Nog adres

Булкъаты Михалы райгуырдыл сæххæст 85 азы/ИСТОРИОН РОМАНЫ ДÆСНЫ

michal.jpg
Æмбисондæн баззад: «Каркмæ айк æрæфтауын куы цæуа, уæд æй лæугæйæ дæр æрæфтаудзæн». Фæлæ бынтон бæллиццаг хъуыды нæу. Фылдæр æй нæхи сраст кæныны тыххæй фæдзурæм. Цæмæй ирвæзт уæм, нæ алыварс адæмы раз ныл нæ уд æмæ Хуыцауæй цы бæрн ис, уый бынтон цæсгомджынæй кæй нæ феххæст кæнæм, уый охыл.

Ацы æмбисонд мæ зæрдæфысты йæхи зынгæ ирон фыссæг, чи зоны, афтæ куы зæгъон, нырмæ иууыл хуыздæр ирон историон романты автор Булкъаты Михалы тыххæй раргом кодта, уæддæр тынг бирæ нæ фæрæдион.

Йæ романтæ «Теркæй Туркмæ», «Дæ фыдæлтæ – рухсаг», «Нарты Сосланы æвдæм балц», хицæн чиныгæй фенын кæмæн нал æнтысы, уыцы «Сырх хъаймæт», йæ историон уацаутæ æмæ радзырдтæ ирон аив литературæйæ æрттивынц цæхæркалгæ стъалытау. Ахæм уæрæхавнæлдон, арфпроблемон æмæ, карды фындзау, цыргъконфликтон романтæ цы адæмы аив литературæйы ис, уыдонæн сæхи гæвзыкк схонын, мæнмæ гæсгæ, ном нæу. Уыцы ном сыл никуы дæр фидаугæ скæндзæнис.

Михал æрдзæй уыдис фæндвидар адæймаг. Рæстæджы фыдтæй, царды зынтæй басæттæн кæмæн нæ уыд, æхсон дурыл дæр чи нæ фæцъула уыдаид, раст ахæм. Цыма нæ зынгæ ирон фыссæг Гафез йæ зындгонд æмдзæвгæ «Тулдз»-ы уый æмæ уыйхуызæттæй загъта: «Нæ бон у, асæттæм, æндонау, Фæлæ нын, назау, тасæн нæй!»

Булкъайы-фырт, царды уыдаид, литературæйы, цы хъуыддагмæ æвнæлдта, ууыл-иу развæлгъау ныхъхъуыды кодта арф. Йæ рæстдзинад-иу ын йæхи уды рæстдзинадимæ сбарста алырдæм, æмæ уыйфæстæ йæ ныхмæ æнæхъæн хъæдтæ, хæхтæ куы слæууыдаиккой, уæддæр æй йæ равзæрст фæндагæй ничи уал фæиппæрд кодтаид. Лæджыхъæдæй, зонадон æгъдауæй, æмбаргæйæ æппæт хъуыддæгтæ дæр сарæзтаид, йе ‘нæниздзинадæн цыфæнды фыдты куы цыдаид, уæддæр йæ равзæрст проблемæ нал ныууагътаид æнæ кондæй.
Уый, мæнмæ гæсгæ, æцæг лæджыхъæдджын адæймаджы, æцæг нæлгоймаджы, æцæг аивады кусæджы миниуæг у æмæ дзы æнæмæнг раппæлын æмбæлы. Фæлæ йæ, хъыгагæн, нæ фæцис йæ мадæлон æвзагыл ахуыр кæныны, йæ æцæг дæсныйадыл – æппынæдзух аив дзырдыл кусыны амонд, кæд ын йæхи кæронмæ снывонд кодта, уæддæр.

***
Булкъаты Гаврилы фырт Михал райгуырд 1928-æм азы джиуæргуыбайы мæйы 14-æм бон Ахметайы районы Черекаулы хъæуы – Къахеты. Уæд уым цы бирæ ирон адæм цардысты, уыдон фырбуцæн сæ зылд Скæсæн Ирыстон хуыдтой. Нæхæдæг дæр сæм уыцы номæй дзырдтам. Сæ куысты, сæ царды уавæртæ, махимæ абаргæйæ, матермалон æгъдауæй бæрæг хуыздæр уыдысты – сæ дзадджын зæхх сæ амыдта, кæд сæ æцæг Фыдыбæстæйæ – Ирыстонæй чысыл дæрццæг цардысты, сæхи куыд фæндыдис, ахæм уавæртæ сын нæ уыд нæ фыдæлты культурæйыл рæзынæн, нæ мадæлон æвзагыл æмбæлон ахуырад исынæн, уæддæр.
