Nog adres

Ирон фæндыр, ирон зарæг...

DSC01622.JPG
1-æм октябры нысан цыдис Музыкæйы дунеон бон. Музыкæ кæцыфæнды адæмæн дæр у сæ культурон, удварны рæзты ахсджиаг фæрæз. Ирон адæмæн дæр сæ музыкалон аивад æнусты дæргъы семæ æмдзу кодта æмæ йæ уыимæ хъæздыгдæр æмæ бирæфарсондæр кодтой.

Абон мах сæрыстыр стæм, кæй сфæлдыстад ма нæм æрхæццæ, уыцы кадæггæнджытæй, композитортæй, фæндырдзæгъдджытæй, зарæггæнджытæй.
Ацы уацы нæ фæнды фæндыр æмæ зарæджы тыххæй зæгъын.
Фæлæ цалынмæ фæндыр нæ фæзынд уæдмæ дæр пайда кодтой æндæр æмæ æндæр хуыз фæндыртæй.
Нарты кадджыты мах æмбæлæм Ацæмæзы диссаджы кæлæнгæнæг уадындзыл. Нæртон Ацæмæзы уадындзы цагъд уæлæрвтæм хъуыст, хъуыстой йæм зæдтæ æмæ дауджытæ, æмбырдтæ кодтой йæ алыварс мæргътæ æмæ сырдтæ. Ферох иу сты йæ цагъдмæ дунейы хъыгтæ æмæ мæстытæ. Ацæмæзы уадындзы мыртæ ныфс уагътой адæмты зæрдæты æмæ цард уæлахиз кодта сау мæлæтыл.
Нæртон адæммæ фæндыр дæр кæд æмæ цы уавæрты фæзынди, уый Нарты кадджыты бæрæгæй зыны. Мæстджын Сырдон йæ сывæллæтты сæфтыл зæрдæйы уидæгтæй сарæзта дыууадæстæнон фæндыр æмæ уæдæй фæстæмæ фæзындысты иннæ фæндырты хуызтæ дæр.

