинæ ссæрибар кæнынмæ Советон Цæдисы бирæнационалон адæмы стыр хайбавæрд, афтæ ма Украинæйы абоны цауты - фашистты фæдонтæй хъæйтартæ кæй аразынц æмæ сæ украинаг адæмы сæрибаргæнджытæ кæй хонынц, Стыр Фыдыбæстæйон хæсты истори фальсификацигонд кæй цæуы, уый тыххæй ацы мадзал ауадзыны актуалондзинад.

Уый фæстæ ныхасы бар радта историк, РХИ-йы Парламенты депутат Яшина Еленæйæн, кæцы лæмбынæг æрдзырдта немыцаг фашисттæй Украинæ сæрибар кæныны тохты историйыл, уыцы тохты рæстæджы Советон Цæдисы æфсад цы хъæбатырдзинад равдыстой, уый тыххæй. Уый куыд радзырдта, афтæмæй кæд 70 азы бæрц рацыд Стыр Фыдыбæстæйон хæстæй, уæддæр æнæ цæссыгкалдæй æрхъуыдыгæнæн нæй хæстон цаутæн. Уымæн æмæ бирæ туг ныккалд тохы быдыры. Фашизмы ныхмæ чи тох кодта, уыдонæй алкæмæн дæр иу уæлахиз уыд. Алы æмæ алы бæрæггæнæнтæм гæсгæ уæлахизы аргъ Украинæйæн уыд 5 милуан адæймаджы цард.
«Фашистон Германы къухдариуæгад стыр хъусдард здæхта Украинæйы территоримæ. Украинæйы зæхх хъæздыг кæй уыд, кæй дзы уыд æрдзон ресурстæ æмæ куыстуарзаг адæм, уый тыххæй Украинæ уыд дзаджджын комдзаг немыцаг фашисттæн. уыдон фæнд кодтой скуынæг кæнын кæнæ та фæсурын дæсгай милуан уым цæрæг адæмы, сæ саумæр зæххытæ та сын немыцæгтæн радтын. Иудзырдæй Украинæйы иу хъай хъуамæ суыдаид фашистон Германи аграрон колони, Донбасс та - дыккаг Рур.
Дарддæр Яшина куыд радзырдта, афтæмæй 1941 азы кæрон гитлеронтæ соккупаци кодтой Украинæйы. Оккупацигонд территорийыл фашисттæ æрæвæрдтой террор æмæ тыхмийы режим. Уыдон фæнд кодтой ацы территорийыл 25 милуан немыцаг колонизаторты æрцæрын кæнын. Уый фæстиуæгæн архайдтой, куыд иууон республикæ, афтæ Украинæйы скуынæг кæнын, ныддихтæ йæ кодтой æмæ йæ æндæр æмæ æндæр сыхаг бæстæты скондмæ баиутæ кодтой».
Докладгæнæг куыд банысан кодта, афтæмæй Украинæйы немыцаг фашисттæ куы бацахстой, уæд æнæкъуылымпыйæ аразын райдыдтой коллаборационалон (немыцæгтимæ æмкуыстгæнæг) æфсæддон хæйттæ патриотикон нæмт-тимæ: «Украинаг растадонты æфсад», «Украинаг сæрибаргæнæн æфсад», «Украинаг националистон æфсад». Ацы æфсæддон хæйттæ тох кодтой Советон хæстонты æмæ партизанты ныхмæ. Æфсæддон хæйтты сæргъ лæууыдысты националистты раздзог булкон Мельник æмæ зындгонд националист Степан Бандера. Уыдон ард бахордтой Гитлерæн иузæрдиондзинады тыххæй.
Докладгæнæг лæмбынæг радзырдта, ацы æфсæддон хæйттæ цы зиæнттæ, цы хъизæмæрттæ æрхастой куыд Украинæйы, афтæ Польшæйы адæмæн дæр.
Раныхасгæнæджы ныхæстæм гæсгæ, абон актуалон у Стыр Фыдыбæстæйон хæсты рæстæджы райгуырæн бæстæйы уæй кæнын æмæ немыцаг оккупанттимæ æмкуысткæнынады темæ, уымæн æмæ сæ райгуырæн бæстæйы интерестæ цы адæймæгтæ ныууæй кодтой, уыдонæн абон æвæрынц цыртытæ, нымайынц сæ коммунизмы, Сталины режимы ныхмæлæуджытыл, сæрибардзинад æмæ хæдбардзинады сæрыл тохгæнджытыл, уымæй алы цæсгомджын адæймагмæ дæр æвзæрын кæнынц протест, ныхмæ-лæууынад, уымæй дæр Стыр Фыдыбæстæйон хæсты ветерантæм.
