Nog adres

ЦЪИНАГАР

Цъинагары хъæу куыд фæзынд, куыд рæзтис, уый хорз зонынц йæ цæрджытæ сæ хистæрты ныхæстæй. Хуыбылтæй дыууæ æфсымæры Гитъа æмæ Иван Нары комæй рацыдысты цардагур. Агуырдтой быдырбæстæ, хуым кæм бакодтаиккой æмæ тыллæг кæм æркодтаиккой, ахæм бæстæ. Агургæ - агургæ бафтыдысты Арцеумæ æмæ уым æрлæууыдысты. Фæлæ сæ зæрдæ уæддæр æхсайдта хуыздæр бынатыл бамбæлынмæ æмæ та иу бон абалц сты дарддæр сæ фæндагыл. Бафтыдысты ныртæккæйы Цъинагармæ. Аракæс-бакæс кодтой æмæ бæстæ сæ зæрдæмæ фæцыд. Уыцы дардылзылд быдыртæй сæ зæрдæ барухс. Фæлæ дзы дон нæ разынд æмæ Иван фæстæмæ Арцеумæ рафардæг. Гитъайæн йæ цæст нал бауарзта уыцы зæххытæ ныууадзын æмæ агуырдта фадæттæ дон самал кæныны тыххæй. Æрыхъуыста, зæгъгæ, Ереваны ис, цъай чи къахы, ахæм специалисттæ æмæ сæм фæцыд. Æрхуыдта сæ æмæ йын скъахтой цъай. Иугæр ын дон куы фæзынд, уæд дзы райдыдта хæдзар аразын. Хæдзар рауад тынг рæсугъд æмæ аив, цæстæнгас йæхимæ æлвæста.
- Хъæуы ацæргæ лæг Хуыбылты Михаил куыд зæгъы, афтæмæй уый уыд æнудæсæм æнусы 80-æм азты. Хæдзар арæзт цыдис, Гитъа сын æй куыд ныв кодта, æрмæстдæр уымæ гæсгæ. Хæдзар арæзт куы фæцис, уæд бакодта бинонты кой дæр дæр. Æркодта Чертхъоты чызджы Захъхъорæй. Йæ цурмæ ма цæрынмæ æркодта Хуыбылты лæппутæй цалдæры, æрбынат кодтой хъæуы сæрмæ уæлвонг ран, уыцы бынат хуыдтой Гори.

