Nog adres

МЫГГАДЖЫ ФАРНЫ АРТДЗÆСТ

DSC02040.JPG
Къуыдаргомы рагæй фæстæмæ цы хъуыстгонд мыггæгтæ цæрынц, уыдонæй сæ иу у Хуыгаты мыггаг. Райдианы уыдон æрцардысты Фæзыхъæуы, ома, Часавалы. Фæлæ ам зæхх фаг кæй нæ уыд, цæрджытæ та тагъд кæй фылдæр кодтой, уымæ гæсгæ-иу сæ бахъуыд ацы хъæумæ æввахс, цæрынæн хуыздæр кæм уыд, ахæм рæтты æрбынат кæнын. Афтæ фæзындысты Æхсæрджын, Хæрдысæр, Мыртгæджын, Рагъыхъæу. Афтæ ма ардыгæй алыгъдысты Цъонмæ дæр æмæ дзы сырæзт хицæн хъæу - Хуыгаты хъæу. Хицæн бинонтæ ма хуыздæр цардагур лыгъыдсты æндæр æмæ æндæр рæттæм æмæ æрцардысты æндæр мыггæгты æхсæн. Фæлæ махæн абон нæ ныхасы сæр у Фæзыхъæуы - Часавалы хъæуы тыххæй.
Хъæуы равзæрды тыххæй мыггаджы хистæр лæгтæ куыд дзурынц æмæ хъуыды кæнынц, афтæмæй Брытъаты цардысты дыууæ æфсымæры - Хуыга æмæ Слан. Сæ фыд та хуындис Таймураз. Лæппутæ бахъомыл сты. Хуыга ссис хорз цуанон лæг æмæ иу хатт цуангæнгæйæ æрбафтыд Къуыдаргоммæ. Йæ зæрдæмæ тынг фæцыд лæгæттæм хæстæг Джоджорайы цæугæдоны рахис былгæрон. Уыдис дзы нуазыны дон, æмæ ахъуыды кодта, зæгъгæ, царды сæйраг дон у, стæй йæ равæрд дæр зæрдæйы фæндиаг у - фæзбынат. Абон дæр хъæуы цæрджытæн йæ ном баззадис Фæзыхъæуæй. Фæлæ хъæуы хистæр нæлгоймæгтæй сæ иу Хуыгаты Григол куыд зæгъы, афтæмæй йыл гуырдзиаг географтæ сæвæрдтой йæ дыккаг ном - Часавал. Уый у гуырдзиаг дзырд æмæ нысан кæны скæсæн бынат. Рагæй фæстæмæ архайдтой уыдон Ирыстоны зæхх сæхи бакæнынмæ æмæ архайдтой сæ сау фæнд бакæныныл. Уымæ гæсгæ сæ фыццаг къахдзæфтæ райдыдтой ирон хъæутыл гуырдзиаг нæмттæ æвæрынæй.

Хуыга ам куы æрбынат кодта, уæд йæхицæн сарæзта мæсыг, самадта чъырын хæдзар æмæ æркодта йæхицæн бинонтæ æмæ йын райгуырдис цыппар фырты. Куы бахъомыл сты, уæд уыдон дæр ахицæнтæ сты æмæ сæ алчидæр баифтонг йæхи цард аразыныл. Афтæ апарахат сты сæ зæнæг Фæзыхъæуы. Фæстагмæ æгæр бирæ кæнын райдыдтой æмæ сын зæхх нал фаг кодта. Уæд фæцыдысты æмæ æрцардысты уырдæм æввахс цæрынæн бæзгæ бынæтты. Иу æфсымæр дзы чысыл уæлдæр абоны Æхсæрджыны æрбынат кодта, иннæ - Мыртгæджыны, аннæ та - Хæрдысæры. Фæлæ Къуыдаргомы, уæлдайдæр та Къуайсамæ хæстæг бынæтты, куыд ма загътам, афтæмæй фаг нæй, хæххон лæг царды амæлттæ цæмæй кодта - зæххкуыст æмæ фосдардæн æмбæлон уавæртæ. Амы цæрджытæн нæ фаг кодтой хуымзæххытæ, сæрвæттæ. Цы ног хъæутæн æрæвæрдтой бындур Хуыгатæ, уыдоны дæр, рæстæг куыд цыд, афтæ сæ цæрджыты царды уавæртæ къуындæгæй-къуындæгдæр кодтой банысангонд аххосæгтæм гæсгæ æмæ та уырдыгæй дæр лыгъдысты æндæр æмæ æндæр рæттæм.
