Nog adres

Иу бон æвзонг натуралистты республикон станцы

DSC05599_0.JPG
Адæймаг арæх фæхъуыды кæны иу хъуыддагыл, цымæ ирон адæмы цæрæнбонты знæгтæ нæ ныхмæ æргом хæст куынæ расидтаиккой æмæ нын нæ царды хуыздæр азтæ дæргъвæтин рæстæджы удхайраг æмæ хъизæмайраг куынæ фæкодтаиккой, нæ сагсур лæппуты нын амæй-ай хуыздæртæй куынæ фæцагъдтаиккой, нæ республикæйы хъæуты цæрджыты нын куынæ фæсырдтаиккой сæ цæрæнбонты цæрæн бынæттæй, сæ цæрæнбонты фыдæбæттæ сын иу уысммæ куынæ басыгътаиккой æмæ фæдавдтаиккой, цымæ 2008 азы гуырдзиаг фашисттæ Хуссар Ирыстонмæ «сыгъдæг быдыр» аразынмæ куынæ æрбацыдаиккой æмæ нын нæ чысыл, фæлæ рæсугъд горæт куынæ ныппырх кодтаиккой, уæд цымæ абон нæ уарзон горæт Цхинвал цы хуызæн уаид, цы хуызæн уаиккой нæ республикæйы хъæутæ, цахæм хуызы бынæй кæсиккой нæ хæствæллад адæм.
Ахæм хъуыдыты рæстæджы цæстытыл ауайы кæддæры рæсугъд æмæ сабыр Цхинвал. Æмæ æрцæуæм иу хъуыдымæ, гуырдзы нæ ныхмæ хæст куынæ расидтаиккой, уæд уал азы дæргъы æндæр бæстæтау махæн дæр нæ хъуыддæгтæ размæ ацыдаиккой, нæ рæсугъд Цхинвал ноджы дидин рафтыдтаид æмæ царды дзæбæхæй цардаиккам. Фæлæ æрбалæууыдысты ирон адæмæн хъысмæтскъуыддзаггæнæн æмæ фыдæвзарæн 1989-92 азтæ…
Гуырдзиаг агрессийы рæстæджы ирон адæмыл уынгæджыйы бонтæ куы ныккодтой, уæд нæ горæты иу уагдон, иу куыстуат дæр нæ баззадис, хæст йæ уæззау фæд кæм нæ ныууагъта. Хæст йæ иувæрсты нæ ахызт кæддæры нæргæ ахуырадон уагдон - æвзонг натуралистты республикон станцæн дæр æмæ абон дæр йæ хæстон хъæдгæмттæ нæма байгас сты.

Кæддæр йæ авналæнтæ уæрæх цы уагдонæн уыдысты, уымæн абон йæ хъуыддæгтæ йæхи фæндиаг нæма цæуынц, фæлæ йæ кусджыты ныфс ис, æввахс рæстæджы сæ уарзон уагдон, дыккаг хæдзары хуызæн сын чи ссис, уый йæ раздæры гаччы кæй æрбаддзæн, уымæй.