Ныртæккæ дæр æй хонынц афтæ. Уыцы бæрзонд бынат скæсæнырдæм дарддæр кодтой æмæ сæ схуыдтой горатæ. Уый фæстæ ма Асатур æмæ Арбисæй æрбакодта ноджыдæр ирон лæппуты æмæ сæ æрцæрын кодта стыр Горийы бынмæ. Уæллаг æмæ бынаг Гори дæр уæлвонг ран кæй уыдысты, уымæ гæсгæ сыл гуырдзиæгтæ ном авæрдтой Цъинагори. Фæлæ йæ 1902 азы Гъита фæивта, йæ зæрдæмæ нæ фæцыд уыцы ном, æмæ йæ рахуыдта Цъинагар æмæ абон дæр баззадис афтæ.
Тынг зæрдæхæлар уыд Гитъа æмæ æххуыс кодта лæппутæн. Хор, фос цух сæ нæ уагъта. Йæхицæн дæр зæнæг рацыд. Цыппар чызджы æмæ дыууæ лæппуйы хицау бацис. Лæппутæй иу амард хъихъгæнаг хуыфæгæй, чысыл ма куы уыд, уæд.
Раздæр Цъинагары Хуыбылты мыггагæй дарддæр ничи цард. Стæй дзы фæзынд иу хæдзар Дудайтæй. Уый та афтæ фæзынд: Хуыбылты Къолайæн йæ хо чындзыцыд уыд Бихъармæ. Райгуырд ын лæппу, фæлæ мад нæ фервæзт, амардис. Уæд лæппуйы æрхастой æмæ йæ схъомыл кодтой йæ мадырвадæлтæ, æмæ йæ æрцæрын кодтой сæ фарсмæ. Уый фæстæ Цъинагармæ æрлыгъдысты цæрынмæ Быцентæ, уыдон фæстæ Туатæ, Мæргъитæ æмæ Гусойтæ. Цадæггай ардæм æрцыдысты æндæр мыггæгтæ дæр æмæ афтæмæй хъæу стырæй стырдæр кодта.
Иу хатт Гитъа сфæнд кодта Джиуæргуыбайы бæрæгбон банысан кæнын æмæ йæ хъæубæсты фæхонын. Ацыдис Медзырсхеуы базармæ æмæ балхæдта уым дыргътæ æмæ сæн. Уæд ахæмтæй сæ хъæуы ницыма уыд. Гуырдзийæгтæ йæм тынг хæлæг кодтой. Бæрзонд, рæсугъд, æлвæст лæг уыд. Базарæй куы рацыд, уæд йæ размæ бабадтысты, амардтой йæ æмæ йыл быдыры кæмдæр сыджыт бакалдтой. Йæ бæх æд уæргътæ æрбацыд йæ хæдзармæ, ныммыр-мыр кодта. Ус ракаст æмæ йе 'намонд базыдта лæгыл цыдæр хабар кæй æрцыд. Фæфæдис кодта хъæубæстæм, фæцыдысты йæ размæ, фæлæ ницы ссардтой. Уалдзæджы сын иу гуырдзиаг лæг сусæгæй бацамыдта, кæм ныгæд æрцыд, уыцы бынат. Фæцыдысты æмæ йæ скъахтой. Йæ мард æндæргъуызон дæр нæ фæцис, раст фынæйы хуызæн уыд. Æрластой йæ æмæ йын ногæй хист скодтой, афтæмæй йæ баныгæдтой. Уый уыдис 1905 азы. Уæдæй фæстæмæ Хуыбылтæ сæ мæрдтæ ныгæнынц уыцы уæлмæрды. Хонгæ дæр æй афтæ кæнынц Хуыбылты уæлмæрд, иннæ мыггæгтæн сæ уæлмæрд хицæн у.
Фæстæдæр, Советон хицауад куы 'рфидар, уæд Гитъайы бинонты скулак кодтой æмæ сын сæ фæллæйттæ æмæ сæ хæдзар байстой. Ныууагътой ма сын фыццаг уæладзыг. Дыккаг уæладзыг та 30-æм азты радтой коммунæйæн. Стæй коммунайæн чысыл уæлдæр сарæзтой хæдзар æмæ уым та сарæзтой райдиан скъола. Сæ ахуыр та-иу адарддæр кодтой Дзукъаты хъæуы. Уый фæстæ скъола ахастой, ныртæккæ кæм ис, уыцы бынатмæ. Уыдис дыууæхатæнон. Гитъайы хæдзарæй та сарæзтой сывæллæтты цæхæрадон. Рацыд рæстæг æмæ йæ радтой сæ хицæуттæн æмæ сулæфыдысты Гитъайы бинонтæ.
Хæдзар кæд 1886 азы арæзт æрцыд, уæддæр æндæргъуызон дæр нæ фæцис, афтæ рæсугъдæй æмæ фидарæй лæууыд. Хъæубæстæ йыл сæхæдæг дæр дис кодтой. Фæлæ 2008 азы хæсты рæстæджы хъæуы куы ничиуал уыд, куы фæлыгъдысты алы рæттæм, сæхи бааууон кæныны тыххæй, уæд разынд хъæубæстæй сæхицæй фыдгæнджытæ æмæ хæдзары къул æрбайхæлдтой. Адæмы æхсæн цыд ахæм ныхæстæ, зæгъгæ, дам, Гитъа къулы мидæг бавæрдта сыгъзæринтæ. Уыдон, кæй зæгъын æй хъæуы, ницы ссардтой, фæлæ фехæлдтой фыдæлтыккон цыртдзæвæн. Гитъайы лæппуйы чызг Александрæ ныртæккæ дæр цæры Цъинагары. Кусы скъолайы ахуыргæнæгæй. Хæдзарæн историон нысаниуæг кæй ис, уымæ гæсгæ сæ фæнды, цæмæй ногæй реставраци æрцæуа æмæ æвдисæн уа хъæуы историон цаутæн.