Яшина куыд радзырдта, афтæмæй Украинæйы ссардæ-уыд 250 мин бынаты, цыран ныгæд уыдысты сабыр цæрджытæ, уыдис дзы 180 концентрацион легеры æмæ 50 геттойы. Оккупацийы рæстæджы Украинæйы адæмæй фæмард 3 милуан 250 мин сабыр цæрæджы, хъизæмары мардæй фæмард 1 милуан 366 мин советон æфсæддон уацайраджы. Фашистты къухæй Украинæйы æдæппæт куынæг æрцыд 5 милуан адæймагæй фылдæр, æфхæрæг-бандеронты къухæй та фæмард сты 800 мин дзуттаджы, 220 мин польшæйагы, 400 мин советон æфсæддон уацайраджы, 500 мин украинаджы, се 'мтохгæнæг украинаг растадон æфсæдтæй та амардтой 4-5 мины бæрц.
Бæрæг куыд у, афтæмæй Украинæ æнæхъæнæй сæрибар æрцыд 1944 азы 28 октябры. Йе ссæрибар кæныныл Советон хæстонтæ тох кодтой 2 азы бæрц.
Райгуырæн бæстæ цы тæссаг уавæры уыд, уый æрбангон кодта советон адæмы се 'ппæты дæр. Уыдон бафæрæзтой карз фыдæвзарæнтæн æмæ стыр хайбавæрд бахастой фашистон Герман ныддæрæн кæнынмæ.
Стыр фыдыбæстæйон хæст куы фæцис, уæд райгуырæн бæстæйы уæйгæнджыты ахстой, сырдтой сæ Советон Цæдисæй. Фæлæ Украинæйы националистты иу хай, Бандерайы сæргълæудæй, ацыдысты хъæдтæм, дæластæрдмæ, афтæмæй мардтой советон къухдариуæггæнджыты суанг 1950 азы райдианмæ, цалынмæ дæрæн æрцыдысты, уæдмæ. Бандера йæхæдæг алыгъд Мюньхенмæ, фæлæ йæ уым æрæййæфта рæстдзинады азар - 1959 азы 15 октябры мард æрцыд.
«Абон æрмæстдæр рынчын кæнæ æнаккаг адæймаджы сæрмæ æрцæудзæн, æппæт адæймагады ныхмæ фыдгæнæгæй бæстæйы хъайтар саразыны хъуыды. Хъыгагæн ахæм адæймаг разынд Украинæйы, уый у Виктор Ющенко, Шухевичæн хъайтары ном радтын æм фаг нæ фæкаст æмæ Бандерайæн дæр радта Украинæйы хъайтары ном», - катаимæ бахахх кодта Яшина.
«Дунейы фашизмæй ссæрибар кæныны истори ивд никуы æрцæудзæн Хуссар Ирыстоны», - йæ ныхасы кæ-ронбæттæны фидарæй банысан кодта докладгæнæг.
Дарддæр ныхасы рацыд Алексей Власов. Йæ ныхасы райдиан уый банысан кодта, зæгъгæ, абоны тымбыл фынг у но-джы иумиагдæр проекты - IV дунеон историон-культурон форум «Великая победа, добытая единством»-ы хай. 29 апрелы Курскы уыдзæн ацы форумы сæйраг рабадт, цыран хайад райсдзæн Хуссар Ирыстоны делегаци дæр. Делегацийы сконды уыдзысты куыд æвзонг историктæ æмæ журналисттæ, афтæ ветерантæ дæр. Ацы рабадт Курскы уагъд цæуы уый тыххæй, æмæ фарон банысан чындæуыд Курскы къæлæтауы уæлахизы æмæ Украинæйы сæрибаргæнæн тохы райдианы бон.