Æвзонг натуралистты станцы кæртмæ бахизгæйæ, цæст æнæрахатгæ нæ фæуыдзæн, йæ бахизæны цы рæсугъд дидинджытæ сагъд ис, уыдоны. Сæ уындæй адæймаджы зæрдæ барухс вæййы. Уыцы рæсугъддзинадмæ кæсгæйæ, афтæ зыны, цыма ацы уагдон раздæры, ома, советон дуджы куыд цард, афтæ цæры. Фæлæ… ма йæ ноджы зæгъон, уагдонæн йæ хæсты хъæдгæмттæ нырма дæр рæхджы нæ байгас уыдзысты. Йæ бахизæны цы зæххы фадыг ис, уым белæй кусгæ баййæфтам иу сылгоймаджы, кæцы нын загъта зæрдиаг салам æмæ нын къухæй ацамыдта дыууæуæладзыгон бæстыхаймæ, зæгъгæ, схизут 2-æм уæладзыгмæ, уым сты коллектив. Бæстыхаймæ мидæмæ бахизгæйæ, нæ цæст схæцыд сыгъдæг асинтыл æмæ хатæнтыл, фæлæ фæхатыдыстæм, уагдоны хъæрмад кæй нæй, уый. Уайтагъд ацахстам фæздæджы тæф æмæ йæ бамбæрстам, ам нырма хатæнты сугæй кæй хъарм кæнынц, уый. Дыккаг уæладзыджы иу хатæны баййæфтам ахуыргæнджыты фылдæры хайы. Уыдон ныл зæрдæрайæ сæмбæлдысты, уайтагъд нæм равдыстой сæ уазæгуарзондзинад. Азылдыстæм хæрзæфснайд хатæнтыл æмæ сæ уындæй нæ зæрдæ барухс ис. Уæдмæ нæ уæлхъус æрбалæууыдысты ахуырадон уагдоны директор Мæргъиты Ирбег æмæ ахуыры хайы сæргълæууæг Гасситы Дзерассæ.
Гасситы Дзерассæйы зæрдыл æрлæууыдысты советон дуджы ацы уагдоны æнтыстытæ æмæ сæ æнкъардзæр-дæйæ мысыдис. Æвзонг натуралистты станцы директорæй бирæ азты дæргъы, 1957 азæй суанг 1994 азы онг фæкуыста диссаджы уæздан сылгоймаг æмæ курдиатджын специалист, ныртæккæ дзæнæттаг Къудухты Маринæ. Уый йæхи хæдзарау аудыдта йæ дæлбар уагдоныл æмæ йæ хъуыддæгтæ цыдысты зæрдæйы фæндиаг. Цынæ дардтой уæд уым, уæдæ кæрчытæ, уæдæ хъуццытæ, уæдæ хуытæ, уæдæ гогызтæ. Сæ зæххы фадыджы задысты алыгъуызон дыргътæ æмæ халсæрттæ, райстой-иу сæ хъæздыг тыллæг. Æгæрыстæмæй-иу се 'ркæнгæ фæллойæ æмæ фыдызгъæлæй ауæй кодтой куыд сæхи кусджытæн, афтæ горæты цæрджытæн дæр, баххуыс-иу кодтой горæты скъолатæ æмæ сывæллæтты цæхæрадæттæн дæр. Цы æхцайы фæрæзтæ-иу сæм æрбамбырд, уыдонæй-иу фæстæмæ балхæдтой хъæуæг æрмæджытæ. Фæлæ 1989-91 азты фыццаг гуырдзиаг геноциды рæстæджы ныппырх сты уагдоны рудзгуытæ, йæ уæлхæдзар æмæ дзы алырдыгæй къæвдадæттæ тагъдысты. Гуырдзиаг абырджытæ адавтой, давынæн цы бæззыд, æппæт уыдæттæ, суанг музыкалон инструменттæ, пианинойы онг дæр, афтæ ма сæм хъæдын дзаумæттæй цы уыд, уыдон дæр. Гуырдзиаг абырджыты нæ хъæбатыр лæппутæ куы фæсырдтой, уæд станцы коллектив æрæвнæлдтой сæ уагдоны куыст æрнывыл кæнынмæ. Уыдис ахæм мæгуыр рæстæг дæр æмæ-иу цалдæргай мæйты хæрзчысыл мыздтæ дæр нæ райстой. Иу ахæмы уагдоны кусджытæн Ног азы бæрæгбонмæ хицауад рахицæн кодта материалон æххуыс цыдæр капеччытæ, фæлæ сæ иу кусæг дæр йæ хæдзармæ нæ ахаста. Балхæдтой сæ алыгъуызон тауинæгтæ æмæ сæ байтыдтой. Къудухты Маринæ пенсийы куы ацыд, уæд иурæстæджы станцы баиу кодтой спорткомитетимæ æмæ йын директорæй снысан кодтой Цъæхилты Игоры. Уый тынг батыхст бæстыхайы уавæрыл æмæ йын раивта йæ уæлхæдзар æмæ рудзгуытæ, Гасситы Дзерассæйы ныхæстæм гæс-гæ у йæ радтæг адæмы патриот. Цъæхилы фырты фæстæ дæр уагдон раивта цалдæр къухдариуæггæнæджы.