Ныр уыцы дардыл зылд цæрæн бынæттæ махæн, ирæттæн, гуырдзиаг-ирон хæсты фæстæ федзæрæг сты. Уыцы зæххытæ нын сыгъзæриныл куы уæй кодтой, уæд ныл «зæрдыйæ уыдысты», цæмæй сæ хызтаиккам сæ сыхæгты абырæгон ныббырстытæй, ма сæ уагътаиккам куынæг кæнын. Ирæттæй сæхицæн сарæзтой удæгас æмбонд. Ныр ма сæ цæмæн хъæуæм, ныр сæ хъахъхъæнæг, се сæфт кæмæй æрцæудзæнис, уыцы НАТО æмæ нын нæ къахеттаг ирæтты фæцагътой, сæ къухты уырзтæ цы галуантæ кæныныл ныййихсыдысты, уыдоны. Удæгасæй ма сæ чи раирвæзтысты, уыдон дæр – бæгънæг, бæгъæввадæй, æрдæг пырхытæй.
Фæлæ, Михал куы райгуырд, уæддæр ма къахеттаг ирæттæ сæхи амондджын хатыдысты. Сæ фыдæлтæ туджы аргъæй кæй балхæдтой, уыцы зæххытæй сæ искуы, сæ хуыздæрты удтæй кæй бавæрдтой, уыцы ницæйаг «фысымтæ» сæм, ома, сæ бæр нымæцы фæрцы бахæссой сæ ныфс, æххуырст æфсады æххуысæй схæцой сæ сæртыл, фæсурой сæ тугкалгæйæ, уый сæ уадиссаг никуы бон бауырныдтаид. Æмæ лæппу, кæд гуырдзиаг скъолайы ахуыр кодта, уæддæр æм уад райгæ. Астæуккаг скъола каст фæцис Дуисы Фыдыбæстæйон хæсты тæккæ тæмæны – 1943-æм азы. Фæстæдæр йæ ахуыр адарддæр кодта Калачы, æфсæйнаг фæндаджы инженерты институты эксплуатацион факультеты. Каст æй фæцис 1953-æм азы. Райста, уæд бæллиццаг чи уыдис, ахæм дæсныйад – ссис æфсæнвæндаджы инженер.
Æртæ азы бакуыста Донбасы. 1956-æм азæй, цалынмæ нæ фыдбоны сыхæгтæ ирæтты хардзæй сæ паддзахады арæнтæ ноджы ауæрæх кæнын не ‘рымысыдысты æмæ нын сусæг геноцид нæ арæзтой, уæдмæ, 1991-æм азмæ, куыста Самтредийы. Ссис æфсæнвæндаджы вокзалы директоры хæдивæг. Æмæ -иу ын сæ сæртæй ныллæг чи куывтой, ард -иу ын чи хордтой, сæ удтæй йæ фылдæр кæй уарзынц, уый тыххæй, уыдон-иу ын ныр, – цагъайраг æгъатыр у, – сæ тымбыл къухтæ йæ фындзы бынмæ бахастой, нæ зæххыл цæрыс, ома. Цыма сын сæ зæхх йæ дзыппыты рахæссынмæ тырныдта. Æд бинонтæ сæ, мæгуыр, йе ‘фхæрд, æнæрцæф уд, мæстæй тъæппытæ хаугæ, тыхæйты Азербайджаныл аирвæзт Цæгат Ирыстонмæ.
Иунæг хæттулгæйы хицау ма уыдысты, æмæ сын уый та уым, Цæгаты, адавтой. Ирыстоны хуыздæр фысджытæй иу – Булкъаты Михал, йæ уд кæмæн нывонд кодта, нæ уыцы Фыдыбæстæйы баззад гом арвы бын. Мæн у зæгъæг ын нæ разынд, æмæ 1993-æм азы фæци сæрдæскъуыд. Йе стыр курдиат æй æркодта æнафоны стыр мæлæтмæ.
Афтæмæй 1961-æм азы журнал «Фидиуæджы» йæ фыццаг уацмыстæ «Иу цæссыг», «Трактор æмæ Гутоны зарæг», уæлдайдæр, «Нæмыгдзæф фæндыр» куы фæзындысты, уæд ирон чиныгкæсджытæн фæцис æцæг цæстæвæрæн. Хуымæтæджы нæ.
Йæ уыцы радзырдтæй сæ иуæй иннæ у хуыздæр, сæ иуæй иннæ – нуарджындæр, фæлæ нæ «Нæмыгдзæф фæндыр»-ы фæрцы æцæгæй бауырны, Фыдыбæстæйон хæсты сæ сырх туг чи калдтой, уыдонæй, фæсчъылдым чи баззад, уыцы удуæлдæйттыл хуыздæр бон кæй нæ уыдис. Æгæрыстæмæй, сабитыл дæр. Фыссæг ахæм реалистон цаутæй, детальтæй пайда кæны, – мадæй йæ зынгхуыст ныфсы мæлæт, стæй нæмыгдзæф фæндыр куыд æмбæхсынц, – æмæ сæм æнæныккæрзгæ нæ фæуыдзæн цыфæнды дурзæрдæ адæймаг дæр. Уымæй дæр æй чи бакæса, уымæн æй ферох кæнгæйæ нал у.
