Nog adres

Аккаг фæлтæр - нæ фидæны ныфс

deti_3.jpg
Алы нацийы сæйраг хæзна æвзаг у, фæлæ уый æмрæнхъ æвзаг хъахъхъæнæг та наци у. Уымæ гæсгæ адæймагад тырны нацийы аккаг фæдонтæ хъомыл кæнынмæ, цæмæй сæрыстырæй хæссой фæлтæрæй фæлтæрмæ зынаргъ хæзнатæ. Дунейы адæмтимæ абаргæйæ мах, ирон адæм, стыр наци не стæм, кæд ма махæй къаддæртæ ис, уæддæр. Уымæ гæсгæ хисдæр фæлтæртæ архайынц æмæ тырнынц сæрыстыр кæмæй уой, ахæм аккаг фидæны ныфсы æмæ хъаруджын гоймæгтæ хъомыл кæнынмæ.
Æхсæнад алыгъуызон у, æмбæхсинаг нæу, кæй нæм ис, раст фæндагæй иппæрд æна-хъомтæ дæр. Уыдон се ‘мцахъхъæнтау нæ бадынц скъолайы партæйы фарсмæ æмæ цымыдисæй нæ хъусынц ахуыргæнæджы раст амындтытæм. Уый хыгъд хæст сты алыгъуызон аморалон фæзындтыл, цæй фæстиуæгæн сæ фæндаг æрцæуы æнахъомты хъуыддæгты фæдыл инспекцийы хайадмæ. Уыцы цымыдисмæ мах бацыдыстæм Мидхъуыддæгты министрады горæтон управленийы Æнахъомты ‘хсæн бархалынæдтæ ма æруадзыны фæдыл хайады хисдæр, дæлбулкъон, Гатайты Лалимæ. Уый нын куыд радзырдта, уымæ гæсгæ хайад æнахъомты 'хсæн профилактикон куыст кæны ахуырадон уагдæтты. «Кæцыфæнды антиæхсæнадон царды уагыл хæст æнахъом йæ уагахасты фæстиуæгæн конд æрцæуы управленимæ. Антиæхсæнадон уагахаст ис барвæндонæй хæдзарæй чи ацæуы, скъолайы ахуырмæ чи нæ цæуы, тамако, науæд нуæзтæй чи пайда кæны, кæнæ дзæгъæлы уынгты йæ рæстæг чи æрвиты.

Ахæм цардыуагыл хæст æнахъомты фæдыл баконд æрцæуы æрмæг Уæрæсейы Федерацийы Административон кодексы 5.35 статьямæ гæсгæ - ныййарджытæ сæ æнахъом сывæллæттæ дарын æмæ хъомыл кæныны хæстæ кæй не 'ххæст кæнынц. Уый фæстæ ныййарджытыл дæр баконд æрцæуы административон хъуыддаг. Уый арвитæм Æнахъомты хъуыддæгты фæдыл горæты администрацийы цы къамис арæзт ис, уырдæм. Къамис скъуыддзаг кæны æнахъомы уагахасты фæдыл фарст», - загъта Лали.
Уæрæсейы Федерацийы территорийыл уæвынад кæнынц æхгæд специалон ахуырадон уагдæттæ. Хъыгагæн, мах практикæйы ахæм уагдон нæй. Уымæ гæсгæ æнахъом фыд-гæнæг бæрæг фыдракæнд саразыны фæстиуæгæн æрмæст ныхасæй æфхæрдæй дарддæр ницахæм æфхæрд не ‘ййафы.
Хайады хисдæры ныхæстæм гæсгæ æнахъом бархалджыты фæдыл рæстæгмæ изоляцион центр бакæнынæй, бирæ æнахъомтæ æрмæст ныхасæй æфхæрд не 'ййафиккой, фæлæ ма хъуыддагæй дæр, æмæ сæ уæд рараст кæнын дæр æнцондæр уаид, æмæ куыстæн та хуыздæр фæстиуджытæ уаид. Науæд æнахъом фыдгæнæг йæ бакæнгæ хъуыддæгты тыххæй бæрндзинад нæ хæссы, не ‘ййафы æфхæрд. Æрмæст профилактикон куыст та фаг нæу. Æнахъомы психикæ ахæм у æмæ сахуыр дзыхы ныхасæй æфхæрдыл - æндæр фыдракæнды фæстæ дæр уæлдай æфхæрд нæ баййафдзæн æмæ дарддæр йæ кæнон кæны.
«Уыд ахæм цау æмæ сывæллæттæ магазинæй адавтой дыууæ мины аргъ уæййæгтæ. Уыцы фыдракæнды фæстæ, кæй зæгъын æй хъæуы, æмбæлон æфхæрд нæ баййæфтой, уыцы фадæттæ нын кæй нæй, уый аххосагмæ гæсгæ.