Власов куыд загъта, афтæмæй абон дæр тох цæуы Украинæйы сæрибары сæрыл, уымæн æмæ уый дарддæр цæуы адæмы, сæрмагондæй та фæсивæды зондахасты, зæрдæты, кæцы нæ зоны рæстдзинад, кæнæ йæ зоны зыгъуыммæгондæй. Уыцы иурæстæджы ма уыцы мадзал у ныры дуджы проекцийы Стыр Фыдыбæстæйон хæсты цаутыл æруынаффæ кæнынмæ мадзалы хайадисджыты - Украинæйæ, Белорусийæ, Кавказы республикæтæй, Централон Азийы республикæтæй нæ коллегæты хъусдард аздахын. Уымæн æмæ Стыр Фыдыбæстæйон хæсты истори барæй æмæ нысанмæздæхтæй зыгъуыммæгонд цæуы. Цæвиттонæн æрхаста 2008 азы августы трагикон цауты, сыхаг бæстæйы æрдыгæй агрессийæн Хуссар Ирыстон ныхкъуырд куы радта. Зæгъгæ, кæд 6 азы йедтæмæ нæ рацыд, уæддæр ацы цаутæ алыгъуызон информацион фæрæзты зыгъуыммæгонд цæуынц.
Уæрæсейаг уазæг куыд радзырдта, афтæмæй æрæджы евразиаг иртасынæдты агентад ауагъта бафарст. Фæсивæд æмæ хистæр кары адæймæгтæ хъуамæ сдзуапп кодтаиккой ахæм фарстайæн: Советон Цæдисы историйæ цахæм зæлдылдарæн бонты нымайут уæ паддзахады ахсджиаг бонтыл? Ацы фарстæн Советон Цæдисы раздæры республи-кæты минæвæртты 70 проценты сдзуапп кодтой: 9 май Стыр Уæлахизы бон æмæ 12 апрель Космонавтикæйы бон. «Зæгъæн ис, абоны онг нæ иу кæнынц æрмæстдæр ацы дыууæ нысаниуæгджын боны», - загъта историк.
Власовы хъуыдымæ гæсгæ, историктæ кусынц сæхи æхсæнады, докладтæ аразынц, презентаци кæнынц чингуы-тæ 2-3 мингай экземпляртæй, фæлæ нæ кусынц дзыл-лæтимæ, кæд кусынц, уæддæр нæ зыны сæ куыст. Уымæн æмæ фæсивæд - 17-18 аздзыдтæ, хъыгагæн, нæ кæсынц ацы чингуыты. Нæ зонынц Стыр Фыдыбæстæйон хæсты истори, уыцы нымæцы Украинæйы, Хъырымы ссæрибары истори. Кæд æй зонынц, уæддæр историкты чынгуытæй нæ, фæ-лæ соцхызæгæй. Уым та алы хатт раст фыст нæ вæййынц цаутæ, кæд раст фыст вæййынц, уæд та - тынг кадаварæй.
Дарддæр Власов бахаста æртæ фæндоны: 1) Сорганизаци хъæуы, цæмæй Стыр Уæлахизы 70 азы бонмæ Мæскуыйы паддзахадон университеты историктæ, Уæрæсейаг историйы институты историктæ Стыр Уæлахизы тыххæй лекцитæ бакæсой Хуссар Ирыстоны студенттæ æмæ скъоладзаутæн, æрмæст зонадон здæхты нæ, фæлæ историон-публицистон циклæй; 2) Бакусын хъæуы, цæмæй хуссарирыстойнаг æмæ уæрæсейаг историктæ иумиагæй рауадзой документты æмбырдгонд Стыр Фыдыбæстæйон хæсты цауты Ирыстоны æмбæстæгты хайадисты тыххæй. Докладгæнæджы ныхæстæм гæсгæ, «Уыцы æмбырдгонды фæрцы нæ кафедрæйы бон уыдзæн сæрмагонд дисциплинæйæ лекцитæ кæсын Стыр Фыдыбæстæйон хæсты Советон Цæдисы адæмты, нациты хайадисты тыххæй»; 3) Сорганизаци хъæуы, цæмæй 2015 азы Хуссар Ирыстоны фæсивæды минæвæрттæ хайад райсой, Стыр Уæлахизы цытæн Мæс-куыйы университет цы юбилейон мадзал цæттæ кæны, уым.