Уый у, Михал сур ныхасмæ кæй нæ уыд æмхиц, фæлæ æцæг нывгæнæг кæй уыдис, ууыл дзурæг. Аивад аивады тыххæй нæ, фæлæ аивад аивадæн æвдыста йæхицæй. Аивадæн ын йæхи ныхыфыст уыдис цардбарæн, дунейы диссæгтæ æвдисæг. Уый зыны нæмыгдзæф фæндыр («Нæмыгдзæф фæндыр»), алайнаг бардуæгты нывтæ («Сарт æмæ кард»), æхсыры цад («Нарты Сосланы æвдæм балц») æмæ, йæ æрымысгæ æмæ саразгæ æндæр, уадз бæрц, фæлæ хи фæлгонцты ныхыфыстæй. Æрмæст аивад ын нæ уыд цардæвдисæг, фæлæ æгъатыр дугтæ аивадæн йæхиуыл хæрамы гакк куыд æмæ цы хуызты æвæрдтой, уыдæттæ дæр ныв кодта зæрдæргъæвд, удуæлдайæ, раст адзалæй мадзал аразæгау.
Адзалæй мадзал аразын цыфæнды фæлтæрд фыссæджы дæр гæркъайы хуынчъы ныздухы. Фæлæ Михалы æппæтæнкъараг уд зынтæй никуы тарст. Уыцы æлвæст карды æнгæс къæсхуыр буары дæр цыма цард, йæхæдæг йæ зонды тыхæй кæй сарæзта, уыцы фæйнæгфарс мæлинæгты удтæй иу. Зынтæ, аивады рассæнд-бассæндтæ йæм царды ныхдуртæ никуы кастысты, æмæ йын æппынæдзух размæ цæуын уымæн æнтыст.
Михалы бадт зонд æмæ æнкъараг зæрдæйæ, йæ удуæлай фæллойы фæрцы рантыст диссаджы аивадон роман – «Нарты Сосланы æвдæм балц». Фыссæджы бон бацис царды фарн сныв кæнын, йæ хъæнтæ йын хурмæ ракалын æмæ сæ абон дæр уыны ирон чиныгкæсæг. Уый, уæлдайдæр, уæды рæстæджы, бынтон зын уыдис – нæ цард дзæнæт у нæ ахуыр кодтой; Михал та раргом кодта, æхсыры цады кæй надтой, уыдоныл куыд æфтыдтой рохниз, цæмæй сæ бон хъуыды кæнын ма уыдаид. Афтæмæй уæд ахæмтæ дзурæн, фыссæн нæ, ской кæнæн дæр нæ уыд. Фæлæ аивад æмæ адæймаджы бон бирæ у, кæй уарза, уыцы куыстæн йæ уд куы нывонд кæна, уæд. Михалæн ахæм уацмыстæ фæлдисын уымæн æнтыст, æмæ аивадæн æрдзæй уыд нывонд. Аивад æмæ йæ Фыдыбæстæйæн. Уыдон цæрайæ цард æмæ, куы хъуыд, уæд сын не ‘вгъау кодта йæ уарзæгой уд. Уыдон тыххæй йæ бон аразын уыдис æппæт дæр. Æндæра, иронау кæсын æмæ фыссын нæ зыдта; гуырдзиаг æвзаг ын донау цыд, тынг хорз æм тæлмац кодта ирон литературон уацмыстæ, афтæмæй йæ лæджыхъæды фæрцы ссис ирон фысджыты тæккæ хуыздæртæй.
Фыссæг æппынæдзух тырныдта, цæмæй йæ алы уацмысæй дæр нæ литературæмæ хастаид ног дзуринаг. Адæймаг уазалзæрдæйæ кæй иувæрсты нæ ахиздзæнис. Тынг зæрдæбынæй кæуыл бацин кæндзæнис. Нæ аив литературæйы æнтыстыл кæй банымайдзæнис, ахæмтæ. Æмæ уыдæттæ иууылдæр æфтыдысты йæ къухы, кæд ын цард æнцон никуы уыд, уæддæр. Мæнгæй нæ акæнынц: чи цы агуры, уый ссары. Михал йæ уд нывонд кодта литературæйæн, адæмы рæгъмæ цы хаста, уый арæзта йæ тугæй фыссæгау æмæ йын æнтыст бирæ алæмæтон уацмыстæ фæлдисын, кæд йе сфæлдыстадон куысты райдианы æвзагæй цудыдта, уæддæр.