Уыцы æнахъом фыдгæнджытæй сæ иу уый фæстæ, хылы рæстæджы, кардæй ныццавта æндæр лæппуйы. Уымæй саразæн ис хатдзæг - уыцы æнахъом йæ рæстæджы æфхæрд куы баййæфтаид, уæд ныр фыддæр фыдра-кæндмæ йæ ныфс нал бахастаид.
Ныр æрмæджытæ æрвыст æрцыдысты тæрхондонмæ. Уæлдæразгъдгонд æхгæд специалон уагдон нæм куы уæвынад кæнид, уæд бахатыдтаиккам тæрхондонмæ, цæмæй йæ уырдæм сбæлвырд кодтаиккой», - загъта Лали.
Практикæ куыд уынын кæны, уымæ гæсгæ æдзух фыдракæндтæ аразынц уыцы иу æнæхъомтæ. Ацы хъуыддаджы стыр бæрндзинад хæссынц ныййарджытæ. Кæй зæгъын æй хъæуы, никæцы ныййарæджы фæнды æмæ йæ сывæллон æхсæнады аккаг æмбæстаг ма уа. Фæлæ уæддæр æмæ уæддæр аххосджын сты ныййарджытæ, уыдон цырддзаст хъуамæ уой сæ сывæллæттæм, науæд цыдæр рæстæджы сывæллон куы фæцуда, æмæ йæм цæрдæг куынæ фæлæууай, уæд стæй йæ рараст кæнын зындæр у.
Хайады сæргълæууæг дарддæр йæ раныхасы банысан кодта, зæгъгæ, ныртæккæ дæр цæттæ кæны æртæ æнахъомы фæдыл гæххæттытæ. Уыцы æнахъомтæ кæнынц антиæхсæнадон цард, систематикон æгъдауæй цух кæнынц ахуыры процессæй, уынгты æнæхъуаджы тезгъо кæнынц, ныййарджыты амындтытæм нал хъусынц.
«Фæрсæм иу ахæм æнахъо-мы ныййарджыты: æхсæвы æртæ сахатыл дæ сывæллон хæдзары куынæ уа, уæд цы зæрдæйы уагимæ хъуамæ фынæй кæнай? Ныййарджыты дзуапп уыд ахæм: «Æз афтæ æнхъæлдтон æмæ хæдзары фынæй кæны». Уыцы рæстæджы та сæ сывæллæттæ лæууынц бирæуæладзыгон хæдзæртты бахизæнты кæнæ биржæйы æмæ цæмæйзон æмæ цы архайынц»,- дзырдта Лали.
Нæ фарстæн, зæгъгæ, ахæм рæстæджы ныййарджытæ цахæм æфхæрд æййафынц? Гатайты Лали дзуапп радта, зæгъгæ Уголовон кодексы 5.35 статьямæ гæсгæ, ивар цæуынц 300-500 сомы онг.
«Куыст нын тынг бирæ ис. Нæ уавæртæ нæ куыд амонынц, афтæ архайæм. Кусы нæм дыууæ инспекторы. Уыдон дæр кусынц цыбыр рæстæг æмæ, кæй зæгъын æй хъæуы, куысты сусæгдзинæдтыл иттæг цалх нæма сты. Уымæй дæр цы кадавар мызд исынц, уый тыххæй бон изæрмæ æвæллайгæ куыст кæнынц», - дзырдта Лали.
Ныййарджытæм ахасты нæ уæддæр æмæ уæддæр фæнды æрхæссын ахæм факттæ, кæцытæн тæрхонгæнæг хъуамæ уат, газеткæсджытæ, сымах: æдзух йæ уагахсты тыххæй милицийы хайадмæ цы æнахъом фыдгæнæг фæуазæг вæййы, уый ныййарæгмæ телефоны дзуры инспектор:
- Кæм ис дæ сывæллон?
- Хъæуты.
- Скъолайæ цæмæн цух кæны?
- Ам нæй, æмæ уымæн!
- Æмæ кæд æрцæудзæн?
- Кæд æрцæуа, уæд!
Ацы æнахъом цы ахуырадон уагдоны ахуыр кæны, уырдыгæй рацух æрцыд ныридæгæн, уымæн æмæ 1 сентяб-рæй абоны онг уый партæйы фарсмæ иу бон дæр не 'рбадт. Уыцы хъуыддаг йæ ныййарæг зонгæ дæр нæ кодта, уымæн æмæ йæ нæ цымыдис кæны. Науæд йæ сывæллон ахуыры рæстæджы хъæуты цы архайы? Аразæм фæстиуджытæ - ацы æнахъом лæппу хæдзары цы хъомылад исы? Йæ ныййарæджы дзуаппытæ зæрдæмæ цæуынц? Æмæ иууыл бæллæхдæр та - цы фидæн æнхъæлмæ кæсы ахæм хъомылгæнинагмæ?