Уæдæ, ирон фæндыр уыдис ирон адæмы æнусон бæлццон. Сæ цинты æмæ сæ хъыгты дæр æдзух уыдис семæ æмæ сын сæ цинтыл зарджытæ кодта, сæ хъыгтыл та - хъарджытæ.
Ирон фæндыр куыд ма загътам, афтæмæй мах федтам уартæ незаманты Нарты хъайтарты къухы. Уымæй цагъта Къостайы «Хъуыбады» кæрдзыны мурыл æмæ адæмæн æхцондзинад хаста. Уымæй æрцæгъды абон дæр ирон чызг, ирон лæппу, нæртон куывд, нæртон чындзæхсæвы.
Ирон фæндырæн йæ ном, афтæ йæ арæзт дæр куыдфæнды ма ивтаиккой, уый кæддæриддæр æвдыста йæ цæгъдæджы, йæ хъусджыты зæрдæйы уаг, змæлын сын кодта сæ зæрдæты рæбинаг тæгты онг.
Ирон фæндыры номæй рахуыдта æгæрыстæмæй Къоста йæ генион чиныг «Ирон фæндыр» дæр.
Ирон фæндыры тыххæй зæрдæбын ныхæстæ нæ поэттæй бирæтæ загътой: цæвиттон Цæгæраты Гиго фæндыры кадæн фыссы йæ иу æмдзæвгæйы:
Фæндыры цагъд райгуырди ирæттæн семæ,
Æмдзу кæны немæ, æдзухдæр лæгау, -
Фæндыры цагъд уарзынц ирон адæм бирæ,
Сæ уазæгæн уымæй фæкæнынц æгъдау.
Ирыстоны ахæм хъæу нæ разындаид, йæхи фæндырдзæгъдджытæ кæмæн нæ уыди. Уыдонæн адæм кодтой уæлдай стырдæр аргъ. Бирæ ахæм фæндырдзæгъдджытæн сæ нæмттæ айхъуыстысты Ирыстоныл. Ахæмтæ сты Сланты Гаха, Беджызаты Леуан, Мæхъиты Афæхъо, Наниты Андо, Джыккайты Аким, Гæздæнты Булат, Реуазты Симæ, Мыстъулаты Ирæ, Икъаты Серафимæ.
Уæдæ, ирон фæндыр йе сфæлдисæг адæмау дæрзæг фæндæгтыл фæцыдис. Фæлæ сæ никуы фæхицæн. Афтæмæй уæвы абон дæр не 'хсæн, арæхстджын æнгуылдзтæ йе 'взæгтыл рог æрсимгæйæ æмæ йæ кæлæнгæнæг зæлты ахæсты дарддæр мингай зæрдæты æппаргæйæ.
Фæндыр цахæмфæнды хуыз ма уыдаид, йе 'нусон æмбæлццон уыд зарæг. Ирæтты адæмон культурæйы зарæгон-музыкалон сфæлдыстад ахсджиаг бынат кæй ахста, уартæ сæм рагзаманты кæй фæзындис, ууыл дзурæг сты фольклорон æрмæджытæ дæр, уыдоны нымæцы Нарты эпосы дæр. Абайты Уасо йæ зонадон куыст «Осетинский язык и фольклор»-ы фыссы, зæгъгæ, Нарты кадджытæй куыд зыны, афтæмæй рагирон цардуаджы ахсджиаг уыдысты зарджытæ, музыкæ æмæ кæфтытæ. Стæм адæймаг уыдис, зарын чи нæ зыдта, кæнæ зарджытæ мысынмæ чи нæ арæхстис. Ирон лæгæн зарæг йе 'мбæлццон уыдис алы ран дæр куысты æмæ хиирхæфсыны рæстæджы, цины æмæ хъыджы, фæндагыл æмæ хæдзары дæр. Куыд фæтк, афтæ адæмон зарджыты зарыдысты къордгæйттæй. Сæйраг мелодийы зары хъæргæнæг, стæй йын иннæтæ бахъырнынц. Хъырнджыты нымæц гæнæн ис цасфæнды дæр уа. Гæнæн ма ис æмæ хъæргæнæджы раива æндæр хъæргæнæг.
Зарджыты, сæйраджыдæр феххæст кæнынц чындзæхсæвты, куывдты, бинонты бæрæгбонты, алыгъуызон æхсæнадон стырбонты, цуангæнгæ-йæ, быдырон куыстытæ кæнгæйæ, стæры цæугæйæ æмæ афтæ дарддæр. Фæсивæдæн се 'нкъарæнтæ хистæрты цур равдисын зын кæй уыдис, уымæ гæсгæ фылдæр зарыдысты изæрыгæтты, куы-иу æрталынг, уæд. Заргæ кодтой, сæйраджыдæр, нæлгоймæгтæ. Æгъдау нæ амыдта сылгоймæгтæ зарой, фæлæ, Къостайы загъдау, уыцы домæн хæлд цыдис хæдзарæй иппæрд ран цæвиттон, куыройы, хъæды, гагадыргътæ тонгæйæ, кæннод та нæл-гоймæгтæй хибарæй куы æрбамбырд вæййынц, уæд. Сылгоймæгтæ ма зарыдысты, хуры, кæнæ къæвдайы цоппайы рæстæджы дæр. Уыдон-иу æртæ хатты æрзылдысты хъæуы алыварс кафгæ æмæ заргæ. Хъæлдзæг рæстæг æрвыстой æнæхъæн бон. Нæлгоймæгтæ уыцы мадзалы хайад нæ истой.
Адæм цы зарджытæ фæлдыстой, уыдонæй æрмæст эстетикон æхцондзинад нæ истой, канд сæ миддуне сын нæ хъæздыг кодтой, фæлæ ма сын уыдис стыр хæрзæгъдауон æмæ æхсæнадон нысаниуæг дæр. Æнустæм фидиссагæй баззадиад йæ ном, худинаджы зарæг кæуыл скодтаиккой. Уый хыгъд фæлтæрæй-фæлтæрмæ сæ зæрдыл дардтой æмæ кад кодтой, зарæджы аккаг кæй скодтой, уыцы хъæбатырты.
Куыд традицион, афтæ нырыккон ирон адæмон зарджытæ дæр, сæйраджыдæр, хæссынц, кæуыл, кæнæ цæуыл у зарæг, уый ном. Зæгъæм, «Чермены» зарæг, «Уастырджийы» зарæг, «Магготы мæсыджы» зарæг, кæнæ та сын раттынц сæ мидисмæ гæсгæ ном, цæвиттон, «Чызгайы зарæг», «Нæртон фысымы зарæг», «Рувыны зарæг» æмæ æндæртæ.

