Nog adres

Ирон царды къæбиц

chazbi.jpg
Кæд нæ царды бонты нæ ныхасы, нæ катайы сæр не 'взаг, нæ ирон фарн бахъахъхъæнын у, кæд историйы гуыргъахъ фæндæгтыл нæ удварны хæзнатæй бирæ фесæфтам, кæд сыл ныр дæр бирæ «уæрæседзаутæ» былысчъилтæ кæнынц, уæддæр нæм абоны - бонмæ æрхæццæ, нацийæн национ хуыз чи дæтты, бирæ ахæм рæсугъд æгъдæуттæ. Уыдон сты нæ царды уаг æвдисæг, нæ фарны ратæдзæнтæ. Не 'взаг æмæ не 'гъдæуттæ куы фесæфой, уæд фесæфдзæн нæ чысыл адæмыхатт дæр, батайдзæн стыр адæмты 'хсæн. Уый чи æмбары æмæ нæ хæзнатæ бахъахъхъæныныл чи ауды, халгай сæ чи 'мбырд кæны, уыдон арфæйаг сты, ахæмтæ Ирыстоны фидæныл тыхсынц, йæ фарн ын тыхджын кæнынц. Уыдонæй иу у фыссæг æмæ журналист, Уæрæсейы культурæйы сгуыхт кусæг, Къостайы номыл премийы лауреат, зындгонд фольклориртасæг Цгъойты Хазби дæр. Уый йе 'рыгон бонтæй абоны онг кусы газет «Рæстдзинад»-ы æмæ, зæгъæн ис, газетæй сарæзта ирон царды къæбиц. Нæ ирон æгъдæуттæй ахæм нæй æмæ Хазбимæ бæлвырд дзуапп кæмæн нæй. Арæх сæ хæссы газеты фæрстыл адæмы рæгъмæ дæр, рауагъта сæ хицæн чингуытæй дæр. Абон нæ газеты уазæг у Цгъойты Хазби. Дæлдæр мыхуыр кæнæм, нæ фарстытæн дзы цы дзуаппытæ райстам, уыдон.
- Хазби, æргомдзырды заман куы ралæууыд, уæдæй фæстæмæ не 'гъдæуттæ æмæ не 'взаджы кой йедтæмæ ницыуал кæнæм. Йæ царды бонты йæ хæдзары æртæ чъирийæ чи не скуывта, йæ фæсдуар æгадæй чи базæронд, уыдонæн дæр арт æмæ фæнык нал ис. Быцæуы бацыдысты сæр æмæ бæрзæй куыд растдæр æвæргæ сты, кæм цал сидты хъæуы æмæ афтæ дарддæр. Уый хорз у, æгайтма нæ дзуринаг нæ ирон æгъдæуттæ сты, фæлæ æгæр ницæмæй бæззы. Ирон адæм афтæ бирæ не сты æмæ алыхуызон хъуыды кæной. Хорз уаид, иу зондмæ куы 'рцæуиккам æмæ не 'гъдæуттæ иу уагыл куы кæниккам. Зæгъ-ма нын, дæумæ гæсгæ, уыцы фынджы 'гъдæуттæ куыд растдæр кæнгæ сты, кæд быцæутæ иучысыл фæкъаддæр уаиккой?