Йæ мадæлон æвзагыл кæй нæ ахуыр кодта, уый йын æвæрдта ныхдуртæ, фæлæ удвидар лæг, уæлдайдæр, йæ равзаргæ хъуыддагыл æнувыд куы уа, уæд куыд хъуамæ фæтаса? Михал та зындзинæдтæй никуы тарст. Йæ курдиат, йæ иузæрдыг куысты фæрцы, доны æртахау, дуры хуылфы дæр ахызтаид. Хизгæ дæр -иу акодта. Æмæ -иу, йæ алы судзгæ фыдæбон йæ удыл куыд æндæвта, уый федтам фæстæдæр йе сфæлдисгæ уацмысы фæрцы.
Уыимæ Михалæн аив литературæйы йæ уарзондæр темæ ссис истори. Нæ рагфыдæлты – аланты истори. Уыимæ -иу ын историон цауæй нæ Фыдыбæстæйы уарзт, удвидар адæмы цард, рæстæгмæ цы цæстæй кастысты, уыдонмæ йе ‘ргом здахын уыдис бирæ æхсызгондæр. Æмæ йæ чиныг «Сарт æмæ кард» (1974) мыхуыры куы фæзынд, уæд дзы федтам, сæ удтæ сæ раттæг адæмы абонимæ сæ фидæнæн чи нывонд кæнынц, ахæм фæйнæгфарс, дурвидар адæмы къорд фæлгонцы.
Уыцы хабар, удуæлдай адæймаджы фæлгоц нæм, табу Хуыцауæн, ног нæ уыдис, фæлæ нын Михал цы тыхджын, æнæфæцудгæ, домбай адæмы сныв кодта, уыдон нæм афтæ разындысты, цыма фыссæг рох дуджы хох-æмбæрзæнтыл фæлмау иуварс ахæцыд æмæ йæ хъайтартæ рахызтысты уырдыгæй. Алайнаг æхсондурæй конд фæтæг Æмбазыджы мастæмдзаг дзырдтæ: «… фæуæлахиз сты Дур-чъыры сахары мæсгуытæ, басаст нæ хотых…» – мæлæтæй бирæ фыддæр сты Дур-чъыры сахары æнæрцæф, уæйыджы æнгæс куырд Куырдалæгонæн («Дурр-чъыры Куырдалæгон – Уастырджи йе ‘мбал»).
Куырдалæгон домбæйттæй домбайдæр у. Куы -иу смæсты, «уæд-иу знаджы бæхы йæ фæстаг къахæй сæныккау» рацахста, æмæ дæ фыдгул – афтæ. Фæлæ йæ уд, йæ адæмæн уæлахиз чи хæссы, уыцы хотыхæн нывонд кæны, æмæ йæ байсæрынæн цы фыдтæ уыны, уыдæттæ кæсгæйæ адæймаг свæййы йе ‘мархайæг, йе ‘мзонд. Бауарзы йæ хи туг-стæгау. Йæ рис свæййы нæ рис, йæ цин – нæ цин.
Аивады уымæй стырдæр, уымæй бæллиццагдæр æнтыст нæй. Æмæ фыссæг æмæ чиныгкæсæджы афтæ иу кæнынц фыдæлтæй буц, сæрыстыр уæвын, радтæг адæмы сæрил хи уд нывондæн хæссын æмæ иу стыр идейæ – рæстдзинадæн цагъартæ уæвыны идейæ.
Æмбазыг æмæ Куырдалæгонау удвидар сты аланты бардуæгты фæлдисæг хох-лæг Тох, фæтæг Еухор («Сарт æмæ кард»), ног дуджы амæттаг Арчил («Уый æз дæн, хуыцау!..») æмæ æндæртæ. Цыма сæ фыссæг йæ фыссæн сисы фындзæй не сныв кодта, фæлæ сæ, Тохæн йæ саразгæ бардуæгтау, скарста айнæджы фарсæй сарт æмæ мысалгъы фæрцы.
Уæддæр Булкъаты Михалæн æцæг фыссæджы стыр ном æрхастой йæ гуырахстджын романтæ «Теркæй – Туркмæ» (дилоги, 1970, 1979), «Дæ фыдæлтæ – рухсаг» (1982), «Нарты Сосланы æвдæм балц» (1988) æмæ, йæ фæстæ дзыназгæ чи баззад, абон дæр хицæн скъуыддзæгтæй дарддæр чиныгкæсæг кæмæй ницы зоны, нæ рауагъдаттæм фæндаг чи нæ ары, йæ уыцы фæстаг роман «Сырх хъаймæт».
Нæ фыссæджы алы хатт дæр цымыдис кодтой стыр цауты стыр дзуринæгтæ. Уымæй дæр æй, куыд загътам, афтæмæй цаутимæ сæйраджы ‘ндæвтой, уыцы цардивæн дугты адæймаджы миддуне – йæ кæнинæгтæ, йæ ахаст, йæ цинтæ æмæ йæ мæстытимæ. Уды мидтых æвдисынмæ Булкъайы-фырт афтæ дæсны уыд, æмæ дын аивады фæрцы йæ зæрдæйы судзæгтæ схион кодтаид æнæмæнг. Уый, куыд æй зонæм, афтæмæй сæ бон бавæййы æрмæстдæр стыр фысджытæн. Æмæ нын йæ уыцы миниуæг дæр дзурæг у, Булкъаты Михал стыр фыссæджы курдиатæй цух кæй нæ уыдис.
