Nog adres

«ДЗЫЦЦАМÆ МЫН ЧИ БАДЗУРДЗÆН»

Адæймаг истæуыл тынг куы фæтыхсы кæнæ, мæлæты къахыл куы ныллæууы, уæд йæ хъуыдыйы фестъæлфы, йæ удæн иууыл зынаргъдæр цы адæймаг вæййы, уый ном. Йæ фæстаг фæдзæхст дæр уымæн вæййы. Æмæ диссаг нæу, «Таймуразы зарæджы» куыд у, афтæ ирон хъайтарон зарджыты сæйраг хъайтартæ се схъомлгæнæг мадмæ куы фæдзурынц:
– Гъей, гъей! Дзиццамæ мын уæ чи бадзурдзæн, гъей,
Гъей, уæрæйдæ, йæ уарзон хъæбул уæлæ Хæрхы сæрмæ,
Уæрæйдæ æмæ, сæрджын саг рамардта;
Гъей, гъей, хъыг дæр ыл ма ракæн, цин дæр ыл ма бакæн, дзицца, гъей!
Гъей, тох, ноджы ма дзиццамæ чи бадзурдзæн, гъей,
Гъей, Нинийы пæлæз Цереччы згъæр басгуыхти,
Уæрæйдæ æмæ, Цереччы згъæр, гъей, гъей.
Топп дæр дзы нал хизы, кард дæр æй нал кæрды,
Дзицца, гъей!
Хуымæтæг «зонадон æвзагæй» куы дзурæм, уæд ирон зарджыты «гъей» æмæ «уæрæйдæ» кæм нæй, уыдон нæ бирæтæм зарджытыл нымад дæр не сты. Ам дæр æппæтхъом «гъей» цал раны цæуы фæлхатгонд. Афтæмæй зарæджы 9 рæнхъы ис 13 «гъей», 3 «уæрæйдæ» æмæ 4 «дзицца». «Дзицца», æгæрыстæмæй, кæд диссаг у, уæддæр «уæрæйдæ»-йы разæй фæци. Уымæн ис ын йæхи бæлвырд аххосæгтæ.
Дзыццайы ном дзургæйæ, дзыццамæ фæдис кæнгæйæ, хæстмæ цæуæн дæр ис, стыр лæджыхъæд равдисæн, стæй зæрдæнцойæ амæлæн дæр. Æмæ нæ ирон сахъгуырд лæппутæ, дзыццайæн фæстаг хæрзбон кодтой, хæсты быдыры стыр лæджыхъæд æвдыстой æмæ, куы хъуыд, уæд худинаджы бæсты æвзæрстой лæджы лæггæнæг кады мæлæт.
Хостыхъоты Зинæ, йæ адæмы тыхст æмæ уырыд уынгæйæ, йæ адæмы тугмæ кæсгæйæ, уымæн ныддодой кодта æмæ, куырыхон лæгау, нысджынæй уымæн «Сидт» ирон адæммæ:
Сæгъы сыкъайы бацыд та Ирыстон,
Йæ сагты тугæй та йæ зæхх æлхæны,
Йæ цыбыркъабазæй та сси уырыхсты,
Йæ гыццыл къона та бындзарæй хæлы.

Уæддæр, уæддæр æгады цард æгад у,
Æрбамбырд уæм, кæрæдзимæ фæдзурæм!
Нæ базыраууон бакæнæм нæ Мады,
Хынджылæгæн æй ма раттæм хæддзуйæн.
Йæ мады, йæ сылгоймаджы искæмæн хынджылæгæн чи дæтты, куыдфæндыйы цæстæй йæм чи кæсы, уый нæлгоймаджы худ нæ хæссы. Нæлгоймагыл, сæр кæм бахъæуа, уым æмбæлы хъæбатырæй амæлын. Стæй фæлтау, Къубалты Алыксандры Æфхæрдты Хæсанæйау, зæгъ сæрыстырæй: «Нана! Æрбайхъус! Ма мæ ‘лгъит, æгъгъæд у! Тугæй сæ фæкалдтон, рондзæй сæ фæкалдтон Дæ дзæбæхдзинæдтæ, дæ риуы ‘хсыры цъыртт».