- Кæд абон ирон адæм цивилизацийы иу хай сты, уæддæр нырма не 'гъдæуттæ æмæ нæ фыдæлты царды уаг сæ тыхы сты. Уыдоныл æнцой кæнынц нæ рагфыдæлты дунембарынад, нæ ариаг æвзаг, Иунæг Хуыцаумæ кувыны уаг. Ирон адæм Дунескæнæг Иунæг Стыр Хуыцаумæ, йе сконд зæдтæ æмæ дауджытæм иумæ кувынц сæ бæрæгбæтты, кувæндæтты. Нæ кувæндæттæ та сты æппæты сыгъдæгдæр рæтты, адæм зæххæн уæлæрвтимæ бастдзинад кæм бафиппайдтой, ахæм бынæтты. Афтæ уыдис мингай азты размæ дæр, афтæ у абон дæр. Ирон адæм Стыр Хуыцауы, йе сконд зæдты æмæ дауджыты ном арынц сæхи конд нæртон бæгæныйæ, æмæ æртæ æртæдзыхонæй, кæнæ уæливыхæй. Уыимæ уæливыхты кæрæдзийæ фæхицæн кæнынц, цал сты, уый уæлæмæ, арвмæ, ома Стыр Хуыцаумæ куыд зына. Хуыцау, ды нын цард радтай, æмæ цæрæм зæхх, дон æмæ хуры фæрцы, зæгъæгау. Æртæ уæливыхы амонынц зæхх, хур æмæ дон. Йæ цардæй чи ахицæн вæййы, ууыл йæ хур аныгуылы æмæ йæ кæндты дыгай кæрдзынтæ уымæн æрæвæрæм фынгыл. Ирон фынг фидауы æмæ хицæн кæны сæр æмæ бæрзæйæ. Уыдон фынгыл куынæ вæййынц, уæд цыма фынг афтид у, афтæ фæзыны. Æвæрæм сæ фынджы сæр, хистæрты раз. Зианы фынгыл сæр вæййы галиуварс, зианы фыдохдзинад æвдисынæн, лыг дæр акæнæм галиу хъус. Фынджы сæр вæййы : хойрагæй дыууæ кæрдзыны, фыдызгъæлæй дæр дыууæ - сæр æмæ бæрзæй. Цины фынгыл æртæ æртæдзыхоны кæнæ хæбизджыны дæле: сæр - рахизæрдыгæй, бæрзæй - галиуварс, сæ уæлæ ма сын æрæвæрæм уæн, цæмæй баæртæ уой. Уæливыхты сæр - хистæрæн æрцæттæ кæнынц кусарты базыг, æртæ фæрсчы æмæ раззаг хуылфыдзаумæттæй физонæг. Афтæмæй бавæййынц фараст. Нымæцтæ æртæ, авд æмæ фараст ирон адæмæн сты табуйаг. Хъус дæр кæнæм æртæ дихы, æртæдзыхонтæн сæ ном - сæ уæлæ, акæнæм сæ авд дихы, иумæ аразынц кувгæйæ ирон фарасттигъон стъалы. Хæбизджынты та фараст дихы кæнæм. Фынгыл кусарты сæр æвæрынц хистæрæн кад кæнгæйæ, хистæрты фарны нысанæн. Бæрзæй та нысан кæны , царды сой кæй къухтæй тæдзы, уыцы астæуккаг фæлтæр. Царды уæз уыдоныл æнцой кæны, галы бæрзæйыл æфсондз æвæрдау, цотгæнджытæ æмæ цардаразджытæ дæр уыдон сты, хæдзар, бинонтæ дарджытæ. Уæн æрæвæрынц æхсар, хъару æмæ лæгдзинады нысанæн. Уыдон та сты фæсивæд, Фыдыуæзæг, Райгуырæн бæстæ хъахъ-хъæнджытæ. Кæстæрты цæрæнбоны тыххæй сидты рад куы æрцæуы, уæд сæм хистæртæ нуазæнтæ уæны фыды хаимæ уымæн адæттынц. Хæрнæджы фынгыл уæн не 'вæрæм, уымæн æмæ дзы кæстæртæн нуазæн дæттыны æгъдау нæй. Сæр æмæ бæрзæй сæ бынæттæ баивынц, уымæн æмæ зианы цард йæ гаччы нал вæййы, æмæ йæ банывыл кæныны хæс сæхимæ айсынц астæуккаг фæлтæр, фынгыл бæрзæй кæй номыл æвæрд цæуы, уыцы цардаразæг фæлтæр. Сæры галиуфарс , галиу хъус кæй ралыг кæнынц, уыцы æууæлтæ амонынц, фыдохы фынг кæй у, уый.
- Хазби, цины фынгыл сидтытæ бирæ сты, кув, цæмæн æмæ дæ кæмæн фæнды, уымæн, фæлæ зианы фынгыл рæгъытæ бæрцæй хъуамæ уой. Цал хъуамæ уой, ууыл дæр бирæ быцæу кæнынц. Куыд растдæр уыдзæн, уый тыххæй нын куы радзурис.