2013 азы æвзонг натуралистты станцы директорæй конкурсон бындурыл нысан æрцыд Мæргъиты Ирбег. Директоры бынатмæ кæд 9 кандидаты уыд, уæддæр Ирбеджы проект-программæ разынд иууыл ахадæндæр.
Уымæн æмæ уый цалдæр азы кусы ацы станцы бæстæзонæн кружочы ахуыргæнæгæй æмæ хорз зонгæ уыд уагдоны проблемæтимæ. Ахуыры хайы сæргълæууæг Гасситы Дзерассæйы ныхæстæм гæсгæ, Ирбег зæ-рдæбынæй æрæвнæлдта къухдариуæггæнæджы хæстæ æххæст кæнынмæ æмæ сæ хъуыддæгтæ хуыздæр цæуын райдыдтой. «Уагдоны алыварс хæмпæлгæрдæг æмæ пыхсытæй байдзаг, сæ асыгъдæг кæнынæн хъуыд лæгдых, кæнæ та æхцайы фæрæзтæ. Цæмæй кусджыты баххуырстаиккам, уый тыххæй та нæм финанстæ нæ уыд. Уæд Ирбег æмæ уагдоны хъахъхъæнджытæ сæхæдæг бавдæлдысты æмæ ныссыгъдæг кодтой нæ алфæмблай, самал кодтой згъæр хыз дæр æмæ сæхгæдтой, æмбонд гæмттæ кæм уыд, уымыты. Уынджы нын цы бассейн ис, уый дæр ныскъуыдтæ, уыд æдзæллаг уавæры æмæ уый дæр æмбæлон уагмæ æркодтой, цæмæй дзы дон æмбырд кæнæм, науæд сыхæгтæй фæхæссæм дон.
Ныртæккæ нæм ис 17 кружочы, кæцытæй æртæ сты ног бакæнгæ, куыд зæгъæм, «Æвзонг зоологтæ», «Æвзонг экологтæ», «Цæрæгойтæ - нæ алыварс», «Цæрæгойты дуне», «Дидинджыты дуне» æмæ æндæртæ. «Адæмон æрмдæсныйад» æмæ «Нырыккон ирон хæринæгтæ» та сты ирон æвзагыл. Уагдоны нæм ис 17 ахуыргæнæджы, кæцытæ цæсгомджынæй æххæст кæнынц сæ хæстæ. Уыдон сæ мыздæй æрбамбырд кодтой æмæ сæхи тыхтæй, куыд сæ бон уыд, афтæ сцалцæг кодтой фондз хатæны, цæмæй нын нæ бæстыхайы цалынмæ капиталон цалцæг кæной, уæдмæ бынтон æдзæллаг уавæры ма уа, уый тыххæй. Иннæ ахæм сывæллæттæ дæр уадз æмæ сыгъдæг хатæнты архайой. Алыгъуызон кружоктæм нæм нæ горæты скъолатæй цæуы бирæ ахуыргæнæнигтæ æмæ сын нæ ахуыргæнджытæ дæр æнæвгъау сæ зонындзинæдтæ амонынц. Ис нæм дыууæ сгуыхт ахуыргæнæджы. Фондзæй та сты уæлдæр категорийы ахуыргæнджытæ. Нæ коллектив у тынг æнгом коллектив. Бæргæ нын раздæры уавæртæ куы уаид ныр дæр, фæлæ уæддæр архайæм. Советон дуджы-иу нæ сывæллæттæ Мæскуыйы Хъæууон хæдзарады æнтыстыты равдыстмæ ацыдысты æмæ-иу дзы алыхатт дæр æрхастой кæнæ майдантæ кæнæ кады грамотæтæ. Уыцы рæстæджы-иу хъæздыг тыллæг æркодтам нæ зæххæй. Станц горæтмæ дæрддзæф кæй у, уымæ гæсгæ ахуыргæнинæгты æрбакæнæм æмæ сæ фæстæмæ дæр акæнæм нæхи транспортыл, æцæг нын арæх фехæлы æмæ уыцы рæстæджы та нæхæдæг фæцæуæм скъолатæм. Дзауы районы Гуфтайы хъæуы дæр нын ис æвзонг натуралистты къорд «Знакомьтесь - наша республика», зæгъгæ. Фæнд ма кæнæм иннæ районты дæр ахæм къордтæ бакæнын. Ивгъуыд аз зымæджы ауагътам акци «Покормите птиц зимой», цыран хайад райстой нæ горæты скъолатæ. Уалдзæджы та зæххы дунеон боны цытæн, кæцы нысан цæуы 20 марты, ауагътам акци «Зеленый росток», зæгъгæ. Байуæрстам тауинæгтæ æмæ уардиты талатæ скъолатыл, сывæллæтты цæхæрадæттыл, афтæ цæрджытыл дæр. Хетæгкаты Къостайы райгуырæн боны цытæн дæр ауагътам цымыдисон мадзал Цхинвалы 5, 10, 6 æмæ 9-æм скъолаты ахуырдзауты хайадистæй. Тынг цымыдисон сын рауад «Сидзæргæс»-æй инсценировкæ, афтæ ма сæххæст кодтой зарджытæ дæр», - сæ куысты тыххæй нын радзырдта ахуыры хайы сæргълæууæг Гасситы Дзерассæ.
Уыцы бон станцмæ æрбацыдысты 5-æм скъолайы 6-æм къласы ахуырдзаутæ æмæ сын «Нырыккон ирон хæринæгтæ»-йы кружочы ахуыргæнæг Хъоцыты Фирæ амыдта, задын куыд аразын хъæуы, уый. Сывæллæттæ истой активон хайад. Сæ цæсгæмттыл зындис, тынг кæй цымыдис кæнынц сæ ахуыргæнæджы амындтытæм, уый. Æнæуый сæм æрвылбон дæр цæуынц скъолаты ахуыргæ-нинæгтæ 4-æм къласæй 8-æм къласы онг. Кæд æмæ сын машинæйы проблемæ вæййы, уæд та сæхæдæг ацæуынц скъолатæм æмæ бынаты фæуадзынц уроктæ.
Станцы коллективæн ис йæхи библиотекæ дæр, цыран махæн нæ цæст схæцыд газеттæ «Хурзæрин», «Южная Осетия» æмæ «Рес-публика»-йыл, кæцы нын уыд тынг æхсызгон, уымæн æмæ бирæ организацитæ нæ исынц республикон газеттæ. Къултыл конд сты къулын газеттæ, куыд зæгъæм, «Имей в доме книгу, а в саду - цветок», «Животный мир», «Книга - источник знаний» æмæ æндæртæ. Бацыдыстæм, хъæдын скульптурæтæ цы хатæны уыдысты, уырдæм дæр, цыран сывæллæттæн «Æрдз æмæ фантази»-йы кружок фæамоны нывгæнæг-скульптор Хетæгкаты Роланд, кæцы у диссаджы къухты хицау. Хатæн йедзаг у алыгъуызон хъæдын дзаумæттæй, кæцытæ уый сарæзта йæ ахуыргæнинæгтимæ. Ис дзы тынг цымыдисон экземпляртæ.
