Nog adres

Дзомагъгом

dzomag.jpg Дзомагъгом ис Цъалагомы уæллаг хайы, Бурсамдзели, Саухох, Кутых, Бæхвæндаг Зикъара æмæ Магъы æфцæгы хъæбысы. Йæ зæххы равæрд у æртæкъуымонгонд тымбылæг. Æмарæн кæны Рукъгом, Урсдзуаргом, Чеселтгом æмæ Зруггомимæ. Комы сæйраг дон у Дзомагъы дон, хауы Стыр Леуахимæ рахисæрдыгæй. Дзомагъгомы фæрсаг къабæзтæ сты Магъы дон, Саджджынкъуырфы дон, Тотырдон, Губаты дон æмæ æндæртæ. Дзомагъгомы ма ис ахæм фæрсаг къаннæг кæмттæ: Сомихгом, Губаты ком, Дзæгъæлком, Дземцъынайы ком, Къæйты ком, Къахыры ком, Хæрæны ком, Хъæуы ком, Стыр ком, Магъы ком æмæ æндæртæ.
Дзомагъы номы цы нысан кæны, уый нæ ахуыргæндтæ бæстонæй нæма равзæрстой. Цоциты Аланы хъуыдымæ гæсгæ, Дзомагъ нысан кæны магты цæрæнуат. Dzau-Mag (дзомаг — поселение странников). Ома, фæндаггон магты цæрæнбынат. Магъы хъæу та "магты цæрæнбынат«.Ирайнаг знæмты «маг», «магтæ» уыдысты кувæг адæмыл нымад æмæ зæгъгæ ацы нæмттæ дæр баст сты уыдонимæ. Дзомагъы цæгатварс фæсрагъ Зруггомы ис хъæуы ном Камах. Дзомагъ æмæ Камахы æхсæн та ис Магъы хъæу, Магъы æфцæг. Ам Магъы хъæу æмæ æфцæгы номæй равзæрдысты Камах ома цæгатварс Магъ æмæ Дзомагъ та хуссарварс Магъ. Фæлæ «ка» цæгаты æвдисæн æмæ «дзо» та хуссары æвдисæн цы взæгтæй равзæрдысты, уый бæрæг нæу.
Чизоны рагон ирайнаг æвзагыл сæ нысаниуæг æцæгдæр афтæ уыд?... уымæй дарддæр ма Ирыстоны топонимийы (ойкономийы) æмбæлынц маг-тимæ магъ-тимæ баст нæмттæ Магалийы хъæу æмæ Зæрæмæг. Дæлзæххы цæрæг адæмыхатт- Магатæ, ирон мыггаг-Маггатæ, Магкотæ æ.а. д.
dzom.jpg Дзиццойты Юрийы хъуыдымæ гæсгæ ном «Магъ» нысан кæны уæрм, дзыхъ бынат. Кæй зæгъын æй хъæуы, кæд Магъ нысан кæны дзыхъхъ бынат, уæд Дзомагъы номы дыккаг хай дæр баст у дзыхъхъимæ. Æнæуи ма Фæзы Дзомагъы дыккаг ном хуыйны Дзыхъхъы хъæу, Дзыхъхъы Дзомагъ æмæ кæд Магъы нысаниуæг «дзыхъхъ» у, уæд Фæзы Дзомагъы хъæуы номыл хорз бады. Историон зонæнтæй æмæ стæй ахуыргæндтæ куыд зæгъынц афтæмæй, комы рагондæр цæрæнуаты номыл баззайы комы ном дæр. Æмæ Дзомагъы, ома, дзыхъхъы номæй, равзæрд комы ном дæр Дзомагъгом. Дзомагъгомы иу фæрсаг чысыл ком хуыйны Сомихгом. Адæмон ныхæстæм гæсгæ, ам раздæр цардысты сомихæгтæ æмæ къахтой сыгъзæрин, уымæ гæсгæ кæм цардысты, уыцы ком баззад сæ номыл. Куыд дзурынц, афтæмæй ма сæ уæлмæрдтæ ныр дæр бæрæг дарынц, сæ дуртыл ис æбæрæг æвзагыл фыстытæ.