Уыцы æвæджиаг дзырдæй Плиты Феликсы хъайтар Тасойты Иналæн дæр нæ бацис йæ бон, – æниу, кæй бон баци, – йæхи бахизын:
Мад æгас хъæбул агуры,
Былтæ хуызистыл андадзы…
Уæд зынгхуыст Инал бадзуры:
«Æз цæуын, Гыцци, сау балцы –
Сау хъысмæт мæн ам нал уадзы…»
Цæстмæ бадарыны охыл æй нæ зæгъын. Ирон фольклорæй цæуы. Стæй нывæфтыд литературæйы схемæтæм фылдæр хатт æркæнынц æмхуызон уавæртæ, рæстæг, цаутæ. Фыдыбæстæйон хæсты рæстæджы, хæстон чысыл улæфты рæстæджы йæ хæдзар куыд мысы, йæ фыстæг ын куыд кæсынц, йæ уарзон чызгмæ фыстæг куыд фыссы æмæ йын ныфсытæ куыд æвæры тагъд фашизм ныддæрæн кæнын æмæ йæм æрыздæхынæй, уыдон иууылдæр систы схемæтæ. Уымæн æмæ уыцы уацмыстæ иу тыхст уавæрæй гуырдысты.
Фыдыбæстæйон хæстæй сæ уарзæттæм æмдзæвгæтæ-фыстæджытæ чи фыстой, уыдон æрмдзæф дæр кæмдæр иухуызон уыдис. Схемæйон сюжеттæй пайда кодтой. Фæлæ уæддæр курдиат бакодта йæхион – уырыссаг поэт Константин Симоновы «Жди меня, и я вернусь» сæ, зæгъæн ис, иууылдæр рамбылдта. Уæлдайдæр, йæ оптимистон æмæ бæрзондаивадон кæронæй:
Не понять не ждавшим им,
Как среди огня
Ожиданием своим
Ты спасла меня.
Как я выжил, будем знать
Только мы с тобой –
Просто ты умела ждать,
Как никто другой.
Афтæ куы зæгъон, не ‘хсæнæй сæ чи фæхъуыд, уыдоныл Плиты Феликсæй фылдæр ничи фæфыста, уæд, æвæццæгæн, нæ фæрæдидзынæн. Рауагъта сæрмагондæй номарæн æмдзæвгæты чиныг «Халон уасыди».
Ирон хъæбатыр лæппу – Авганистаны тохты хайадисæг Джиоты Владик – Басмачы нæ цыфыддæр знæгтæ Присы къуылдымыл куы амардтой, уæд бирæ ирон поэттæн ссис зарæг-хъарæджы аккаг. Æцæг хъæбатыр уыд. Æмæ куыннæ суыдаид поэтты зарæджы сæр. Хаджеты Таймураз Басмачы мæлæтыл уынгæг зæрдæйæ уымæн ныккодта романтикон зарæг:
Ой,
Чъребайы сæрмæ, дам, нæ цъæх-цъæхид арвыл
Æнæсæттон цæргæс уæнгрогæй æрзилы –
Йæ хъæзтытæй буц у.
Вадик, дам, фæзæгъы: гъæй, мæнгард гуырдзиаг,
Фæсвæдæй цæвын кæд тæппуды нысан у?! –
Æргом хæстмæ рацу!
Ацы æхсарджын, удуæлдай лæппу йæ хъаруйæ, йæ ныфсæй бирæ ирон лæппуты разæнгард кодта тохмæ. Раздзог уыд. Хаджейы-фырт дзы сæрыстырæй уымæн зæгъы: «Кæсут-ма, лæппутæ, уый Джиоты Владик Йæ сагсур æмбæлтты Пырисы къуылдыммæ Сау хæстмæ фæкæны».
Æмæ уый Дзуццаты Хадзы-Мураты æркодта, уæды рæстæгæн характерон чи уыдис, ахæм æмдзæвгæ сфæлдисынмæ: куы аныгуылд йæ хур, уæд «сыстад, схъомпал цытджын калак Гур». Радысты, иры сæрæндæр лæппутæй иуы мæнгардæй кæй рафæлдæхтой, ууыл: «Ам, Цхинвалы, / кæуынц зæрондæй, / æвзонгæй, сывæллонæй, / Кæуынц дурæй, бæласæй, / хæдзарæй – / нырыкконæй, фыдæлтонæй»,
Уым, Гуры та,
нæрынц репродуктортæ,
нæрынц хъæртæ-æртхъирæнтæ,
Рæхджы, дам, уæ сæрæндæрау
уыдзыстут уе ‘ппæт дæр, ирæттæ,
Сымах, дам, мæлут –
мах, дам, цинæй мæлдзыстæм,
Сымах, дам, хистытæ –
мах, дам, куывдтæ кæндзыстæм.