- Хæрнæджы æмæ хистыты рæгъытæ бæрцæй сты:
1. Стыр Хуыцауыл марды æмæ бинонты бафæдзæхсын;
2. Мардæн рухсаг зæгъын;
3. Йæ фæстæ цы бинонты ныууагъта, уыдоны цæрæнбон;
4. Йæхæдæг рухсаг кæмæн кодта, уыдоны æрымысын;
5. Æрцæуæг адæмы цæрæнбон;
6. Сыхбæсты цæрæнбон (фæзæгъы йæ дыккаг хистæр);
7. Мæрдджынты арфæйы нуазæн (æртæ хистæрæй дæлæмæ алкæмæн нуазгæ нæу). Æртыккаг хистæр мыггаджы номæй арфæйы ныхас фæзæгъы æрцæуæг адæмæн, сыхбæстæн, фыдæбонгæнджытæн. Ууыл йе 'гъдау ахицæн вæййы - рæгъы бар æм нæ хауы;
8. Фыдыбæстæйы Стыр хæсты æбæрæгæй чи фесæфт, хистытæ конд кæмæн не 'рцыд, уыдонæн рухсаджы рæгъ;
9. Кæстæрты цæрæнбон, сæ фыдæбон мардæн ныххæлар кæнын;
10. Марды Мыкалгабырыл бафæдзæхсын. Мардæн хæлар цæмæйдæриддæр зæгъой, уый бæркад фылдæр куыд кæна. Бинонтыл сæ дыууæ чъирийы æртæ чъирийæ раивыны рæстæг рæхджы куыд æрцæуа.
Бирæ сты цины 'гъдæуттæ дæр. Сæйраг сидтытæ цины фынгыл вæййынц:
1. Дунескæнæг Иунæг Стыр Хуыцаумæ батабу кæнын;
2. Уастырджимæ скувын;
3. Цины фынг кæй номыл у, уыдон амондæн, цæрæн-бонæн бакувын;
4. Мады зæдмæ, Мады-Майрæммæ скувын, уæлдайдæр цины фынг кæстæрты амондæн куы вæййы, уæд.
5. Бынаты бардуагыл бинонты бафæдзæхсын. Æмæ дарддæр æгъдау куыд амона, афтæ…
Ирон фынг æгъдæутты скъола у, фæнды цины, фæнды зианы - бирæ фæзилæнтæ дзы ис. Зæгъæм, уырдыгыстæг цины фынгыл лæууы хистæрæн йæ рахизфарс, зианы та - галиуварс. Уырдыгстæг рухсаджы нуазæн йæ тæккæ дзагæй дæтты, цины нуазæн та - йе 'мбисæй чысыл уæлдæрæй. Цины фынгмæ бинонты хистæр чъири æмæ фыдызгъæлы хаимæ тæбæгъыл рахæссы цины æртæ нуазæны дзагтæй. Радты сæ фыццаг æмæ æртыккаг хистæртæм - сыхы æмæ хуынд уазджыты хистæртæм (дыккаг хистæр мыггаджы номæй бады). Æртыккаг нуазæн адæтты дæлдæр. Хай та æрæвæрынц хистæрты раз. Зианы фынгмæ бинонты номæй дыууæ кæнæ цыппарæй дыууæ фæрсчы фыдызгъæлы хаимæ дыууæ нуазæны рахæссынц афтидæй æнæ тæбæгъæй. Нуазæнтæ нозтæй байдзаг кæны уырдыглæууæг. Уыцы æууæлтæ дæр сты фыдохы, зианджынты зæрдæйыуаджы мæгуырдзинадыл дзурæг. Сыхаджы арфæйы ныхасы фæстæ дыууæ нуазæны раттынц фыццаг æмæ дыккаг хистæрмæ, хай æрæвæрынц дыккаг фынгыл. Хистæртæ нуазæнтæ æгъдауыл куы бануазынц, уæд бинонты арфæйы нуазæн аздахынц æртыккаг хистæрмæ - мыггаджы хистæрмæ, стæй та зианджын бинонты номæй мæрддзыгой адæмæн арфæ чи кодта, уымæ æмæ иннæтæм. Зианы кæндты сыхы æмæ мыггаджы хистæртæ дыууæйæ мидæгæй æфсинты цур æртæ кæрдзынæй Стыр Хуыцауыл бафæдзæхсынц бинонты. Уыцы кæрдзынтæ конд хъуамæ уой хыссæ æмæ цыхты змæсты сæртæй. Фынгмæ та рахæссынц дыууæ кæрдзыны. Зианы фынгыл дыууæ кæрдзынæй Хуыцауы ном аргæйæ йыл фæфæдзæхсынц марды æмæ бинонты. Цины фынгæн кæрдзынгæнджытæ уæливыхтæ фыцынц, се ссывд уæлæмæ куыд уа, афтæ. Зианы фынгæн сæ бынмæ фæфæлдахынц. Зианы рæстæг зианджынтæ фæлæууынц мæрддзыгой адæмæн сыхы номæй арфæгæнджыты галиуварс. Сыхбæстæ раздæр мæрддзыгойæн арфæ ракæнынц, уæ фыдæбон мардæн хæлар уæд, хæрзмæ уыл аудæд, зæгъгæ. Стæй зианджынты раз куы æрлæууынц, уæд та тæфæрфæс мæрддзыгой кæнынц раздæр. Ирон фынг цины уа, хæрнæджы - бахæр-бануæзты тыххæй нæу. Æгъдау æмæ фæтк домы. Иуныхасæй, нæ ирон æгъдæуттыл æнæрцухæй дзурæн ис…
- Не 'гъдæуттæ, нæ уидæгтæ уарзын æмæ нымайын хорз у, кæд нæ материалон æмæ моралон æгъдауæй дæр тынг домынц, уæддæр. Фæлæ цыма нæ цард æгæр снывонд кодтам уыдæттæн? Мæн уырыссаг адæмы цард нæ хъæуы, алкæмæн йе 'гъдау йæ гакк у, фæлæ сæм æрæджы Петербурджы уæвгæйæ, хæлæг дæр бакодтон. Æвæлмаст адæм, цæрынц сæхи уды дзæбæхæн. Мах та нæ тых, не 'нæниздзинад, нæ рæстæг, нæ фæрæзтæ æдзух хардз кæнæм алыхуызон фынгты уæлхъус. Уый цас раст у?
- Уырыссаг адæмæн сæхимæ дæр бирæ рагон рæсугъд æгъдæуттæ ис, фæлæ стыр горæтты уыдон кæныны фадат нал ис, уымæн æмæ Мæскуы, Петербург æмæ æндæр стыр горæтты цæры сæдæгай адæмыхæттытæ æмæ ахæм ран национ фарн бахъахъхъæнын æнцон нæу. Æнæуый та уырыссаг адæммæ дæр бирæ ис, сæ национ хæзнатæ, сæ адæмон сфæлдыстад бахъахъхъæныныл зæрдиагæй чи архайы, ахæмтæ. Уый иу, иннæмæй мах уыдонмæ цæмæн кæсæм? Ирон адæм иннæ адæмтæй уымæй хицæн кæнынц æмæ зонынц æмæ нымайынц хæстæг, хион, æрвад. Махæн нæ царды уаг æндæр у, фылдæр сты нæ хæстæ æмæ сæ куынæ кæнæм, нæхи национ хиæмбарындзинад нын куынæ уа, нæ фарн, не 'гъдæуттыл фидар куынæ хæцæм, куы сæ ферох кæнæм, уæд дунейы стыр тыгъдады хъæмпыхалау фесæф-дзыстæм. Уымæн æмæ чысылнымæц адæм стæм. Цæмæй афтæ ма уа, уый тыххæй нæ сæйраг хотыхтæ сты не 'взаг æмæ нæ царды фæтк, не 'гъдæуттæ бахъахъхъæнын. Уæд уыдзысты Ирыстон æмæ ирон адæм дæр.
- Кæддæр чысылæй нæ хъæуккаг зæронд лæг Джусойты Хъайтыхъойæ фехъуыстон, алы бонæн дæр, дам, йæхи бон ис, алы мæйæн дæр - йæхи нысаниуæг. Нымайгæ дæр-иу сæ ракодта, фæлæ уæд мæ хъус ахæмтæм нæ дардтон æмæ мæ ферох сты. Уый æцæг афтæ у?