Дзомагъгомы археологон куыстытæ кæй никуы цыдысты, æмæ стæй историон ратæдзæнтæй дæр кæй нæ баззад зонæнтæ, уымæ гæсгæ зын дзурæн у йæ рагивгъуыдыл. Фæлæ мæ фæнды уымæ нæкæсгæйæ иу фиппаинаг саразын: Чысаны Ерыстауты цыртдзæвæны æмæ æндæр ратæдзæнты Урстуалты æмæ Цъалагомы хицæн кæмтты æмæ хъæуты кой куы фæцæуы, уæд дзы алы комы ном дæр бæрæг цæуы, Дзомагъгом, Урсдзуаргом æмæ Ципрангом йедтæмæ. Фæлæ хабар уый мидæг ис æмæ æбæрæг нæмттæ Сосхо, Тцубен æмæ Цергуе никæцы кæмтты нæмттыл бадынц æмæ сæ арæх фæбæттынц кæцыдæр хицæн бынæттимæ, фæлæ бæрæг-бæлвырд нæ цæуы бæстонæй. «Сохс» бынаты ном æмæ доны ном ис Рукъгомы, ныртæккæйы тъунел кæм ис, уый сæрмæ. Мæн зæгъын цы фæнды, уымæн чи зоны мæ бæрæггæнæнтæ фаг не сты, фæлæ йæ æнæбахахгæнгæ нæ фæуыдзынæн. Кæд Рукъгом, Згъуыбиргом, Челиатгом, Тылигом, Ерман, Ходз, Брытъат, Къусджытæ æмæ Мугуты комы нæмттæ бæрæг цæуынц æмæ сæ кой чындæуы, уæд Дзомагъгом, Урсдзуаргом æмæ Ципрангом дæр уый бæрц чысыл кæмттæ не сты, стæй дзы уæды дуджы цæрджытæ кæй уыдаит, уыйдæр дызæрдыггаг нæу æмæ сæ кой кæй нæй, уый та тынг цымыдисаг у. Ам (сосхоел -тцубенисхевелни) ома Сохс æмæ Тцубеныл иумæ кæй цæуы дзырд, уый мæнмæ гæсгæ дзурæг у æмæ сыхаг кæмтты нæмттимæ сты баст, ома фæрсæй-фæрстæм чи уæвынад кæны. Æмæ кæд Дзомагъгом æмæ Урсдзуаргом кæрæдзи фарсмæ сты æмæ сæрмагондæй 13-14 æнусты сæ кой нæ цæуы, уæд уый нысан кæны, чысаны Ерыстауты азфыссæг сын сæ нæмттæ нæ зыдта, фæлæ сæ æбæрæг зонæнтæм гæсгæ схуыдта; Дзомагъы — Сохс, Урсдзуары та Тцъубен. Растдæр зæгъгæйæ та уыдон уыдысты сæ фыццаг нæмттæ, æмæ æбæрæг аххосагæн ивдгонд æрцыдысты фæстæдæр дзы ног цæрджытæ куы æрцардысты уæд. Комбæсты сæрмагонд нæмттæ та Сохс — Дзомагъ, Тцубен-Урсдзуар этимологон гъдауæй кæрæдзимæ дард кæй лæууынц, уый мæнмæ гæсгæ, уадиссаг ницæуыл дзурæг у (кæс Гаглойты Ю).
dzomach.jpg Дзомагъгомы фыццаг цы мыггæгтæ цардис, уыдонæй æппæты рагондæр цæрджытыл нымад уыдысты Медойты мыггаг. Фæлæ фæстæдæр Джыккайты Тоти йæ бинонтимæ куы æрлыгъд æмæ Дзомагъгомы куы æрбынат кодта, уæд Медойтæ сыстадысты æмæ фæлыгъдысты Дзриайы хъæумæ. Таурæгъы куыд дзырдæуы, афтæмæй Джыккайты Тоти фыццаг кæм æрбынат кодта, уым уыд стыр тархъæд æмæ йæ куы ныццагъта, уæд дзы хъæу сарæзта. Фæстæдæр ардæм, Дзомагъгоммæ, æрлыгъдысты Дзугатæ, Касатæ, Рукъæй Плитæ дыууæ æфсымæрæй, Уалытæ æмæ Губатæ. Ам ма Сомихгомы фыццаг цардысты Гобегты мыггагдæр æмæ стæй алыгъдысты Цæгат Ирыстонмæ Кæрдзыны хъæумæ.