Ирон адæмон зарджытæ сæ мотивтæ æмæ мидисмæ гæсгæ дих кæнынц цалдæр къордыл, куыд зæгъæм, историкон-хъайтарон, фæллойадон, цардуагон, бæрæгбонон.
Историкон-хъайтарон зарджыты адæм зарынц сæ амонды сæрыл чи тох кæны, ахæм хъайтартыл, тыхгæнджыты ныхмæ хъæбатырæй чи тох кодта, уыдоныл. Цæвиттон, «Чермены» зарæджы дзырд цæуы фæллойгæнæг адæмы тох хъæздыджыты ныхмæ, уыцы тохы адæмон хъайтары сгуыхтдзинадыл.
Куыд ацы, афтæ æндæр зарджыты дæр сæ тексттæ сты цыбыр, æлхъывд. Ирд, зæрдæмæхъаргæ ныхæстæй дзы ба-зонæм хъайтары саразгæ хъуыддаджы тыххæй. Хайтарон зарджытæ адæмыл парахат кодтой тынг тагъд æмæ-иу систы популярон. Афтæмæй цыдысты фæлтæрæй-фæлтæрмæ.
Цымыдисон сты фæллойы тыххæй зарджытæ. Уыдон баст сты зæхкуысты æмæ æндæр хуызты куыстытимæ, æвдисынц хæдзарадон цардуаджы иуæй-иу хиæдтæ. Ацы зарджыты мелодитæ æнгом баст сты иу кæнæ иннæ куыст æххæсткæнгæйæ физикон змæлдтыты ритмимæ. Зыны сæ зæхкусджыты дунеæмбарынад, сæ хъуыдытæ, сæ бæллиц хъæздыг тыллæг райсыны тыххæй.
Ацы къорды зарджытæм æввахс лæууынц цуанонты зар-джытæ. Уыдон æхсæн иууыл популярондæр у «Æфсатийы зарæг».
Ирон адæмон зарджыты æхсæн стыр бынат ахсынц адæймаджы царды зынгæ цауты тыххæй зарджытæ, чындзæхсæвты, куывдты æмæ æндæр цинаг хъуыддæгты кæй æххæст кæнынц, афтæ ма фынджы фарсмæ æххæстгæнгæ чи сты, кафтытимæ кæй зарынц æмæ хъæлдзæг зарджытæ дæр.
Зарæгон фольклоры ахсджиаг бынат ахсынц фынджы фарсмæ æххæстгæнгæ чи сты, кафтыты рæстæджы кæй æххæст кæнынц, уыцы зарджытæ, афтæ - ма хъæлдзæг зарджытæ дæр.
Фæлæ уæддæр ахсджиагдæр нысаниуæг лæвæрд цæуы зæдтæ, дауджытæн кæм кад кæнынц, ахæм зарджытæн. Уыдоны алыран дæр æмæ æдзух не 'ххæст кодтой - æрмæстдæр сæ сæрмагонд бæрæгбонты зарыдысты. Кæд сæ мидисæн динон ахаст уыдис, уæддæр сæ бындуры уыд хохаг лæджы фæллойадон архайд. Æвдыст сæ цыдысты зæхкусæг фæллойгæнæджы аудинæгтæ æмæ ныфсытæ, сæ бæллицтæ хъæздыг тыллæджы, цуаны рæствæндаг фæуæвыны, бинонты цардифтонгады тыххæй.
Сæ мелодион æмæ поэтикон æрмæджы хæдхуыздзинадæй ирон адæмон зарджытæ сты иттæг хъæздыг. Ацы хуызы сфæлдыстад уæлдай тынгдæр райрæзт советон дуджы. Хъайтарон зарджытæ сфæлдыстой мидхæсты æмæ Стыр Фыдыбæстæйон хæсты хъайтартыл. Адæмы æхсæн хорз зындгонд сты Плиты Иссæ, Æхсарты Энвер, Кобылты Серги, Милдзыхты Хадзымырзæ, Тогъызты Хъауырбег æмæ бирæ æндæрты тыххæй зарджытæ.
Бирæ зарæггæнджытæн сæ аив зард дардыл айхъуыст æмæ абон дæр сæ нæмттæ зындгонд сты нæ адæмæн. Ахæмтæ сты Саулохты Гæбæц, Дзугаты Хасæхъо, Плиты Попо æмæ бирæ æндæртæ.
Ирон адæмон зарджытæ абон дæр аккаг бынат ахсынц нæ профессионалон ансамблты æмæ хæдархайгæ аивадон къордты репертуарты, æххæст сæ кæнынц цины бæрæгбонты.
БЕСТАУТЫ Валя