- Афæдзы дæргъы ирон адæммæ бирæ алыхуызон бæрæгбонтæ вæййы: цины æмæ хъыджы, зæрдæрайы æмæ мысæн, фыдохы, уæззау куысты æмæ æндæртæ. Уымæ гæсгæ сæ цард - цæрæнбонтæн радтой ахæм нæмттæ: Къатыбонтæ, Æнцойбонтæ, Рæмонбонтæ, Бæрæгбонтæ æмæ тæфæбонтæ. Къатыбонты, ома, кусæнбонты, царды фæрæзтыл сагъæсты адæймаг ихсийы уæззау куысты; æнцойбонты уадзы йæ фæллад; рæмонбонты у хъæлдзæг, зæрдæрай, цин кæны æхсызгон хабæрттыл, бæрæгбонты дзаг фынгты уæлхъус кувы Иунæг Стыр Хуыцаумæ, Уастырджимæ, зæдтæ æмæ дауджытæм. Рох æй кæнынц царды уæз, йæ зындзинæдтæ; тæфæбон, ома йыл зиан куы æрцæуы, уæд уый фæдыл, афæдзы дæргъы кæндты у фыдох æмæ æрхуым. Æнцойбонтæ сты фæлладуадзæн бонтæ. Фылдæр вæййынц хуыцаубоны. Къуырийы æвдæм бон у хуыцаубон. Дунесфæлдисæг Иунæг Хуыцау дæр, дам, зæхх æмæ дунейы скондыл фæкуыста æхсæз боны, æвдæм бон та йæ фæллад уагъта. Уымæй уæлдай ма нæ фыдæлтæ къуырийы бонтæй алкæцыйы дæр æвæрдтой сæрмагонд мидис, ирон адæмон сфæлдыстадмæ гæсгæ дзы алкæмæн дæр ис йæхи зæд, йæхи бардуаг:
Къуырисæр у Алардыйы, Тутырты æмæ Уациллайы бон, Дыццæг у Уастырджийы бон, Æртыццæг - Бынаты бардуа-джы бон, Цыппæрæм - Мыкалгабырты бон, Майрæмбон - Мадизæды, Мады-Майрæмы бон, Сабат- Мæрдты бон, Хуыцаубон - Стыр Хуыцауы бон. Иунæг Стыр Хуыцауы ранымад зæдтæ æмæ дауджыты бæрæгбæттæ дæр вæййынц къуырийы бонтæй алкæмæн дæр йæ боны. Уый афтæ нæ амоны, æмæ уыцы бонтæм иннæ зæдтæ æмæ дауджытæ ницы бар дарынц. Зæгъæм, Хуыцаубонмæ бирæ бæрæгбæттæ æрцæуынц: Фæлвæра, Фацбадæн, Куадзæн, Атынæг, Къобы Уастырджи, Ичъына æмæ æндæртæ. Мæйты нæмтты равзæрды тыххæй дæр зæгъдзынæн цыбырæй:
Январь у афæдзы фыццаг мæй. Ахæм ном ын радтой ромæгтæ, сæ мифологийы дуары, хæдзармæ бахизæны, рахизæны бардуаг Янусмæ гæсгæ. Ирон адæм та йæ хонынц Тъæнджы мæй. Дзырд тъæнг амоны зæл. Карз уазал æхсæвты, уыдон та фылдæр вæййынц тъæнджы мæйы, зæхх аскъуыдтæ вæййы æмæ бирæ хæттыты бæлæстæ дæр афады. Ахæм æхсæвты фæхъуысы, зæхх æмæ бæлæстæ куыд фæскъуыйынц, уый зæлтъæнг. Хонынц ма йæ Басылты мæй дæр, басылтæ-иу кæй кодтой, уымæ гæсгæ.
Дыккаг мæй - февраль. Уый дæр у латинаг ном. Амоны хи сыгъдæггæнæн бон. Ирон адæм æй зонынц Æрдхъирæны мæйæ. Уый фæдыл ис сæрмагонд таурæгъ: кæддæр, дам, февралы фæстаг бон фыййау бацин кодта, зымæджы кæрон кæй æрцыд, ныр йæ фосæн æххормагæй фесæфæн кæй нал ис, ууыл æмæ фырцинæй базарыд. Уый февралмæ хъыг фæкаст æмæ йæм бардхъирæн кодта, фæлæ йын йæ бон ницыуал уыд, - йæ рæстæг фæцис. Уæд мартъийæ æфстау ракуырдта æртæ боны, фыййауæй йæ маст райсынæн. Уыцы æртæ боны ахæм хъызт скодта æмæ æдтæмæ ракæсæнтæ нал уыд. Фыййау æрхъуыдыджын разынд. Хæлын дзæкъулы гæды нывæрдта æмæ йæ скъæты сауыгъта. Гæды иудадзыг архайдта дзæкъулæй раирвæзыныл æмæ, хæлыны хыбар-хыбурæй тæрсгæйæ, фос æртæ æхсæвы сынæр не сцагътой æмæ не сæххормаг сты. Афтæмæй аирвæзтысты. Гъе, уымæ гæсгæ фæзынд Æрдхъирæны мæй. Ирон адæм ма йæ хонынц Комахсæны мæй дæр, уыцы ном баст у динимæ.