- Раздæр æнцон цæрæн нæ уыдис. Адæм цардысты зæхх æмæ фосдарды куыстæй. Фæзыхъæуы цæрджытæ дæр цардысты сæхи æркæнгæ хойрагæй. Фæлæ сын хуымзæххытæ кæй нæ фаг кодтой, гъе уымæ гæсгæ бирæтæ фæлыгъдысты цæрынмæ æндæр æмæ æндæр рæттæм дæр, - зæгъы Хуыгаты Григол.
Ирон æгъдæуттыл, ирон фарныл хæст уыдысты æмæ абон дæр сты Фæзыхъæуы цæр-джытæ. Хъæуы астæу уыдис Ныхас. Уым-иу æрбадтысты хъæуы тæрхоны лæгтæ æмæ-иу сæ урс даргъ зачъетæ даугæйæ, хастой сæхи тæрхон фыдгæнæгæн, æхсæндзарды фæтк чи хæлдта, уыдонæн. Уым дзырдтой сæ бакæнинаг хъуыддæгтыл, æххуыс кæнын кæмæн хъуыд, æндæр ахæм иумиаг фарстатыл. Сæ ныхасыл та дыууæ зæгъæн нæ уыдис. Ахæм тæрхоны лæгтæ Фæзыхъæуы уыдысты Хуыгаты Доменти, Миха, Соломон, Ерастъо, Хъазбег, Илар. Кæд-иу Ныхасы лæгты фæнды ныхмæ исчи рацыд, уæд-иу ын рахастой иууыл карздæр тæрхон - хъоды. Хъоды-иу кæуыл бакодтой, уымæн адæмы æхсæнмæ рацæуыны бар нал уыдис, йæ фос ын хъæубæсты фосимæ нал уагътой. Кæд-иу исчи йæ рæдыдыл басастис, уæд-иу ын ныббарстой йæ рæдыд. Уыцы тæрхоны лæгтæн сæ ныхас афтæ карста æмæ-иу сæ æрцагуырдтой æндæр хъæутæй, æгæрыстæмæй Цæгат Ирыстонæй дæр.
Ныхасы канд цардуагон фарстатæ не скъуыддзаг кодтой, фæлæ ардæм лæппу-фæсивæд æмбырд кодтой зондджын хистæрты таурæгътæм, кадджытæм хъусынмæ. Уыдонæн уый уыдис стыр хъомыладон скъола, цыран сæ цайдагъ кодтой хистæрæн кад кæнын, сылгоймагæн аргъ кæныныл, куыстуарзондзинадыл. Хистæр фæлтæр сæ цайдагъ кодтой бæхыл бадын, цахæм хъæзтытæй хъуамæ хъазыдаиккой уыдон сын амыдтой, сæйраджы - сæйраг та сæ цайдагъ кодтой æгъдауыл. Хистæр сылгоймæгтæ та сылгоймаджы хæрзæгъдауыл, сылгоймаджы куыстытыл, къухмийыл, урса-джы куыстытыл, сæхи æгъдауыл дарыныл цайдагъ кодтой чызджыты.