Йæ рады Джиоты Мурат раарфæ кодта æрæмбырдуæвджытæн, Хъырым фæстæ-мæ Уæрæсемæ кæй раздæхт, уыцы историон цауæн æвдисæнтæ кæй сты, уый тыххæй. Афтæ ма бузныджы ныхæстæ загъта Стыр Фыдыбæстæйон хæсты ветерантæн дæр.
Президенты æххæстбарджын банысан кодта, Уæрæсе йæ зæххытæ кæй тымбыл кæны, уый ахсджиагдзинадыл лæмбынæг æрдзырдта, Хуссар Ирыстонæй Стыр Фыдыбæстæйон хæсты хайад чи райста, хъæбатырæй чи тох кодта фашистон Германы ныхмæ, уæлдайдæр та Украинæ ссæрибар кæныны тохты, æппæт уыдоны тыххæй. Банысан кодта, зæгъгæ, кæд хæст Хуссар Ирыстоны тырриторийы онг не 'рхæццæ, уæддæр Ирыстоны лæппутæ æмæ чызджытæ стыр хайбавæрд бахастой фашистон Германы ныппырх кæныны хъуыддагмæ.
«Стыр Фыдыбæстæйон хæст не 'рхæццæ Хуссар Ирыстонмæ. Æрмæстдæр 1942 азы хуыцаубоны - базары бон - немыцаг хæдтæхæг æрбаирвæзт Хуссар Ирыстоны сæрмæ æмæ иунæг бомбæ æрæппæрста Згъудеры уæлмæрдыл. Ацы бомбæ адæ-мæн ницы разиан кодта. Фæлæ Хуссар Ирыстон дыууæ хатты бахауд знаджы бомбæзгъæлсты бын. Фыццаг хатт 1920 азы Хуссар Ирыстоны сæрмæ æрбатахтысты Гуырдзыстоны аэроплантæ æмæ бомбæтæ æрæппæрстой Гуфтайы хидыл. Уыцы рæстæджы Гуырдзыстоны æфсæдтæн уыд 8 англисаг аэропланы. Даккаг хатт дæр Хуссар Ирыстоныл бомбæтæ згъæлстой Гуырдзыстоны хæдтæхджытæ. Бæрæг куыд у, афтæмæй ацы хæдтæхæг скъæрджыты 'хсæн уыдысты украинаг националисттæ дæр. 300-йæ фылдæры бæрц украинаджы тох кодтой Гуырдзыстоны фарс, уыдон уыдысты хæдтæхæг скъæрджытæ, хæстон техникæйы специалисттæ кæнæ та ПВО-йы специалисттæ», - радзырдта Мурат.
Дарддæр Джиойы фырт куыд банысан кодта, афтæмæй 1939 азы сфыстмæ гæсгæ, Хуссар Ирыстоны цард 101 мин адæймаджы. Уыдонæй 1941-1945 азты хæстмæ æрвыст æрцыд 25 мин адæймаджы, кæцытæй 10 мины нал æрыздæхтысты хæсты быдырæй. Ома, алы 2,5 адæймагæй иу нал 'рыздæхт. Кæй зæгъын æй хъæуы, уыдон дырыс бæрæггæнæнтæ не сты, уы-мæн æмæ 1941 азмæ дæр хуссарирыстойнæгтæй бирæтæ службæ кодтой Советон æфсады рæнхъыты, чи та Ирыстонæн æддейæ цард æмæ сæ уым æрæййæфта хæст.
Дарддæр ныхасы рацыд Николай Бугай æмæ цымыдисон доклад сарæзта Стыр Фыдыбæстæйон хæсты Советон Цæдисы цæрæг чысылнымæц нациты минæвæртты хайадисты тыххæй, лæмбынæг сын æрдзырдта сæ хъæбатырдзинæдтыл.
Ныхасы рацыдысты мадзалы иннæ хайадисджытæ дæр, уыдон дæр банысан кодтой Украинæйы алыварс сæвзæргæ цауты фæстиуджытæм гæсгæ абоны мадзал ауадзыны ахсджиагдзинад.
Мадзалы хайадисджытæ куыд банысан кодтой, афтæмæй Хуссар Ирыстоны никуы æмæ ничи сзыгъуыммæ кæндзæн Стыр Фыдыбæстæйон хæсты фæстиуджыты, Сырх Æфсады историон уæлахизты.

ОСИАТЫ Индирæ