Дзомагъгомы уыд ахæм хъæутæ: Фæзы Дзомагъ — цардысты дзы Джыккайтæ, Дзугаты къуылдымыл-Дзугатæ æмæ Калотæ, Къæззаты хъæуы — Плитæ, Сомихгомы хъæууаты бæлвырд нæу чи дзы цард. Саджджын къуырфы цардысты Плитæ, Медойты къуылдымыл — Медойтæ, Къæберты цæрæнуаты — Къæбертæ, Хуыбеты хъæуы — Джыккайтæ, Уæллаг Магъы Джыккайтæ æмæ Касатæ, Дæллаг Магъы — Джыккайтæ, Касатæ æмæ Уалытæ, Губаты хъæуы — Губатæ.
Куыд астæуккаг, афтæ фæстаг æнусты дæр Дзомагъгомыл хуссарæй цæгатмæ, цæгатæй хуссармæ Магъы æфцæджы сæрты цыдысты сæйраг фæндæгтæ.
Дзомагъгомы цæрджытæ дæр, куыд æндæр ирон кæмттæ, афтæ хъазуатонæй тох кодтой æддагон знæгты ныхмæ, уыцы нымæцы гуырдзиаг æлдæрттимæ дæр. Уыдон сын хъалон фидыныл кæй нæ разы кодтой, уый тыххæй-иу сæм сарæзтой æфхæрæг-хæстон ныббырстытæ, фæлæ уымæ нæкæсгæйæ хъалондартæ суæвыныл никуы разы кодтой, сæхи нымадтой сæрибар адæмыл. Ирыстон Уæрæсемæ куы биу ис, уæд Дзомагъæгтæ æрмæст разы уыдысты хъалон фидын паддзахадæн, сæхи казенон зæхкусджытыл кæй нымадтой, уымæ гæсгæ. 1821 азы Дзомагъгомы цæрджытæ æппæт сыхаг кæмттимæ растадысты иумийаг знæгты ныхмæ, æмæ аккаг ныхкъуырд радтой гуырдзиаг æлдæрттæн, уыцы нымæцы уырысы æфсадæн дæр, гуырдзийаг æлдæртты хъузон æмæ фарсхæцджытæ кæй уыдысты, уый фæстиуæгæн. 1836 æм азы Уырысы æфсады майор Герич Цъалагомыл Дзауырдæм йе фсадимæ куы рацæйцыд, уæд æхсæвиуат кодта Дзомагъгомы бахизæны. Уый фенгæйæ Дзомагъгомы цæрджытæ æнхъæлдтой зæгъгæ та комбæстæм бырсынвæнд кæнынц уырысы æфсад æмæ та сыл схæцыдысты. Герич Дзомагъгоммæ бырсынвæнд кæй нæ кодта, уымæ гæсгæ дарддæр йæ фæндаг акодта Дзауы комыл.
Иу рæстæджы Хъуды абырджытæ æлдæртты ныхмæ кæй цыдысты æмæ сæ æхсæвæй бонæй кæй цагътой, уый фæстиуæгæн зылдысты сæ фæдыл, Хъуды абырджытæ та арæх ивтой сæ лæууæн бынæттæ æмæ ахæм хуызы æрфысым кодтой Дзомагъы Губатæм дæр. Хицауад уый куы базыдтой, уæд сæм барвыстой, зæгъгæ сæ радтут. Губаты мыггаг не сразы сты, уымæн æмæ уыдон дæр æлдæртты тынг æфхæрдтой æмæ се мтохгæнджыты фарс лæууыдысты. Æлдæрттæ уый куы бамбæрстой, уæд сæм æрбацыдысты уырысы æфсадимæ æмæ сыл схæцыдысты. Губатæ се сæфт куы базыдтой, уæд сæ уазджытæн загътой «уæ бавæрын нæ бон нæ бауыдзæн, фæлæ уæхицæн исты сæрфат скæнут. Уыдонæн дæр ма цы гæнæн уыд æмæ ацыдысты». Сæхæдæг мæсыгы бахызтысты æмæ сæ уырдыгæй æхстой, фæлæ иуæн дыууæ æфсад у æмæ састы бынаты баззадысты, сæхи сын æрцахстой. Сæ мæсыг та сын халгæ фæкодтой. Уый уыд 1840-æм азты. Уый фæстæ Губатæй чи аирвæзт, уыдон хъæдты бамбæхстысты, сæ хæдзæрттæ сын басыгътой, сæ фæллой та сын ратæлæт кодтой. Тыхгæнджытимæ чи схæцыд, уыдонæй раззагондæртæ уыдысты Губаты Мосе, Реуаз, Сала æмæ Коко æмæ сæ къухты бафтыдысты. Мосейы ауындзгæ æркодтой, иннæты та Сыбыры хай фæкодтой.