Поэт йе ‘мсисонтæй ацыд дарддæр æмæ бæлвырд деталæй сарæзта æмткæй дугыл, уæды фыдрæстæгыл дзурæг поэтикон уацмыс. Контрастон аивадон амалæй, фæлтæрд поэтæн куыд æмбæлы, афтæ арæхстджынæй спайда кодта æмæ ирдæй равдыста мах æмæ не знæгты цæсгæмттæ.
Фæлæ Феликсы кой уымæн скодтон, æмæ адæмон поэтикон амалæй кæй пайда кæны комкоммæ дæр æмæ йæхиæрдыгонау дæр. Хъæздыг, поэтикон, фольклорон амæлтты фæрцы йе ‘мдзæвгæтæй бирæйы кæны эмоционалондæр, зæлланггæнагдæр, зæрдæмæдзæугæдæр:
Уæй, ацы лæппу, цæй удуæлдай дæ! –
Нæ рæстаг тохы тæссаг ивылд дон…
Дæ масты уылæн дæу уырдæм хæссы,
Кæм судзы арты нæ Мад-Ирыстон…
Феликс æрмæст хæсты чи фæмард, уыдон нæмттæ нæ ары. Хиуæтты къухæй фæмардуæвæг…Æмæ нæ цал æмæ цал фæмардис нæхиуæтты къухæй. Цæрæнбонты нæ хæры «Нæ, æз лæгдæр дæн!»-ы низ. Нæ цыфыддæр знагимæ тохæй чысыл куы сулæфæм, уæд та, фыдызнæгтау, нæ хотыхтæ нæ кæрæдзимæ фездахæм, ды мæнæй кæм ралæгдæр дæ, зæгъгæ. Æмæ уыцы низæй бабын нæ хæстон ОМОН саразæг, йе ‘хсарджын командир, Гæззаты Вадим. Уыцы цардхъуаг лæппуйæн дæр йæ зæрдæ Феликсы æмдзæвгæйы фæстæмæ йæ хъарæггæнæг, рыстзæрдæ, саударæг мадмæ ‘хсайы:
… Нæу мæ мард фыццаг æмæ фæстаг,
Диссагæй цы равдыста мæ марæг?!
Ир куы уа Хæдбар æмæ Хæдуаг,
Уæд цы у мæ сæфт, мæ мады хъарæг?

Ницы, фæлæ чи уыд уый, фæсхæст
Чи схай кодта сау фыдох мæ мадæн,
Кæд æмæ уыд ме ‘взагыл ныхæст
Мады номы разæй дæр: «Мæ адæм…»
Знаджы нæмыгæй рафтæг Остъаты дыууæ хъæбатыр æфсымæр Алан æмæ Олегæн дæр сæ зæрдæтæ фæстæмæ сæ саударæг мадмæ æхсайынц. Чъылдымдзæфæй фæмардуæвæг Олег йæхи æгъатыр мæлæты кой нæ кæны. Йе ‘нусон, дзæнæтон дунейæ фæстæмæ йæ хъомылгæнæгыл тыхсы:
О, мæ ныййарæг –
Мастæй химарæг,
Ды – мæныл кæуæг, æз – дæуыл кæуæг…
Ды – тæригъæддæр: дæу дыууæ фырты
Сауты сфæлыстой иу мæйæмгъуыды,
Уæууай, чи уыдзæн ныр дæ ныгæнæг?!

Хъæбатырæй фæмардуæвæг æвзонг, цардцух лæппу Дзабиты æдзард Геннади дæр йæ мæлæты кой уыйбæрц нæ кæны, фæстæмæ йæ ныййарæг мадæн æвæры ныфсытæ. Зоны йæ, уымæй тынгдæр ыл ничи мардзæн йæхи.
Цæмæй йын йæ маст фæрогдæр кæна, цардæй йæхи æдзард ма кæна, лæппу уымæ тырны, Феликсы æмдзæвгæйы æндæр ницæуыл у йæ катай:
Афтæ хъуыди: æз дæумæ нæ хъуыстон
Тохы бонты, схивæнд дæн æгæр,
Уыд мæнæн ыстырдæр Мад – Ирыстон,
Уый цæры! Мæн ницы хъуыд æндæр!