Фæзыхъæуы ацæргæ зæрæдтæ куыд дзурынц, афтæмæй нæ фыдæлтæ диссаджы адæм уыдысты, царды цахæмфæнды зындзинæдтæй рахизыны дæр ардтой амæлттæ. Цæвиттон, уæд нæ уыдис дохтыртæ, фæлæ Фæзыхъæуы цæрджытæн уыдис сæхи адæмон хосгæнджытæ. Уыдон-иу рынчын адæймагæн хос кодтой кæрдæджытæй æмæ-иу рынчын фервæзтис. Хорз зыдтой суарыдæттæн сæ миниуджытæ дæр æмæ сын хос кодтой уыдонæй дæр. Цæвиттон, суары донæй хос кодтой тъæнгтæн, ахсæнæн. Уæнгцъæл адæймагæн дæр-иу афтæ сæвæрдтой йæ къах, къух, кæнæ фæрсджыты дæр æмæ-иу фæлтæрд дохтыры æххуысæй къаддæр нæ уыд уыдон æххуыс дæр. Цъæл-иу афтæ бахсыст æмæ-иу ын хатгæ дæр нал кодтой йæ бынат. Фæзыхъæуы ахæм уыдис Хуыгаты Бетъо.
Хъæуы ацæргæ адæм æхсызгонæй æрæмысынц дзаума, дзабыр æлхæнынмæ дæр сæ дардмæ цæуын кæй нæ хъуыд, æппæт дæр сæхи къухтæй кæй цыд. Дардтой фысвос æмæ уыдоны къуымбилæй уæфтой тынтæ æмæ дзы хуыдтой уæлæдарæс, быдтой зæнгæйттæ, цъындатæ æмæ афтæмæй царды амæлттæ кодтой. Кæд мæгуыр цард кодтой уыцы рæстæджы, уæддæр кæрæдзийыл æнувыд уыдысты.
Кувæг адæм сты Фæзыхъæуы цæрджытæ дæр æмæ сæ бæрæгбонтæ хъæлдзæгæй нысан кодтой. Уыцы бæрæгбонтæ минас кæныны тыххæй нæ арæзтой, фæлæ уым дæр уыдтой æгъдау. Сæ хъару фæлвæрдтой кафынæй, зарынæй, спорты алы хуызтæй. Уый афтæ кæй уыд, уымæн æвдисæн абон дæр Хуыгайы мыггагæй аивадмæ, стæй спортмæ бирæ фæси-вæд æмхиц кæй сты æмæ кæй систы зынгæ зарæггæнджытæ, спортсментæ.
Афтæ Фæзыхъæуы цæрджытæ сæ цард арæзтой царды домæнтæм гæсгæ, дуджимæ кодтой æмдзу æмæ хъæстаг нæ уыдысты сæ цардæй, цалынмæ дуг нæ фæивта æмæ цард не схæццæ, уæдмæ. Раздæр кæд Фæзыхъæуы цардис 300 цæрæг хæдзары, уæддæр дзы абон сæ дæсæм хай дæр нал баззадысты. Кæй фæлыгъыдсты, уымæн та йæ аххосаг у, куыст сын кæй нæй, уый.
Хъæуы цæрджыты царды æмвæзадыл тынг бандæвта, Къуайсайы хохмадантæ æмæ уыимæ баст куыстуæттæ кæй æрлæууыдысты æмæ æгуыстæй кæй аззадысты. Къуайсамæ иууыл æввахсдæр хъæу Фæзыхъæу у, уымæ гæсгæ йæ цæрджытæ æнгом баст уыдысты шахтерты поселокимæ. Ныр Къуыдаргомы æппæт цæрджытау сæ хъысмæтимæ иунæгæй аззадысты, фæлæ сæ ныфс ис, Къуайса та кæй сæндидздзæн æмæ уыимæ кæй сæндидздзæн сæ цард дæр. Цæрджытæ къаддæр нæ, фæлæ фылдæрæй фылдæр кæй кæндзысты.
БЕСТАУТЫ Валя