БУЦ УЫДЫСТЫ ЦЪИНАГАЙРÆГТÆ СÆ ХÆДЗАРАДÆЙ
Иугæр Цъинагармæ æндæр хъæутæй дæр куы æрлыгъдысты цæрынмæ, уæд хъæу стырæй-стырдæр кодта, дардыл ивæзта йæ къабæзтæ. Ацы хъæуы дæр колхозон арæзтад куы райтынг, уæд цæстæвæрæн фесты, ахæм кусаг адæм разындысты.
Цъинагары хъæуы архæй фалæмæ ныр дæр хонынц коммунæйы сых. Æцæгæй та хъуыддаг афтæ уыд æмæ Цъинагары зæххытæ дардыл уыдысты æмæ сыл нæ тых кодтой. Æмæ уæд облæххæсткомы фæндонмæ гæсгæ хъæуæн архæй фалæмæ æрцæрын кодтой коммунæйы адæмы. Уыдон уыдысты æцæг коммунæ. Сæ куыст, сæ хæрд дæр иумæ уыд. Цæргæ дæр иу хæдзары кодтой. Цы бакуыстой, уый дæр-иу æмхуызон бай-уæрстой сæхиуыл. Афтæ ахастой иудзæвгар, стæй ныддихтæ сты. Алчидæр дзы хицæнæй скодта хæдзар.
Цъинагайрæгтæ куыстой, фæллой кодтой æмæ дардыл айхъуыст сæ колхозы кой. Хъæуы раздæры колхозон Хуыбылты Нодар куыд зæгъы, афтæмæй кусæг лæгыл йæ хæдзары хур никуы скаст, йæ куысты уæлхъус хъуамæ уыдаид. Изæр рухсæй та хæдзармæ никуы цыд. Нодар куыд зæгъы, афтæмæй сæ æркæнгæ фæл-лæйттæй цух нæ задысты горæты цæрджытæ. Ластой сæм къабускæ, джитъри, сæнæфсир, цыхт. Тынг бонджын колхоз уыд. Ныккæнæнтæ нæ уыдис сæ тыллæгæн. Иурæстæджы иу боны мидæг 12 тракторы Чъребамæ æрластой памидортæ. Уæд дзы сæрдарæй куыста чъребайаг лæг Дзугаты Иван. Сæ колхоз областы фыццаг бынат ахста халсаркуыстæй. Дыккаг бынат та Ереды колхоз, æмæ Нодар куыд зæгъы, афтæмæй соцерыс кодтой дыууæ колхозы колхозонтæ, фæлæ сæ цъинагайрæгтæ уæддæр сæ разæй нæ уагътой. Сарæзтой фæскомцæдисон бригадæтæ æмæ фæсивæд кусынмæ цыдысты хъазгæ, худгæйæ. Канд сæ хуымзæххытæ нæ куыстой, фæлæ сарæзтой алыгъуызон фер-мæтæ. Бирæ дардтой ставдкъах фос, лыстæг фос, хуытæ, кæрчытæ... Æгæрыстæмæй сæм уыдис зæлдаджы къуыдыркæлмытæ кæй хонынц, уыдон фермæ дæр. Æрвылбондæр Цхинвалмæ æрвыстой 200 килограммы кæм цыд, ахæм цистернæйы дзаг æхсыр. Æппæт уыдæттæ ма цъинагайрæгтæн баззадысты æхцон мысинагæй.
Абон Цъинагары ахæмтæй ницыуал ис, хъæдхъиутæй кæсынц хъæуы сæрæй, кæддæр фосæй йедзаг чи уыдысты, уыцы фермæтæ. Цы гæнæн ис, рæстæджытæ ивынц. Сæ ныфс нæ сæттынц цъинагайрæгтæ, æнхъæлмæ кæсынц хуыздæр фидæнмæ.

ЦЪИНАГАРЫ ЗАДИС ПЫРЫНДЗ ДÆР
Диссаджы хъæздыг зæхх у Цъинагары зæхх. Сæ быдыртæ дардылзылд æмæ тыллæгдæттаг кæй уыдысты, уымæ гæсгæ сыл нал тых кодтой сæхæдæг æмæ дзы 1959 азы арендæйы хуызы радтой, цæугæ-кусгæ бригадæйæн. Уыцы бригадæйы сконды уыдысты китайæгтæ æмæ корейæгтæ. Тынг кусаг уыдысты. Абон дæр сæ Цъинагары хистæр фæлтæр æхцонæй æры-мысынц. Цы зæххы фадыг сын рахицæн кодтой, уым байтыдтой пырындз. Уæдмæ цъинагайрæгтæ никуы федтой пырындз кусгæ. Уæд хъæуы дон парахат уыдис, æмæ уал фыццаг хуымты байдзаг кодтой донæй. Стæй дзы байтыдтой пырындз. Диссаджы зад æркодта. Уынынмæ йæм цыдысты æввахс хъæутæй дæр. Хъæубæсты ацæргæ адæм куыд дзурынц, афтæмæй уыдаид æгас Хуссар Ирыстоны фаг дæр. Фæлæ æрцыд æнамонд цау. Уыцы аз, фыдæнæнгæнæгау раздæр æруарыд мит æмæ пырындз басыдис. Сæхæдæг куыд дзырдтой, афтæмæй тынг лæмæгъ у уазалæн. Уæд ма бакуыстой хъæдындзы хуым дæр æмæ уый тыллæг дæр тугыл аскъуыд. Фæлæ тынг фæхъыг кодтой пырындзы хуымыл.