Чъребайаг Саша Михайленко дохтыр уыдис. Дохтырты сæр нæ хæстонтæй къаддæр нæ хъуыд. Фæлæ, уæддæр, хæстон хæстон у. Æмæ та-иу чысыл куы фæсæрибар йæ куыстæй, уæд та-иу балæууыд нæ хæстон лæппуты цур: «Рынчынты бæсты «хос» кодтон хæсты Цъæх топпыхосæй мæлæтхæссæгæн…» Фæлæ иу бон афтæ куы дзырдта: «Мæн Ир нæ хъæуы, куы уа сыхагæн æгады цагъар», уæд йæ дзурæн дзыхы фæлыг йæ «ныхас, цæстырухс атар…» Æмæ уый дæр ирон лæппутимæ дзæнæтæй бахъуыд йæ зæрдæрыст, саударæг ныййарæгмæ дзурыны сæр:
Мæ мад Хадизæт! Ныххатыр мын кæн,
Кæй дыл ныббастон фыдох-æлгъыст бон.
Æз уымæй тарстæн: къæлæт куы райса
Мæ дзидзидарæг чысыл Ирыстон…
Æмæ æрмæст Плиты Феликсы дзæнæтыбадæг хъайтартæ нæ дзурынц сæ зæрдæты æнæзагъд зæгъинæгтæ се ‘нусон дунейæ сæ мæдтæм. Уыцы аивадон амал, нæ адæмон хъайтартау, ирон поэттæн ссис иумыййаг. Хъодалаты Герсанмæ дæр Букуылты Маир фыдгæнджытæм куы бахауы, æмæ «нæ «уæздан» сыхæгтæн» сæ «риуты зæрдæтæ» куынæ разынд æмæ æнæазым лæппуйы куы фæкодтой «фæндаджы сæрдæнтæ», куы йæ акодтой «фыдудæй дæс марды», уæд уый дæр йе ‘нусон дунейæ йæ мадмæ дзары:
О, мауал ку, мауал, мæ мæгуыр мад Зарæ,
Дæ цæссыгæй ноджы мæ хъæдгæмттæ сдудынц.
Гобозты Валери дæр ныффыста номарæн æмдзæвгæтæ Туаты Ансерæн, Туаты Гамлетæн, Гæззаты Вадимæн, Дзабиты Геннадийæн, Хуыбылты Валерийæн æмæ æндæр фæмардуæвæг лæппутæй иудзæвгары номыл.
Хæцæг лæппутæй чи фæзиан, уыдонæй Джиоты Вадим, Санахъоты Гришик, Тасойты Инал, Букуылты Маир, Дзабиты Геннади æмæ иу-цалдæр лæппуйæ фылдæр номарæн æмдзæвгæтæ фыст никæуыл æрцыд. Уæддæр, ацы фыдхæсты чи фæмард, уыдонæй иууыл фылдæр поэтикон уацмыстæй ардæуы зынгæ ирон фыссæг, нæ фыдбоны сыхæгты танчы нæмыгæй цардцухæй фæмардуæвæг Гуыцмæзты Алешы дзæнæтыбадинаг ном.
Уым диссагæй ницы ис – Алеш адджынæй цард ирон поэттæй алкæимæ дæр. Йе ‘мкъай Кокойты Эльзæ та поэтессæ у, æмæ нæ йе ‘нæнхъæлæджы мæлæт алкæмæ дæр æвзæрын кодта æмæ æвзæрын кæны æнкъард поэтикон хъуырдухæнтæ. Уыдонæй та райгуырынц аивадон уацмыстæ.
Стæй æрмæст уый тыххæй нæ фæци Алеш ирон фысджыты хъарæг æмæ зарæджы сæр. Уыдис стыр курдиаты хицау æмæ цыфæнды дуджы, цыфæнды рæстæджы, цыфæнды хуызы куы фæхъуыдаид не ‘хсæнæй, уæддæр ыл æнæ фæрисгæ нæ фæуыдаиккой, æцæгæй фыссæджы тамако чи æууилынц, уыдон. Мæнмæ та мæ зæрдæ афтæ дзуры, алкæмæн дæр йæ хъæбул хур у, хуры æрхаудæй зæрдæ скъуыдтæ куыннæ хъуамæ кæна æмæ Ирыстонæн йæ хъæбултæ иууылдæр йæ уд æмæ йæ дзæцц уыдысты æмæ сты, фæлæ лæмбынæг куы ныхъхъуыды кæнæм, уæд æнæмæнгæй базондзыстæм, Алешы рамардæй не знаг кæй баххæст Ирыстоны зæрдæ барæхойынмæ. Уый тыххæй хъынцъым кæнын мæ триптих «Алешы мысгæйæ»-ы: «АЛЕШ! Алеш, дæ рамардæй Иры зæрдæмæ баххæст!» – ома, не знаг.