Йæ фыццаг роман «Теркæй – Туркмæ» снывæста, ирон, стæй Кавказы цæрæг бирæ адæмты судзгæ трагедийыл – æнудæсæм æнусы дыккаг æмбисы пысылмон диныл хæст дзыллæ се ‘мдинон туркæгтæм куы лыгъдысты, æцæгæлон зæххыл амонд ссарын æнхъæл куы уыдысты, афтæмæй фыдæнхъæл куы фесты, уæды заманыл.
Кавказ Уæрæсеимæ куы баиу, æгæрон уæрæсейæгты диссæгтæ æмæ æмбисæндты Кавказы фенын, рæстæгмæ дзы уæддæр ацæрын куы бафæндыд, уæд æрцæуæггæгты, æрвыл хатт куыд вæййы, афтæ бафæндыд сæхи фæтк æмæ æгъдæуттæ æвæрын. Иннæ адæмтæн тыхæй бастой сæхи дин. Тыхы дон хæрдмæ ласы. Фæлæ йыл алчи нæ фæразы кæны, уæлдайдæр, сæрибар адæмæй. Сæ динылмард кавказæгты иу хайы тыхдымгæ, мæгуыр, уымæн атымбыл кодта йæ разæй, стырæй-чысылæй сæ сæфты къахыл – сæ фыдæлты уæзгуытæ ныууадзыныл уымæн слæууын кодта.
Æмæ Михалы нæ адæмы уыцы стыр трагеди сразæнгард кодта, бирæ азты дæргъы йæ уд кæмæн лæвæрдта, уыцы стыр, æцæг уæззау сфæлдыстадон куыстмæ. Уыцы фарст æнусты проблемæ у. Нæй йын зæрдæнцойæ аргъ кæнæн. Нæй йæм зæрдæнцойæ кæсæн. Нæ фыссæджы цæст ыл уымæн æрæнцад. Æмæ нæ бацыдысты сæ кæрæдзийы зæрдæхудты. Михал проблемæ систа бæрзонд, дилоги – Михалы, кæд æй йæ рæстæджы, мыхуыр кæнгæйæ, дæргъмæ æмæ уæрхмæ фæцис цыргъ хæсгæрдтæй чъеппгæнджытæ, йæ фæндаг ын рухсмæ æхгæнджытæ, уæддæр. Кæмæн автор нæ цыд йæ зæрдæмæ, кæмæн… ома, уацмыс.
Афтæмæй уый та у, нæ историйы ахсджиагдæр цаутæй сæ иуыл – Туркмæ ирон адæмы алыгъдыл нырмæ чи фæзынд, уыдонæй иууыл алыварсондæр, ахсджиагдæр æмæ аивадон æгъдауæй æххæстдæр æмæ зонадон-критикон æгъдауæй стыр кад кæмæн хъæуы, ахæм чиныг.
Булкъайы-фырт æрмæст бæлвырд рæстæг нæ райста йæ уацмысæн, фæлæ йæ сæйраг архайджытæй бирæтæ сты бæрæг, историон адæм. Нæ адæмы ‘хсæн чи цардысты, нæ дзыллæ сæ дæргъ дæр æмæ сæ уæрх дæр тынг хорз кæмæн зыдтой, ахæм бæлвырд-бæрæг адæймæгтæ. Æмæ уыцы хъуыддаг историон уацмыс кæны бæрæг цымыдисондæр.
Уырысы ‘фсады уæды инæлар Куындыхаты Муссæ æмæ поэт Мамсыраты Темырболат сты романы сæйраг хъайтартæй. Муссæ пысылмон адæмы, историйæ куыд зонæм, афтæмæй сразæнгард кодта се ‘мдин адæмы æрцагурынмæ, сæ сæфты бон сæ сæртæ уыдоныл бакъул кæнынмæ. Уый уыдис, Туркмæ лидзгæйæ, се ‘ппæты раздзог, кæд, ахæстоны куыд бады, афтæмæй ноджы Турчы фæсарæйнаг хъуыддæгты министр Али-Пашаимæ куыд æмбæлы æмæ сусæг тæрхæттæ куыд хæссынц, уыдæттæ адæймаджы тынг нæ уырнынц, уæддæр.