Мартъи дæр у Ромы мифологийæ ист. Равзæрд хæсты бардуаджы ном Марсæй. Ирон адæммæ мартъы мæй хуыйны Тæргæйтты мæй, фæлдурæджджын кæй вæййы, æдзух кæй ивы, адæймаджы низтæ кæй сабухын кæны, уымæ гæсгæ йæ хонынц тæргайгæнаг.
Уалдзæг бирæвæрсыгæй разыны апрелы, æрдз базмæлы. Баст у бердзенты мифологийы уарзондзинады æмæ сылгоймаджы бардуаг Афродитæимæ. Ирон адæм дæр ыл хуымæтæджы нæ сæвæрдтой Хуымгæнæны, кæнæ Дзывырдарæны мæй. Дзывыр - рагон хъæдын гутон. Маргъ дзывылдар дæр равзæрд ацы номæй. Ацы рæсугъд маргъ-иу куы фæзынд, уæд уый нысан кодта: дзывырдарæны афон æрхæццæ. Фæстæдæр гутон куы фæзынд, уæд ацы мæйыл хорз сфидыдта Хуымгæнæны мæй.
Май у афæдзы фæндзæм мæй. У Ромы мифологийы сылгоймаг-бардуаг Майеимæ баст. Майе латинагау амоны мад, дзидзидарæг мад. Нæ фыдæлтæ та йын радтой Зæрдæвæрæны æмæ Сыфтæры мæйты нæмттæ. Фылдæр адæм æй хонынц Зæрдæвæрæны мæй. Зæрдæвæрæн у ирон адæмæн иумæйаг мæрдты бон. Вæййы майы фæстаг цыппæрæмы. Уæд нæуу февæрынц ингæнтыл. Нæуу рагон ирон æвзагыл у зæлдæ. Зæлдæ рахызт зæрдæмæ, дзывырдарæй дзывылдар куыд рауад, афтæ.
Æхсæзæм мæй июныл ном сæвæрдтой Ромы мифологийы мæйы бардуаг Юноны кадæн. Июнь иронау хуыйны Хурхæтæны мæй. Уыцы мæй бонты дæргъ вæййы æппæты фылдæр, стæй ахæты зымæджы æрдæм - бон цыбырдæр кæнын райдайы, æхсæв та - даргъдæр. Хурхæтæны мæй дæр æй уымæн хонынц.
Июль - Сусæны мæй. Йæ дунеон ном баст у Ромы паддзах Юлий Цезаримæ. Сусæн цы амоны, уый бæлвырд нæу, ирон адæм æй æмбарынц, куыд тынг æнтæф. Ирон-уырыссаг дзырдуаты дæр амынд цæуы - месяц зноя, духота, зной.
Цезары фæдон Август Октавианы ном хæссы афæдзы æстæм мæй Август. Иронау та у Майрæмы мæй. Августы кæрон - фæстаг майрæмбоны вæййы Майрæмы куадзæн.
Сентябрь - иронау Рухæны мæй. Цы амоны рухæн? Фæззæг сагтæн сæ куырммæдзæуæн у æмæ кæрæдзимæ куы фæуасынц, уæд зæронд адæм фæзæгъынц: «Сагтæ рухæн (нырхæн) кæнынц». Рухæн, ома, рыхын.
Октябрь - Кæфты мæй. Ирон адæмы фыдæлтæ кæддæр Сау æмæ Азовы денджызты былгæрæтты дæр цардысты æмæ сæм кæсаджы куыстад стыр бынат ахста. Денджызы был сæ горæт Пантикапей дæр абоны ирон æвзагыл амоны Панти - фæндаг, капей - кæф. Ома, кæфты фæндаг. Кæф у кæсæгты хуыздæр, æппæты арæхдæр вæййы октябры.
Ноябрь - Чындзæхсæвты, Джеоргуыбайы мæй. Джеоргуыбайы бæрæгбон у Уастырджимæ кувæн къуыри, ирон адæмы иумæйаг бæрæгбон.
Декабрь - Цыппурсы мæй. Цыппурс, ома цыппор боны комдарыны фæстæ-иу сæ ком уæд суагътой. Цыппурс бæттынц чырыстон бæрæгбон Есо Чырыстийы райгуырæн бонимæ. Вæййы 25 декабры ног нымадæй, 7 январы - зæронд нымадæй. Цыппурсы мæй ма хонынц Дыууæ Нафы мæй дæр. Наф - хæдзарвæндаджы бардуаг.