Уый æппæлд нæу. Уый æцæг афтæ уыд æмæ у. Алеш Ирыстонæн цы бынаты ис, ирон литературæйы цæсгом кæй уыд, уый æххæстæй куы базонæм, уæд мæ ныхæстæн уыдзæнис аргъ, кæд абон искæмæ æгæр стыр фæкæсой, уæддæр. Нæ ацыд, не ‘рбацыд, нæ куыст, нæ фынг, зæгъæн ис, фылдæр иумæ кæй уыдис, уый тыххæй мæ хъуыдыйæ никуы хицæн кодта. Йæхи мæрдон уды номыл мын цы аразгæ уыдис, уыдон дæр мæм афтæ кастысты, цыма сæ Алешимæ хъуамæ саразон:
Сынты уæлхъус дын фæстаг хæрзбон зæгъон,
æмæ дæ мæхи нымæры агурын цæстæнгасæй –
Алешимæ бацæуæм.

Сау дыл бакæнон,
æмæ дæ мæхи нымæры агурын цæстæнгасæй –
Алешимæ сæ бакæнæм.

Сисæм дын дæ табæт бæрзонд,
æмæ дæ мæхи нымæры агурын цæстæнгасæй –
Алешимæ йыл схæцæм.
Алешы рыст уыд æппæт ирон адæмон рыст. Ирон поэттæй йын йæ мæлæт нæ урæдтой бирæтæ. Æмæ уый, мыййаг, нæ уыд нæ удты лæмæгъыл дзурæг. Уый уыд нæ адæмы рыст, нæ судзгæ-дудгæ цард æвдисæг. Алешы хуызæн фысджытæ куы фæхъæуынц, уæлдайдæр, йæ цыфыддæр знаджы хъæстæ нæмыгæй, уæд уый вæййы æнæхъæн нацийы саударæн бон. Раст уыд Хадзы, нæ ирон дзыллæйы стыр рисыл хъыгзæрдæйæ афтæ куы дзырдта: «Куыд егъау уыд уыцы фыднæмыг-фыдæх, / Куыд дзы нынкъуыст хуссар-цæгатæй / Ирыстоны зæхх!» («Алеш, мæ судзгæ рис»).
Поэты хиуылхæцгæ, æргом, зæрдæбын ныхас хъуысы чиныгкæсæгмæ. Уацмысы поэтикон ныхас арæх кæй фескъуыйы, уый авторы зæрдæйы уаг, фыдохы зæрдæйы уаг, фыдохы хъуыддæгтæ кæй ныв кæны, ууыл дзурæг у. Ноджы дзырдтæ, рæнхъытæ фæлхат кæнынæй: «Куыд егъау уыд уыцы фыднæмыг-фыдæх, Куыд дзы нынкъуыст хуссар-цæгатæй Ирыстоны зæхх!» – уымæй поэтикон ныхас кæны эмоционалон æмæ уыимæ трагикондæр.
Хъодзаты Æхсарæн Алешы ацыдæй рисы æмæ дуды йæ зæрдæ – «аззадыстæм сагъдæй, зæрдæпырхæй, æмырдзыхæй, æндзыгæй». Æмæ нæ алкæй дæр уырны йæ фыдохы ныхас. Алеш фервæзт йæ уæлион тухæнтæй алцæмæй дæр æмæ нæм ныр кæсы «æрвдалынгæй цъæх зынгæй»: «… Æмæ кæлы æргом-сусæг мæ цæссыг…/ Æмæ мæ ‘взоны, мары мæ КЪÆМДЗÆСТЫГ». Æмдзæвгæ æмткæй зæрдыл лæууын кæны, стыр уырыссаг поэт Илья Сельвинскийы рæнхъытæ: «Мне стыдно, когда умирают Люди моложе меня»-мæ гæсгæ Бестауты Гиуæрги кæйдæр æдзардыл кæй сфæлдыста – «Дурсаби», зæгъгæ, уый уынгæгхъуыр дзырдтæ: «Æцæгæлон саби, кæй хуыст хур дæ, чи дæ?/ Дæ цæстытæй уайдзæф дзыназы. / Æцæгæлон саби, мæ урс сæры хилтæ / Зылынджынау ризынц дæ разы».