ГУЫРДЗИАГ-ИРОН ХÆСТ ÆМÆ ЦЪИНАГАЙРÆГТÆ
Æвыдæй нæ баззадысты 1989-90 азты Гамсахурдиайы æрдонгтæй. Лæбурдтой сæм бирæгътау æмæ сыл фыдаудæн кодтой. Тынг сæ хъыгдардтой. Фæлæ цъинагайрæгтæ сæ ныхмæ хъæддых лæууыдысты, кæд сæм æхсæнгарз нæ уыд, уæддæр-иу хъæумæ æрба-цæуæнты æрлæууыдысты æмæ сæ мидæмæ не 'рбауагътой.
Хъæуы сæрмæ зæнгыл та сын уыд пост æмæ-иу куы æрбацæйцыдысты хъæумæ, уæд-иу уырдыгæй кæрæдзимæ адзырдтой æмæ та-иу сæхи æрбацæуæны æрфидар кодтой. Бирæ фос дард-той цъинагайрæгтæ æмæ-иу сын фыййау дæр хицæнтæй цыдысты. Цæвиттон, фыстæн, сæгъ-тæн, дуцгæ хъуццытæн, хуыскъæгтæн, родтæн, алкæмæндæр сæ хицæн фыййæуттæ уыдис.
Иуахæмы та сæм сæрвæтмæ схъуызыдысты гуырдзиаг хъæу Бершуетæй. Уыцы рæстæджы фыййæуттæ хордтой аходæн. Хуыбылты Нодар куыд зæгъы, афтæмæй сæм лæдзгуыты йедтæмæ ницы уыд æмæ тынг фæтыхстысты. Сæхи ма бырцæй аппæрстой æмæ алырдæмты фæлыгъдысты. Нодарыл нæмыг сæмбæлдис, фæлæ цæфæй нæ ахаудта. Лидзгæ-лидзын йæ къах уидаджы фæфидар æмæ уæд асхъиудта. Адгуыты лидзгæйæ сирвæзтысты хъæдмæ æмæ сæ нал ссардтой. Хъæу афтæ фенхъæлдтой, фос афардæг кодтой æмæ сæ размæ рафæдис кодтой. Кæрæдзийы æхсын райдыдтой. Цъинагайраг лæппутæ брезентæй æмбæрзт машинæйыл уыдысты æмæ сæ гуырдзиæгтæ куы ауыдтой, уæд сæ æддæмæ хизын дæр нал рауагътой, афтæмæй сæ гуыффæмæ сугъты цагъд фæкодтой. Авды дзы амардтой. Уæдмæ схæццæ сты хъæубæстæ дæр æмæ дзы уыдон дæр æртæйы æрцахстой. Фæлæ мæстæйдзаг адæм сæхи нæ баурæдтой æмæ сæ уыдон дæр фехстой. Дыууæ ирон лæппуйы сæм уыдис ахст уыцы рæстæджы гуырдзиæгтæм цъинагайрæгтæй æмæ сфæнд кодтой сæ баивын. Фæлæ сæ уыдон мардæй куы радтой, уæд Гуры рынчындоны хуыссыдис цъинагайраг лæппу Хуыбылтæй æмæ йæ комкоммæ йæ уатмæ фехстой. Йæ мард ма тыхамæлттæй бафтыд йæ хицæуттæм.

УЫДЗÆНИС СÆМ НУАЗЫНЫ ДОН
Рæсугъд ран æрбынат кодта Цъинагары хъæу. Кусынæн, цæрынæн дзы æппæт фадæттæ дæр ис, йæ адæм та уазæгуарзаг. О, фæлæ дзы алцы нывыл нæу. Адæймаджы удæнцойæн цы бирæ хорздзинæдтæ ис царды, уыдонæй иууыл сæйрагдæр у дон. Фæлæ, зæгъгæ, цъинагайраг лæгæн арфæ ракодтай, дон арæхæн дæ цард, уæд дæм æнæмæнг фæхъыг уыдзæнис. Уымæн æмæ цæрджытæ бирæ азты дæргъы тухийæ мæлынц æнæ донæй. Ам иу хæдзары кранæй дæр дон нæ ратæдздзæн. Æмæ, канд цæрджытæ нæ тыхсынц æнæ донæй, фæлæ сæ фос дæр стыхсынц æнæ донæй. Иудзырдæй, æнæ донæй цард нæй, нæдæр адæймагæн, нæдæр фосæн æмæ нæдæр зæххæн.
Афтæ хъизæмар кæнынц цъинагайрæгтæ, фæлæ ныр уæхскуæзæй æрæвнæлдтой йæ арæзтадмæ. Уадзгæ та йæ кæнынц Къит-риулийы хъæуы сæрмæ цы суадон ис, уырдыгæй. Йæ дæрддзæг у 15 километры. Йæ арæзтадыл кусынц цъинагайраг æмæ æввахс хъæуты цæрджытæ. Уымæн æмæ уыцы дон куы сырæза, уæд, канд цъинагайрæгтæ нæ, фæлæ ма донæй ифтонг æрцæудзысты уымæ æввахс хъæуты цæрджытæ дæр.
Дон дарддæр дæр арæзт цæудзæн Инвес-тицион программæйы фæлгæтты.
БЕСТАУТЫ Валя