Иу рæстæджы Дзомагъгоммæ сауджын бацыд дины хъалон исынмæ, фæлæ йæ уыдон фыднад фæкодтой æмæ йæ афтæмæй расырдтой. Æмæ та сæм уæд хъазахъхъаг æфсады барвыстой æмæ сын сæ хъæутæ басыгътой.
1850-æм азты, Цъалагом æмæ Урстуалтæ куы растадысты иумийаг знæгты ныхмæ, уæд растадонты скодны уыдысты Дзомагъгомы цæрджытæ дæр. Ацы комбæстæй растадонты сæргъ слæууыдысты Джыккайты Мириман æмæ Темырыхъо, Плиты Джио, Пина, Гицо, Багуса, Хуца, Мисо, Дзиу æмæ Хъанцау(Конча). Хъанцау фæмард Золатаревимæ тохкæнгæйæ. Кæд растадонтæ цардысты æрдзон фидæртты, æмæ фидар лæууыдысты тыхгæнджыты ныхмæ, уæддæр æнæ хæстон зонæнтæй æмæ хуымæтæг мигæнæнтæй зын хæцæн уыд гарзджын æфсады ныхмæ. Инæлар Андрониковы æмæ булкъон Золатаревы разамындæй саст æрцыдысты Дзомагъгомы цæрджытæ, бынаты кæй баййæфтой, уыдоны ахстой, сæ фос сын тæлæт кодтой, хæдзæрттæ зынджы хай фесты. Комбæсты адæмæн сæ фылдæр хæхтæм ацыд æмæ уырдыгæй хæцыдысты сæ тыхгæнджыты ныхмæ. Дзомагъгомæй уырысы æфсады æмæ гуырдзыйы æлдæртты къухтæм амынæтæй бахаудысты Джыккайты (Хоситы фыды-фыртæй) — Зауырбег æмæ Габи, (Хуыбеты фыды-фыртæй) Моцка æмæ Гетæгаз, (Абайы фыды-фыртæй) Биаслан æмæ Гогия, (Тугъанты фыды-фыртæй) Темырыхъо, Плитæй (Гиоргаты фыды-фыртæй) Галоба, Ялар, Джота, æмæ Сало. Губатæй Хъыдайнат æмæ Медойтæй Пиркаоз. Афтæ мæ сæ къухтæм бахаудысты амынæтæй раззагон тохгæнæг Джыккайты Гицо æмæ Датуа. Фæстæдæр Джыккайты Датуа æфсæддон тæрхонмæ гæсгæ хаст æрцыд Сыбырмæ, 10 азы æмгъуыдмæ.
Æлдæрттимæ сусæгæй æргомæй чи тох кодта, æмæ сæ тасы чи дардта, уыдон уыдысты Дзомагъгомæй Джыккайты Барна æмæ Дзугаты Китъа. Уыдон уыдысты Хъуды абырджытимæ иу къорды æмæ æхсæвæй бонæй зылдысты æлдæртты æмæ сæ хъузæтты фæдыл, æмæ сæ мардтой, тыххæй сын истой сæ фæллой. Уымæ гæсгæ сæ уыдондæр ахстой, сæ фæдыл зылдысты æнæхъæн балтæй.
Ирон адæмы тох æлдæртты ныхмæ æмæ уырысы æфсадимæ куы фæцис, ома, ирон адæм уырысы æфсады æххуысæй «саст куы æрцыдысты» уæд гуырдзийаг æлдæрттæ сæхи æрцæттæ кодтой ирон адæмæй хъалондартæ скæнынмæ. Фæлæ уыйæппæт тугкалд æмæ растадонты фæстиуæгæн, Уырысы паддзахмæ дæр бахъардта, ирон адæм кæй никуы уыдысты гуырдзыйæн хъалондартæ æмæ сæ тохы æмæ растадонты нысаниуæг дæр уый уыд. Уæд рахастой уынаффæ, цæмæй хæхбæсты цæрæг ирон адæм сæрибар æрцыдаиккой æлдæртты хъалонæй. Ирон адæм та сæхи нымадтой сæрибар адæмыл(паддзахады зæхкусджытыл) æмæ уымæ гæсгæ æрмæст разы уыдысты хъаллон фидын паддзахадæн.
Дзомагъгомæй Уырысы паддзахы æфсады рæнхъыты æмæ йæ æддагон хæстыты 19- æм æнусты æмбисы хайад истой: Дзугаты Таймураз, Джыккайты Симон, Елбыздыхъо, Гарсо, Плиты Мæцыхъо, афтæ ма Джыккайты Павле, Плиты Хуца, Анзор, Губаты Георгий, Касаты Ростом æмæ æндæртæ.