Фæлæ Сельвинскийы æмдзæвгæ Гиуæргийы æмдзæвгæйы тыхæй цас кайы, Гиуæргийы æмдзæвгæ дæр Æхсары æмдзæвгæйыл уымæй фылдæр не ‘ндавы. Æцæг, Бестау йе ‘мдзæвгæйыл банысан кодта, йæ зæрдæагайæг уацмыс Сельвинскийы æмдзæвгæмæ гæсгæ кæй сфæлдыста. Хаджеты Таймуразы та «нæ уырныдта» Алешы мæлæт: «Ау, уый та куыд, æмæ Алеко нал и?» – æмæ нæ хатыд йæ мидфыны уыдта уыдæттæ æви хъалы, æнцой йын нæ лæвæрдта, «мæлæты къух нæ хуыздæртæй йæ тона» кæй кодта, уый.
Кæстæр уæвгæйæ, Таймуразæн Алеш кæй фæцис йæ разæй, цыма йæхæдæг æнусæккон уыд, уымæй, Æхсарау, къæмдзæстыг кæны йæ разы æмæ нæ йæ поэтикон дзырдæй, йе ‘ргом ныхасæй уырны йæ уды рæстдзинад:
Æз дæумæ дзурын барджынæй:
– Ау, мæлæтмæ æвдæлон
Ды куыд разындтæ, м‘ ахсджиаг,
Æви хур дæр фæдæлдон!

Ныр дæ ингæныл бонырдæм,
Бонвæдис цъиу ныууасы,
Ды мæ разæй фæдæ æмæ…
Дæн къæмдзæстыг дæ разы.
Таймуразæн уыцы дзырдтæ – «м‘ ахсджиаг», «мæ зæрдиаг» йæ зæрдæйы арфæй кæй цыдысты, нæ кæстæр хæлары æнафоны адзал ын йæ уд кæй хордта, уым дызæрдыггагæй ницы ис. Йæ дæндæгтæ сæ кæрæдзимæ нылгъивгæйæ-иу йæ нæлгоймаджы цæссыгтæ цæмæн æмæ куыд æмбæхста, уый ссæдз азы фæстæ дæр нæ хицæн кæны мæ цæстыты разæй, не ‘фты мæ зæрдæйæ, йæ уды рæстдзинад мæ уымæн уырны.
Кокайты Тотрадз æм нæ кæуинаггаг хæстон дугæй дзуры мæрдтæм: «Ды цæрыс дзæнæты, Дæу хъыгдарæг нæй, Мах нæ уарзон бæсты Суры туджы зæй» («Ингæнмæ фæцыдтæ…); курдиатджын фыссæгыл Касаты Батрадзы катай у: «Æви æгæр сты йæ домæнтæ Хуыцауæн, Æмæ дæ хуызæтты нымайы Зæххон цардæн æвгъауæн» («Мæ уды тыхст») …
Нæ зонын, Хостыхъоты Зинæ кæцы хæсты кой кодта, кæмæн бауайдзæф кæныны тыххæй дзырдта, Алешы иунæгæй кæцы хæстмæ фæцæугæ федта, кæмæ бастъæлд æмгары намыс æмæ чи хæцыд иуæй, фæлæ бæлвырд у иу хъуыддаг – нæ хуыздæры мардыл Иры сау хъарæггæнджытимæ йæхæдæг дæр судзгæ цæссыг кæй æрæппæрста, уый дызæрдыккаг нæу: «Рухс ирон дзырды мæлæтыл / Хауы н‘ арвы риу фæрчытæ, / Калынц сау цæссыг дæ цæфтыл / Иры сау хъарæггæнджытæ».