Йæ хæрæфырт – йæ хойы лæппу Темырболаты аив дзырдæй та райдыдта нæ ирон профессионалон поэзи. Æмæ Бестауты Гиуæрги Æгъуызаты Иуанейы тыххæй цингæнгæйæ цæйау дзырдта: «Нæ фыццаг фыссæгæн къам нæ баззад. Йæ дард фæдон Джусойты Нафи роман «Фыдæлты туг»-ы бацархайдта Иры фарны фидиуæг зилгæйæ йын йæ фæлгонц сныв кæныныл…», уыйау ма – нæ фыццаг ирон профессионалон поэт Мамсырайы-фыртæн нæм йæ ныв дæр нæ баззад, Михалы афыстæй уайы нæ цæстытыл: «Æвиппайды Темырболаты хæдсæрмæ архъаны цæг, æрвæрттывды тæлытау, ныкъкъæдз-мæдзытæ ис. Иу цæстыныкъуылд, иу уысм! Цæг йæ хъуырыл æртыхсдзæн æмæ къæдзæхыл ауыгъдæй йæ гæндзæхтæ бацæгъддзæн.
Нæ рауад афтæ. Темырболаты дамбацайы гæрах фæцыд æмæ, бæндæн къæдзæхæй кæм разæбул, уым фæдыууæ и. Архъаны цæг лæппуйы хъуырыл æртыхст уæддæр, фæлæ йæ нæмыг йæ астæуыл атæхын кодта æмæ йын уæлæмæ сивазæн нал уыд» кæнæ: «Темырболат, йæ разы чи бадт, уый ныкъкъуырдта æмæ йæ бæхæй аппæрста. Сæрбихъуырæйттæгæнгæ атылд уый, фæлæ, гæдыйау, йæ къахыл алæууыд æмæ «Хуыцауæй» йæ рагъмæ чи ‘ргæпп ласта, уымæ дамбаца фæдардта. Бæхæй фæдзой кодта Темырболат, цæстыныкъуылдмæ дамбаца йæ хицауы къухæй стыдта, фæлæ хæцæнгарзы гæрах уæддæр фæцыд æмæ йæм чъылдымырдыгæй æхсаргардæй чи февзыста, уымæй йæ бæхы сæрыл сæмбæлд нæмыг».
Ацы æмæ Булкъайы-фырты романы бирæ ахæм афыстытæ нæ фыццаг поэты тыххæй сты дзæвгар удæгас зонæнтæ. Уадз, аивадон афыстытæ дæр уæд. Мамсырайы-фырты тыххæй нын алы ног зонæн дæр йе ‘мбæрц сыгъзæринæй бирæ зынаргъдæр у. Уæлдайдæр нын нæ дзыллæйы стыр кад æмæ цæсгомы æцæг аивадон фæлгонц æппæты фыццаг Булкъаты Михал сарæзта йæ роман «Теркæй – Туркмæ»-йы.
Афтæ ма фыссæг фыццаг хатт сныв кодта Туркмæ лидзæг пысылмон адæмы раздзог, Уæрæсейы æфсады инæлар Къуындыхаты Муссæ, Терчы зылды хицау инæлар-лейтенант Лорис Меликов æмæ æндæр историон адæймæгты фыццаг аивадон фæлгонцтæ дæр. Уыцы хабæрттæ чи зонынц, уыдонæй рох нæу, раздзогæн алы хатт дæр куыд зын вæййы. Махæн дæр уыцы хъуыддаг æнæмæнг фидарæй у зæрдылдаринаг. Уæд хуыздæр базондзыстæм нæ фыссæджы сфæлдыстад. Уый дæр уыцы хъуыддаджы – мухаджирты трагеди аивадон æгъдауæй историон уацмысты нывгæнджыты раздзог уыд æмæ сын сæ цардыл дзурын куынæ уагътой, ома, уæйгæнджытæ уыдысты, уæд Михалæн дæр йæ роман-дилоги сфæлдисын æнцон нæ уыд.
Романы алыхуызон аивадон амæлтты фæрцы ирдæй зыны, паддзахы адæм сæ ныхмæлæууæг хохæгты æрмæст дæрæн кæй нæ кодтой, фæлæ ма сæ куыд стын кодтой сæ быдыртæй, æхсæнмæ-æхсæнты сæ куыд цæрын кодтой уырысимæ, цæмæй ферох кодтаиккой сæ дин, се ‘гъдау, се ‘взаг æмæ хæдхæцæг паддзахæн суыдаиккой æнцонархайд.
Михал йæ дилогийы бацархайдта, цæмæй хурмæ ракалдтаид Кавказы адæмы ацы стыр трагедийы сусæг, æмбæхст æвæрæнтæ. Æмæ йын йæ арæзт фæлгонцты, уæлдайдæр, сæйраг фæлгонцты вазыгджын арæзтæй, сæ мид-зæрдæты рассæнд-бассæндæй уый бирæ бæрцæй æнтысгæ дæр бакодта. Булкъайы-фырты фæрцы нæ литературæйы фæзынд, ирон чиныгкæсæг нæ дудгæбоныл рагæй кæмæ æнхъæлмæ каст æмæ нæ литературæ æмæ нæ адæмы фарнæн афтæ æрæджыйау чи фæзынд, уыцы æцæг историон æмæ зæрдæзæгъгæ роман. Æмæ ныртæккæ нæ аив литературæйы уый ахсджиаг хъуыддаг у, куы зæгъæм, уæд нæ фæрæдидзыстæм.