Дыккаг уæладзыджы ма сын ис бæстæзонæн музейы хатæн дæр, цыран сты хъæдæй арæзт рагон ирон кусæнгæрзтæ, кæцытимæ сывæллæттæ фæзонгæ кæнынц стыр цымыдисæй. Алкæцыйыл дæр иронау фыст сты сæ нæмттæ. Фыццаг уæладзыджы та уагдонæн ис удæгас къуым, цыран сты алыгъуызон цæрæгойтæ - тæрхъустæ, мыстытæ, кæсæгтæ, тутитæ, цъиутæ. Ацы къуыммæ ахуырдзаутæ фæцæуынц уæлдай зæрдæрайæ, сæхæдæг сын сæ чысыл къухтæй фæдæттынц хæринаг æмæ сæ сæ цурæй ацæуын дæр нал фæфæнды. Цæмæй уазалы ма амæлой, уый тыххæй хатæны сиу кодтой электрон плитæ, фæ-лæ дзы хъуамæ сæвæрой пец дæр. Сугæй сын баххуыс кæны Ахуырады министрад. Станцмæ ис 2 гектары зæххы фадыг. Ацы аз дзы иу хайы ныссадздзысты нуры дæр.
Æвзонг натуралистты къухдариуæгад фæнд кæны Хуссар Ирыстоны университе-тæн зæххы фадыг рахицæн кæнын, цæмæй дзы биологон факультеты студенттимæ иумæ ныссадзой алыгъуызон халсæрттæ æмæ афтæмæй цæуой практикæ. Бацамондзыстæм сын, бæлæстыл талатæ куыд дзуарсæ хъæуы, уый дæр.
Æвзонг директор ма фæнд кæны дыргъбæ-лæсты мини-талахъомылгæнæндон æмæ бо-таникон бæласдон саразын дæр, цæмæй дзы ныссадзой, Хуссар Ирыстоны цы бæлæсты хуызтæ зайынц, уыдон. «Мини-ботаникон бæласдонæн нын йæ бындур æвæрд у ныридæгæн. Æрхастам цъуй, мохъо, бæрзбæлæстæ, фугæ æмæ сæ ныссагътам. Афтæ ма нын æвæрд у мини-талахъомылгæнæндоны (питомник) бындур дæр. Алтъами æмæ чъерамийы æппытæ байтыдтам нæ зæххы фадыджы æмæ дзæбæх схæцыдысты æмæ сæ ныр хъуамæ ныссадзæм æмбæлон бынæтты. Цæмæн хъуамæ ласæм ахæм бæлæстæ республикæйæн æддейæ, кæд æмæ нæхицæн нæ бон суыдзæн нæ горæты фаг бæлæстæ схъомыл кæнын, уæд. Кæд нæ хъуыддæгтæ нæхи фæндиаг ацæуой, уæд нæм бирæ плæнттæ ис. «РХИ-йы зайæгойты кружочы» ахуыргæнæг дæр йæ ахуыргæнинæгтимæ ныссагъта, æнæхъæн афæдз цъæх чи вæййы, ахæм туяты», - радзырдта директор.
Иудзырдæй, æвзонг натуралистты къухдариуæгад æмæ коллективмæ ис тынг хорз фæндтæ, кæд сын сæ куыстæн æмбæлон уавæртæ нæй, уæддæр. Бæстыхай у капиталон цалцæггæнинаг, ис сын проблемæтæ канализацион хызæгимæ дæр. Æцæг сын, Мæргъиты Ирбеджы ныхæстæм гæсгæ, ацы цухдзинад аиуварс кæныны тыххæй РХИ-йы Ахуырады министрад рахицæн кодта финансон фæрæзтæ, тынг сæм йæ хъус æрдардта Ахуырады министр Цыбырты Маринæ æмæ дзы уый тыххæй сты райгонд. Ныфс сæ ис, тагъд рæстæджы æвзонг натуралистты бæстыхай капиталон цалцæг кæй æрцæудзæн, уымæй.
Æвзонг натуралистты станцы къухдариуæгад æмæ коллектив курæг сты ныййарджы-тæй, цæмæй сæм æнæзивæгæй æрвитой сæ сывæллæтты сæ кружоктæм, кæцытæ уыдонæн æрхæсдзысты стыр пайда сæ дарддæры хъомыладон царды.
ДЖИОТЫ Е.,
КОКАЙТЫ З.