Уæддæр Алешыл царды дæр, поэзийы дæр иууыл судзагдæр, дудагдæр хъарджытæ фæкодта йæ саударæг Кокойты Эльзæ. Æгæрон у йæ уыраугæ маст, йæ уды тæригъæд. Кæмæн кæна йæ уды рыст, кæмæ бандавдзæни йæ хъыг, уый нæ зоны æмæ куыннæ хъуамæ дзыназа: «Кæуинаг мæ фæкодтай, Дзыназинаг – мæ сæр. Фыдзымæгæй мыл баззад Мæ сæрд». Йæ хъынцъымæн нæй кæрон. Арвæй йæм нал кæсы хур. Цард ын нал кæны царды ад: «Цы-ма кæнон дæ фæстæ? Куыд-ма кæнон мæ цард? Дæ номы уыд мæ уаз цин, Дæ фæтæн риу – мæ уарт. Ныр мæ дзæгъæл ныууагътай, Мæ фидар ныфс, мæ цин! Мæ уалдзыгон цъæх къуыбыр Æнæфтыдæй фæци».
Кæд æм æнафоны зæрдæхæлдæй алы рæвдауæн дзырдтæй сиды – «О мæ зынаргъ, мæ удлæууæн, О мæ зæрдæйы цавд», – уæддæр йæ уарзæгой зæрдæйæ йæхимæ ары алыхуызон азымтæ – кæд, ома, нæ фыддуджы алцы нæ сарæзтон дæ бахъахъхъæнынæн, æмæ йын æууæндæм йæ ныхасыл:
Æз дæ сау зын, дæ сау рысты
Не сдæн демæ æмуд.
Ныр фæсмойнаджы сау арты,
Уадз, ныссудзæд мæ уд!

Кæд дæ фарсмæ, ыстыр ныфсау,
Не стылд царды фæрдыг,
Кæд дæ уазал афтид хæдзар
Æз нæ кодтон фæрныг…
Поэтессæ дзуры йæ уды æнæбауромгæ хъынцъымыл, йæ фæсмон кæнинæгтыл, йæ хъæбултæ сидзæрæй кæй баззадысты, уыдæттыл, фæлæ сæ афтæ зæрдæбынæн кæны, ахæм деталтæ, ахæм сусæг дзуринæгтæ ары æмæ уыдæттæ кæд тынг бирæ саударджытæн æрвылбонон хабæрттæ сты, уæддæр дæ уыцы хъынцъым йæ рæстдзинадæй сайы йæ фæдыл.
Ирыстоны хуыздæр поэттæй иу – дзæнæтыбадинаг Дзаболаты Хазби дзырдта йæхицæй æвзонгдæрæй фæхъæуæг Кочысаты Мухарбегæй: «Кочысаты Мухарбег… Фронтмæ ахаста Къостайы «Ирон фæндыр» æмæ дзы йæ амæлæты онг нæ фæхицæн». Нæ поэтты уацмыстæ дæр ирон хæцæг фæсивæдмæ сæ рæстаг тохы фыццаг бонтæй мыхуыры аххосæй кæд æххæстæй нæ, уæддæр хæццæ кодтой, цъус тых сын нæ лæвæрдтой, цæмæй сæхиуыл æууæндыдаиккой тыхджындæр.
Хæстæхсыст, хæствæлтæрд ирæттæ афтæ æнцон фæсурæн не стæм нæ Фыдыбæстæйæ, уæлдайдæр, Кикодзейы загъдау – не ‘ркæнæггæгтæн. Адæймаг йæ хъарм тугæй цæргæ-цæрæнбонты цы уæзæг хъацыд кæны, уырдыгæй йæ зæххæн йæхицæй дарддæр ничи æмæ ницы фæсурдзæнис. Хадзы-Мураты хъайтар ныфсфидарæй уымæн зæгъы «Уой, дзыцца»-йы:
Уой, дзыцца,
мæлгæ дын куы кæнон, уæддæр,
уæддæр –
Уой, дзыцца,
цæргæ дын кæндзынæн!
Дзыццамæ дзургæйæ дæр сæ алчи дæр тынг хорз зыдта, сæрибарæн фесæфæн, амæлæн, бамбийæн кæй нæй; сæрибары сæрыл йæ уд нывондæн чи æрхæссы, уыдон нæмттæн фесæфæн куыд нæй, афтæ æмæ сæ удтæ æнусты, æрдзæ æнусты рухс дзæнæты кæй фæбадынц. Ноджы хуыздæр та, удæй зынаргъдæр Сæрибар кæй у, уый зыдтой.
Сæйраг уый у!
ХЪАЗИТЫ Мелитон