Историон фæлгонц ныв кæнгæйæ, авторæн йæ къух фæаразы, адæймаг йæ фæстæ цы ном ныууадзы, фыссæг уымæй кæй фæпайда кæны, уый. Цæттæ фæллой – бад æмæ йæ дæ зæрдæйы дзæбæхæн хæсс гæххæттмæ, фæнымайынц бирæтæ. Ома, историон фæлгонцтæ æнцондæр аразæн сты. Цыма сæ гæххæтмæ рахæссынæй дарддæр ницы уал фæхъæуы.
Фæлæ уый æддейæ бакæсгæйæ фæзыны афтæ. Ацы темæ уæды царды ныхмææвæрдтытимæ ноджы вазыгджындæр кæны уацмысæн йæхи дæр æмæ йæ сæйраг хъайтарты фæлгонцты дæр. Уырдæм куы лыгъдысты, уæд сæ рухс фидæныл афтæ æууæндыдысты, æмæ сæ бирæтæ бæрзæндты тахтысты – фервæздзысты æрвылбонон хæстон ныббырстытæй, æгъатыр тугкалдтæй, фыдæбонæй, афтæмæй сæ диныл нæ рацæудзысты сайдæй, гадзрахатæй. Баззайдзысты æнустæм сыгъдæг удтæй.
Пысылмон, стæй, йæ диныл æнувыд чи у, уыцы адæймагæн уымæй стырдæр арфæ цы хъуамæ ракæнай? Æмæ, æгæрыстæмæй, чызджытæ дæр, кæд сын уыцы рæстæджы нæлгоймаджы цæстытæм æргом бакæсын стыр худинаг уыдис, уæддæр сæ рухс фидæныл быдтой зарджытæ, Турчы се ‘мдин адæмимæ цардæй къæртт куыд æппардзысты, паша мæйттæ куыд кæндзысты («Сырх мæнæу дзы хæрдзыстæм»)…
Фæлæ сæ куы бауырныдта, цы стыр сайд фесты, се ‘намонд хъысмæт сæ цæмæ æртардта, уæд -иу сæ нæ айрох сæ сафæг дæр – «Гъе, кæннæуæдæ Муссæйы хъæбул амæла, Мах нæ фыды зæххæй чи фæхицæн кодта» («Туркмæ цæуджыты зарæг»); «Муссæйы хъæбул амæла, Гуд-гуды-гудала» («Стъамбулдзауты зарæг»). Кæнæ «Стамбулдзауты зарæджы» варианты сæхиуыл иронийы хуызы куыд худынц:

Стамбулмæ лидзыстæм,
Хæрæгæй дзы хуым кæндзыстæм,
Сыстæй мыггаг таудзыстæм,
Лыскъæй хæрдгæ кæндзыстæм.

Æмæ уыдæттæ иууылдæр фыссæгæн æххуыс уыдысты, адæмы зæрдæйы уаг, сæ зондахаст, Муссæйы ахаст адæммæ, стæй йын йæ фæлгонц алыварсондæр æмæ æххæстдæрæй æвдисынæн. Къуындыхаты разагъды инæлар Муссæйæн раздæр, сæ Хуыцауы хайау, табу чи кодтой, уыдонæй йæ ныр тынг бирæтæ æлгъыстой, фæлдыстой йын æвзæртæ. Фыссæгыл та фембæлы историон рæстдзинадимæ цард æмæ аивады рæстдзинад равдисын дæр. Историон æгъдауæй уацмыс раст куы уа, фæлæ цардæн дзуапп куынæ дæтта, аивадон бæрзæндмæ куынæ æххæсса, уæд никæй зæрдæйыл сæмбæлдзæн. Уыдæттæ Михал тынг хорз зыдта. Æвдисгæ дæр æй афтæ ракодта йæ зæрдæйы кондмæ гæсгæ.
Уый хыгъд Темырболатæн йæ ном æмæ нæм дзы цы бæрц æмдзæвгæтæ æрхауд, уыдонæй дарддæр ницы зыдтам æмæ Михалы бахъуыд, цæмæй йæ сæрæй-къæхтæм, – хуызæй уа, зæрдæйы уагæй уа, зондæй-фердæхтæй уа, – иууылдæр сныв кодтаид йæхæдæг æмæ уый фыссæджы къухы æнтыстгæйæ бафтыд, йæ нымад, фæлæ судзгæ-дудгæ хабæрттыл дзурæг æмдзæвгæты фæрцы йын йæ зæрдæйы дæгъæл кæй ссардта, уый руаджы.