Ирон адæмы æхсæн 20-æм æнусы размæ ахуырдзинад тынг æвзæр уавæры кæй уыдис, уымæ гæсгæ-иу æнæбары фыссын-фæрсын чи базыдта, уыдон нымад уыдысты ахуыргонд адæмыл. Дзомагъгомæй фыццаг æнæххæст ахуырад чи райста, уый уыд Дзугаты Симон. Ахуыр кодта Рукъы приходон скъолайы 1855 азты. Фæстæдæр Дзомагъгомы дæр конд æрцыд райдиан скъола. 1864 азы дзы ахуыр кодта 6 сывæллоны, æндæр зонæнтæм гæсгæ та 13 сывæллоны.
1845-1849 азты Дзомагъгомы цард 56 хæдзары бæрц. 1860 азы та 54 хæдзары Дзомагъгомы æмæ 1 хæдзар та Губаты хъæуы.
Дзомагъгомы 1852-æм азты цардысты Дзомагъы хъæуы — 22 хæдзары, Магъы хъæуы — 7 хæдзары, Дзугаты хъæуы(Уæллаг хъæу) — 4 хæдзары, Къæззаты хъæуы — 9 хæдзары, Саджджынкъуырфы — 6 хæдзары.
1926 азы Дзомагъгомы цард: Саджджын къуырфы — 24 адæймагы, Фæзы Дзомагъы — 169 адæймагы, Дзугаты хъæуы 39, Магъы −53, Касатыхъæуы(Дæллаг Дзомагъы) — 62. Дзомагъгом федзæрæг 1980-æм азты
Советон хицауады рæстæджы Дзомагъгомы аразын райдыдтой иумиаг хæдзарадтæ — колхозтæ. Хицæн хæдзарадтæ уыдысты: Дзомагъ, Магъ, Дзугатæ æмæ Саджджын къуырф. Райдиан цыппаразон скъолатæ дæр конд æрцыдысты ацы хъæуты.
Дзомагъгомæй рацыд бирæ зындгонд адæм, уыцы нымæцы: Джыккайты Аким — зарæггæнæг, Гуырдзыстоны сгуыхт артист, фысджытæ Дзугаты Георги æмæ Хаджумар, профессор Джыккайты Шамил, филологон зонадты кандидат, Джыккайты Мурæт — зындгонд нывгæнæг профессор, Губаты Федыр, таурæгъгæнджытæ Губаты Дзакко æмæ Харшил, революционертæ Джыккайты Дзоццæ, Федыр, Никъала, Гæбила, Серго, Къола, Аким, Хъазбег, Хабе. Дзугаты Гæбила, Исмел, Федыр, Плиты Арон, Лексо, Гариго. Джыккайты Дауыт та уыд хъуыстгонд тæрхоны лæг.
Дзомагъгомы куывтой ахæм зæдтæм æмæ дзуæрттæм: Бурсамдзелийы дзуар — Майрæмы куадзæнæй æртæ къуыри фæстæдæр у бон, Ичъына, Нафы дзуар, Найфат, Ныхасы дзуар, Рагъыдзуар, Рагъы Уастырджы, Уацилла, Хъæузæд, Хъугомы Æргъиавд, Цъынайы дзуар(Магъы)æ.а. д.
Магъы Цъынайы кувæндон куыд фæзынд, уый фæдыл ис ахæм таурæгъ: Кæддæр Магъы хъæуы зæй фæласта. Уыцы рæстæджы мад хæдзары йæ сабийæн æхсыр дардта æмæ сæ зæй афтæмæй аскъæфта, ныртæккæ ацы кувæндон кæм ис уырдæм. Мад йæ сывæллоны авдæн не суагъта æмæ афтæмæй иумæ цыдæр хуызы аирвæзтысты. Уыцы бынаты, зæй сæ кæм авæрдта уым ныртæккæ дæр ис лæгуын æмæ уым кæй аир-вæзтысты удыгасæй уый тыххæй дзы фæстæдæр кувæндон сарæзтой. Ацы бинонтæ иуылдæр амардысты мад æмæ сабийæ дарддæр. Ацы бинонтæн хъонагъ уыдис Чемерты хъæуы æмæ уый хабар куы фехъуыста уæд бацыд æмæ сæ æд мад ракодта йæхимæ. Ацы сабийы та ныффыста Магъы хъæуæй кæй уыд уымæ гæсгæ Магъаладзе æмæ фæстæдæр æнæхъæн мыггаг баисты, æрæджыйы онг дæр ма хиуоны цæстæй кастысты Джыккайтæм.