Æнахъомты хъуыддæгты фæдыл инспекцийы кусджы-тæ кæд сæ удæй арт цæгъ-дынц, раст фæндагæй цудыд фæсивæдимæ кусынц, ныййарджыты уигъынц сæ тыхы цы ис æмæ цы нæ ис ахæм амæлттæй, уæддæр…
Гатайты Лали дæр сæйраг бæрндзинад æвæры ныййарæгыл: «Де ‘нахъом сывæллон æхсæвы 3-4 сахатыл хæдзары куынæ æхсæвиуат кæна, уæд кæй азымджын кæныс? - министры, кæнæ уæлдæр лæууæг бæрнон кусæджы? Бинонтæ æмæ ноджыдæр бинонтæ, сты аххосджын. Сæрæгас ныййарджыты цур уыдон сты æнæхицау æмæ æнæхъус-дард.
Дæ сывæллон скъоламæ рацыд, уый нæ нысан кæны æмæ бынатмæ фæхæццæ. Уымæ гæсгæ сыл хъæуы контроль кæнын, уымæн æмæ уый у сæ сæйраг хæс, уымæй сæ ничи сæрибар кæны».
Стыр хицæндзинад ис уагахасты хъуыддаджы æнæхи-цауадон скъолатимæ абаргæйæ паддзахадон ахуырадон уагдæтты. Æнæхицауадон скъолаты сын ахуыргæнинæгтимæ уагахасты хъуыддаджы проблемæтæ нæй, фæлæ иннæ скъолаты ахæм бон нæй, æмæ дзы кæцыдæр ахуыргæнинагимæ профилактикон куыст кæнын ма бахъæуа. Уый фæдыл хорз уаид, æмæ скъолайон инспектортæ куы архаиккой скъолаты мидæг. Науæд иу инспектор скъолатæм дæр лидзы, куырдиæтты фæдыл дæр, бинонтæм дæр, уымæй дæр æнæ транспортæй. Уæддæр хорз æмæ Патрулон постон службæйы кусджытæ сæм се ххуысы къух фæдарынц. Уыдон рейдон мадзæлттæ уадзыны рæстæджы æдзух вæй-йынц семæ æмæ уыдон руаджы сæ куыст рæвдздæр цæуы.
Æнахъом бархалджыты ныхмæ инспекци къуыри иу хатт уадзы рейдон мадзæлттæ. Инспекцийы кусджытæ уыцы рæстæджы бæрæг кæнынц скъолайы кары фæсивæд кæм æмбырд кæнынц, ахæм бынæттæ.
Алыгъуызон энергетикон нуазинæгтæй куыд арæх пайда кæнынц рæзгæ фæлтæр - ахæм фарстæн нын инспектор ахæм дзуапп скодта, зæгъгæ, уыдон уæй кæныны бар нæй, кæй зæгъын æй хъæуы. Иуæй-иу æдзæсгом уæйгæнджытæ сæ сусæгæй кæд фæуæй кæнынц уæддæр, уыдон ист æрцæуынц. Уæйгæнджытæ дæр нæ хъуыды кæнынц нæ æнæниз сомбоныл - науæд рæзгæ фæлтæрæн, æрмæст фылдæр æхца бакус, уыцы цымыдисæн, фæуæй кæнынц ахæм нуазинæгтæ.
Фæсныхасæн: дунескæнæг алы адæймаджы цæрынæн сфæлдисы. Адæймаг иу цард кæны, уыцы цæрæнбонты æрмæст æвзæрдзинад цæмæн хъуамæ аразæм, фыццаджыдæр, нæхицæн, стæй æхсæнадæн æмæ царды нæхи цæмæннæ хъуамæ ссарæм. Æхсæнадæн зианхæссæг удгоймæгтæм алчидæр уæлæнгай цæстæй кæсы. Мах чысыл наци стæм, стæй нæм уæлдайаг адæймæгтæ дæр нæй. Дæргъвæтин азты тох кодтам æмæ дунейæн бамбарын кодтам сæрыстыр наци кæй стæм. Сæрыстыр стæм нæ фыдæлты традицитæй, нæ культурæйæ, æппæтæй - нæ фæсивæды равзаргæтæй - Иры сæрибардзинады сæрыл сæхи знаджы нæмыджы раз чи сæвæрдта æмæ ныр æнусон æнцойад чи кæнынц, уыдон рухс номæй. Уæдæ мах ныр знаггад кæнынмæ не ‘вдæлы, нæдæр дзæгъæлы тезгъо кæнынмæ, рæстæг марынмæ, фæлæ нæ хъæуы æнæниз æмæ хорз зондыл хæст фæлтæр, нæ бæстæйы фидæн æмæ хæрзæбонæн.
КЪÆБУЛТЫ М.