Уацмысы райдайæны алыхуызон контрастон цаутæ сæ кæрæдзи ивынц, «Темырболат дзы нырма, фæрссаг архайæг цыма у, афтæ зыны, фæлæ ныридæгæн дæр бæрæг у, йæ цæхæр зæрдæ æмæ æнæрцæф зондмæ райсом стыр зынæвзарæнтæ кæй æнхъæлмæ кæсынц. Уымæн æцæгæй царды дæр йæ хъысмæт ахæм уыд. Туркмæ лыгъд адæмы зарæггæнæг уæвгæйæ, йæ зæрдæмæ айста се ‘ппæты маст æмæ хъыг, йæ фыны æмæ йæ хъалы дæр уыдон уыдысты йæ мæтаг. Дард фыдыбæсты уарзондзинад ын сси зæрыбонтæм æнæаскъуыйгæ трагеди», – раст дзырдта Æлборты Хадзы-Умар. Æмæ уыдæттæ ирдæй уынæм Михалы «Теркæй Туркмæ»-йы. Уынæм сæ фыссæджы æппæтуынæг цæстæнгасы фæрцы, йæ романыл зæрдæбынæй æмæ, йæ хъуыддаг хорз кæй зыдта, афтæмæй кæй куыста, уый фæрцы.
Михал цардбарæг лæг уыдис. Йæ бон зын фарстытæ æвæрын, вазыгджын фæлгонцтæ сисын куыд уыдис, афтæ æнтысгæйæ сын арæхст сæ равзарын, сæ аразын, сæ аскъуыддзаг кæнынмæ дæр. Уымæн ын фадат лæвæрдтой, цы фарстмæ æвнæлдта, уый-иу лæмбынæг æмæ алыфарсонæй кæй сахуыр кодта, æппæт уыдæттæ. Стæй, кæй зæгъын æй хъæуы, йæ хъайтарты зæрдæтæм ныккæсынмæ кæй арæхстис, уый дæр ын бирæ бæрцæй арæзта йæ къух.
Куыд загътам, афтæмæй Михал хæдзарæй дарддæр скъолайы йæ мадæлон æвзагыл, ирон культурæйыл нæ рæзт. Ахуырад æндæр æвзагыл райста. Фæлæ, йæ ирон æвзагмæ афтæ æрæвнæлдта, æмæ йын йæ уацмыстæ куы кæсай, уæд æнæмæнг зæгъдзынæ: дæ Хуыцауы тыххæй, ацы лæг фыдæлты хæстон æмæ цардуагон æгъдæуттæ сахуыр кодта, цыртдзæвæнты нæмттæ зоны, фæлæ сын сæ рагон æвзаг кæм базыдта? Йæ сарæзт фæлгонцтæн се ‘взаг дæр у дуры хуылфæй райсгæйы æнгæс. Стæй уыцы æвзаг æрмæст дзургæ нæ кæны, фæлæ змæлы, худы, райы; зоны цин æмæ маст, хорз æмæ фыд.
Бирæ аразгæ дзырдтæ, ирон æвзагæн туг-хæстæг чи нæ уыдысты, ахæм фæзилæнтæ йæм дзæвгар кæй уыд, уый йын уæззау кодта мыхуырмæ йæ фæндаг. Нæ дæр æй алы чиныгкæсæг каст æмæ фæкæсы зæрдиагæй. Æмæ уым диссагæй ницы ис. Михал хиирхæфсæн уацмыстæ никуы фæлдыста. Стæй – иубонон уацмыстæ дæр. Йæ алы æнтыстыл дæр-иу, сабийау, цинæй мард, фæлæ, искæй зæрдæмæ фæцæуа, уый тыххæй никуы æрбадтаид йæ кусæн фынджы фарсмæ. Уый йæ уды кондæй цыдис.
Иунæг тохы быдыры хæстон нæу, фæлæ дунейы иууыл стырдæр куыстытæ иугай адæймæгты æвзыгъдæй æрцæуынц арæзт. Булкъаты Михал искæмæ нæ каст – кæд фыццаг ирон историон романы автор нæу, уæддæр уыцы жанры сæйраджы иунæг удæй архайдта ирон историон роман бæрзонд сисыныл, йæ авналæнтæ йын ауæрæх кæныныл æмæ йын æнтысгæ дæр кодта. Ирон историон романы жанры Булкъаты Михалы лæггæдтæ сты бирæ æмæ, адæймаг кæй фæрсты нæ ахиздзæнис, ахæм ахадæн. Фыссæг Хуыгаты Сергейы загъдау, «æмæ ма рæстæгау рæстæджытæ куы уаид, уæд хъуамæ уыцы æмбисонды чингуытæ уаиккой Иры алы ирон хæдзары дæр… уæд Булкъаты Михалы чингуытæ Ирыстоны – Хуссарæй-Цæгатæй, хæдзари-хæдзар зилдзысты, цæрыны ныфс хæсдзысты алы хæдзармæ дæр».
ХЪАЗИТЫ Мелитон