- Уæлдæр ракодтай ирон адæмы кадджындæр зæд Джеоргуыбайы кой. Ныртæккæ йæ кувæн къуыри у. Кувынц æм Ирыстоны алы адæмыхæттытæ дæр. Мæнмæ гæсгæ, ацы бæрæгбон канд уырнынадимæ баст нæу, фæлæ у нæ фыдæлтæй баззайгæ рæсугъддæр бæрæгбон, адæймаджы æфтауы уæлмонц æнкъарæнтыл, бæтты нæ нæ фыдæлты фарнимæ, нæ ирондзинадимæ, адæмы бæтты кæрæдзийыл. Раздæр азтæм абаргæйæ йæ ныр арæхдæр бæрæг кæнын райдыдтой нæ сомихаг, гуырдзиаг, уырыссаг сыхæгтæ дæр æмæ уый æхсызгон у, æгайтма нын не 'гъдæуттæ нымайынц. Йæ равзæр-димæ нæ хуыздæр куы базонгæ кæнис.
-Уастырджи ирон уырнынадмæ гæсгæ зæдтæй у, Иунæг Стыр Хуыцаумæ æппæты æввахсдæр чи лæууы, ахæм. Уымæн Хуыцауы хæдзары дуар æдзухдæр у гом. Зæхмæ, ирон адæммæ дæр ратæхы Хуыцауы разæй, йæ хæрзтæ сын рахæссы, Хуыцау æмæ ирон адæмы 'хсæн у дыууæрдæм минæвар. Ирыстоны кæмыты æрбадт, уыцы бынæттæ ирон адæмæн систы кувæндæттæ. Афтæ равзæрдысты Хетæджы, Къобы, Дзывгъисы, Рекомы, Джеры, Хурхоры, Дыгуры, Ныхасы æмæ æндæр рæтты Уастырджийы кувæндæттæ. Ирон адæм æй фырбуцæн хонынц «Сыгъзæрин Уастырджи», «Хъæбатыр Уастырджи», «Зæринбазыр Уастырджи». Кæнынц ыл зарджытæ, сылгоймæгтæ йын йæ ном нæ дзурынц, хонынц æй лæгты дзуар. Афæдзы дæргъы Уастырджимæ кувæн бæрæгбæттæ бирæ хæттыты вæййынц. Уæлдæр ранымад кувæндæтты йын йæ ном табугæнгæ, нымдгæнгæ иумæйагæй ссарынц. Джеоргуыбайы та йæм фæкувынц къуырийы дæргъы æппæтæй дæр. Фылдæр хатт ноябры фæстаг къуыри райдайы æмæ къуыри ахæссы. Уыимæ йе 'рвитæн бон дæр хъуамæ уа ноябры. Бæрæгбон декабрмæ нæ хизы. Хуыцаубоны райдайынц, галтæ чи фергæвды, уыдон. Уыцы бон хонгæ дæр кæнынц галæргæвдæн хуыцаубон. Къуырисæры та фыскусæрттæ фæкæнынц. Изæрæй вæййы Уастырджимæ кувæн æхсæв, уæдæй райдайы йæ кувæн къуыри. Дыккаг хуыцаубоны вæййы Уастырджийыл хи фæдзæхсæн бон, æмæ уый хæдфæстæ къуырисæры изæрæй - йæ æрвитæн æхсæв. Зæгъынц, къуырийы дæргъы, дам, Ирыстоныл фæуары хуыцауы хæрзтæ. Къуырисæры, йæ æрвитæн æхсæвы та атæхы йæ базырджын бæхыл Хуыцауы размæ. Æмæ ма, дам, æртæ касты фæкæны фæстæмæ, йæ рифтаджы ма Хуыцауы хæрзтæй цы аззайы, уыдон дæр ракалы Ирыстоныл. Йæ æрвитæн æхсæвы кувæг лæг уыцы хæрзтæй дæр фæкуры йæ бинонтæн, бадты адæмæн. Бæрæгбонæн йæ ном йæ уæлæ ис - иннæ бонтæй хицæн кæны, бæрæг дары. Ацы бонты алы ирон дæр хъуамæ бæрæг дара йе 'гъдау, йе сныхас æмæ дзаумайы кондæй. Уастырджийы куывды æгъуызæй, ома, чъизи кæнæ спортивон уæлæдарæсы, æнæдастæй бадын, æнæуаг дзыхæй дзурын нæ фæтчы. Ирон бæрæгбон, уæлдайдæр та Джеоргуыба бануазын æмæ бахæрыны тыххæй нæу, фæлæ ирон зæрдæйы парахатдзинад æмæ хæрзæгъдау равдисыны тыххæй. Джеоргуыбайы хуызæн бæрæгбæттæ иу кæнынц адæмы, фарн сын æфтауынц сæ удтыл, фидардæр кæнынц нæ фыдæлты æгъдæуттæ. Уыдон та семæ хæссынц ирон æвзаджы рæсугъд зæл, йæ хъомыс ын кæнынц фылдæр. Ирон адæмæн та мæ цæст уарзы, Джеоргуыбайы кувæн къуыри Хуыцау æмæ Уастырджийæ кæй ракурой, уыцы хæрзтæ сыл цалдæр ахæмæй куыд æрцæуой, ахæм арфæ.