Дзомагъгомы ис бирæ цыртдзæвæнтæ, куыд æндæр мыггæгтæ, афтæ ам дæр тыхджындæр æмæ хъаруджындæр мыггæгтæн уыд хъахъ-хъæнæн арæзтадтæ, уыцы нымæцы Фæзы Дзомагъы Джыккайтæн ис дыууæ гæнах æмæ иу мæсыг, иу мæсыг та Хуыбеты хъæуы. Уæллаг æмæ Дæллаг Магъы хъæуы ис дыууæ гæнахы арæзтад, фæлæ кæцы мыггæгты уыдысты, уый бæлвырд нæу. Плиты мыггагæн Къæззаты хъæуы ис цыппар æрдæг калд гæнахы. Сомихгомы хъæууаты ис галуан æмæ мæсыгы арæзтады хæлдтæ, фæлæ кæцы мыггаджы уыдысты, уый дæр бæлвырд нæу. Иу мæсыг та уыд Губаты мыггагæн дæр, фæлæ сын æй уæлдæр куыд цæуы бæрæг афтæмæй Дзомагъгомы иннæ мæсгуытау, аддагон тыхгæнджытæ ныппырх кодтой сыуанг йæ бындурмæ 19-æм æнусты фыццаг æмбисы. Ам ма мæ банысан кæнын фæнды уый æмæ Дзугатæ дæр стыр мыггаг уыдысты, фæлæ сæ хъæууаты мæсыгы арæзтад нæ цæуы бæрæг. Ам мæ хъуыдымæ гæсгæ хабар уый мидæг ис æмæ сын пырх æрцыд Губаты мæсыгау æмæ йæ фæддæр уымæн нал зыны. Мæсыгы бындур ставд дуртæй амад ма ис Дзугаты хъæуæй цæгатæрдæм дæр хохрагъæн йæ хуссарварс, фæлæ кæй уыд, уый бæрæг нæу. Уымæй ма 100 м фылдæр цæгатырдæмдæр ис галуаны арæзтады кæлддзæгтæ æмæ ай дæр нæу бæлвырд кæй уыд. Иу таурæгъы дзырд куыд цæуы афтæмæй Медойтæн уыд галуан тæккæ хохрагъыл, кæцы зындаид Фæзы Дзомагъмæ, фæлæ ацы мæсгуытæй иу дæр нæй ахæм бынаты. Æрмæст Дзугаты хъæуæй цæгатæрдæмдæр 500 м дæрддзæфæн ис арæзтад, хонынц æй Рагъы дзуары кувæндон æмæ йæ арæзтмæ гæсгæ цас-дæрбæрцæй у галуаны конды æнгæс æмæ йæ бынатмæ гæсгæ дæр дзурæг у Медойты галуанæн хуыздæр ран нæ уыд бынат. Кæцы таурæгъмæ гæсгæ зынд Фæзы Дзомагъы хъæумæ дæр.
Фæзы Дзомагъæй Хуыбеты хъæуы хсæн фæндагы дæллаг фарс былыл ис æбæрæг арæзтады хæлд, йæ кондмæ гæсгæ уыдаит мæсыгы арæзтад, фæлæ мын æй Дзомагъгомæй рацæугæтæй ничи бахах кодта, уый зæгъгæ у Æргъиавды кувæндон. Мæнмæ гæсгæ уый уыд раздæр хъахъхъæнæн арæзтад, фæлæ куы ныппырх. Уæд дзы саразтой кувæндон, ахæм цæвиттонтæ Ирыстоны хæхбæсты бирæ æмбæлы. Уымæй уæлвæндаг та хохрæбын ис æндæр бæстыхайы хæлд æмæ куыд дзурынц афтæмæй уыд чырыстон аргъуан. Ацы аргъуаны кой арæх æмбæлы историон ратæдзæнты дæр. Цыртдзæвæнтæй ма Дзомагъгомы ис æртæ æрдæгзæхбын дзæппазы дыууæ Фæзы Дзомагъы Джыккайты мыггаджы æмæ иу та Дзугаты къуылдымыл Дзугаты мыггаджы.
МÆРГЪИТЫ Ирбег, Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн инстиуты зонадон кусæг