- Хазби, стыр бузныг дæ мидисджын дзуаппыты тыххæй. Зонын æй, нырма нæ ирон æгъдæуттыл бирæ радзурæн ис, дæуæй хуыздæр та сыл ничи зæгъдзæн æмæ мæ ныфс ис, фæстæдæр ма нæ ныхас кæй адарддæр кæндзыстæм, уымæй.
Ныхас кодта Джусойты Нинæ

УАСТЫРДЖИМÆ БАКУВЫН
- О, Стыр Хуыцау! Æмбал кæмæн нæй, Цытджын Иунæг Хуыцау, табу дæхицæн!
- Уæ сыгъзæринбазыр Уастырджи, табу дæхицæн! Хуыцауæй ирон адæммæ, ирон адæмæй Хуыцаумæ - дыууæрдæм минæвар дæ, Хуыцаумæ фæндаг дын уæгъд у æмæ-иу йæ хорздзинæдтæй нæ адæмы фæхайджын кæн.
- Ирон адæмы дæ рахиз базыры бын дар, рæстмæ сыл ауд, Хуыцауы фыдæхæй сæ хъахъхъæн, йæ хорзæх сыл тау!
- Ды роды гал кæныс, байраджы - бæх, лæппуйы - лæг, æмæ нæ кæстæртæ - де уазæг, фыдбылызæй сæ бахиз! Бынаты æмæ фæндагыл дæр - кæддæриддæр дзæбæх куыд уой, уыцы арфæ сын дæ цæст бауарзæд!
- Уæ зæлдагбоцъо уæларвон Уастырджи, зæхмæ ирон адæммæ Хуыцауы разæй ратæхыс, æмæ де 'рбадæн бынæттæ алы ран дæр кувæндæттæ систы. Ирон адæммæ цытджын дæ, сæхи дыл фæдзæхсынц, æмæ сæ дæ хорзæх уæд. Лæгты дзуар дæ, æмæ Ирыстоны лæгхъуаг макуы ныууадз!
- Хетæджы Уастырджи, Тымбылхъæды дзуар, ирон адæмы Цæгатæй - Хуссармæ, Хурыскæсæнæй - Хурны-гуылæнмæ иу кæныс, фарн сыл æфтауыс, æмæ табу дæхицæн!
- Сæ ныфс дæ, нымдгæнгæ дæ бынмæ кувынмæ, хорздзинад курынмæ цæуынц, æмæ-иу сæ куырдиаты рæстæг дæ хорзæх уæд!
- Нæ зæххыл сабырдзинад куыд æрфидар уа, адæм кæрæдзимæ топпы кæсæнæй куыд нал кæсой, се 'хсæн хæрзаудæны æнкъарæн куыд фæтыхджындæр уа!
Алыхуызон адæмтимæ у нæ цард, æмæ кæрæдзи куыд æмбарæм, æмдзæринæн куыд бæззæм, уымæн ахъаз бакæн!
- Ирыстон, ирон адæм фыдохы цаутæй, фыдбылызы хабæрттæй хызт куыд уой!
- Нæ фæсивæды тыхы сæр куыд никуыуал бахъæуа, зонд æмæ арæхстдзинадæй дунейы дæр уæлахизтæ куыд кæной, тархъæды бæлæстау æнгом куыд уой, фылдæрæй-фылдæр куыд кæной, ахæм арфæ сын ракæн!
- Нæ омменгæнджыты цæрæццаг хъæлæс арвмæ куыд хъуыса!
Цгъойты Хазбийы чиныг «Æгъдау - царды
мидис»-æй ист.