Nog adres

Тугъанты Махарбег – 130 аз | Махарбег æмæ ирон нывгæнджытæ

«Хуыцау адæймагæн куы дæтта, уæд ын æй ердойæ дæр æрæппардзæнис», — зæгъы ирон æмбисонд. Æмæ раст у. Тугъанты Махербег — Хуыцауы сконд стыр лæг нæм, æцæг, цыма уæларвæй æрхаудта, уæлдайдæр, Хуссар Ирыстонмæ. Уыцы бæрзонд, къæсхуыр, уæзбын æмæ уæздан лæг-иу Чъребайы уынгты куы рацæй цыд, уæд, дам-иу бæлæстæ къæмдзæстыгæй йæ разы ‘ркъул кодтой сæ сæртæ, уынг дæр фырæфсæрмæй йæ къæхты бын тæстытæ кодта.
Йе ‘ддаг бакаст цахæм уыд, уый охыл йæ ахуырдзау фæсивæдæй иу — Черджиаты Хазби фæстæдæр афтæ загъта: «... бæрзонд адæймаг, къæсгуыр, æлвæст. Уыдис ыл дагъестайнаг æрвгъуыз скæлладæй куырæт, даргъхъус цырыхъхъытæ. Йæ бакаст мын æнæхъæнæй уыдис æнæрцæугæ фенддаг: йæ сæр — рæсугъд, йæ рагæй æнæдаст цæсгомæн — æхсарджын æнгас, фæллад, фæлæ æппæтуынæг цæстæнгас, даргъ рæсугъд æнгуылдзтæ.»
Чъребайы адæм æй иууыл нæма зыдтой, æмæ-иу дисгæнгæ цæстæнгасæй фарстой сæ кæрæдзи: «Чи у ацы æлвæст æхсаргарды æнгæс фæрнджын лæг?» Цæмæй зыдтой, уый рухс, хъуыдыджын цæсгомæй Ирыстоныл фидæны хур кæй кæсы; адæмы зæрдæтæм уæрæх фæндæгтæ бакæныны дæгъæлтæ уый къухы кæй сты!
Æмæ сæ кæнгæ дæр кодта. Æмбисондæн баззад, нæ театры иу спектаклæн декорацитæ куы скодта, нæ фыдбоны сыхæгты Калакæй нæм уазджытæ куы уыдис æмæ, сценæйыл цы мигæнæнтæ æрæвæрдæуыд, уыдоныл дисæй куы мардысты, ома, кæм-ма ссардтат ахæм диссаджы архаикон дзаумæттæ, стæй сæ куыд бауарзта уæ цæст уазалзæрдæйæ сценæмæ рахæссын!
Уыдон та дæлæмæдæр æмæ уæлæмæдæр уыдысты хуымæтæджы хъæбæр гæххæтт æмæ фæныкæй арæзт рагон дзаумæтты хуызтæ. Фæлæ сæ хæлæг уазджытæ цахæм дзаумæттæ фенхъæлдтой, уыдонæй абон ноджы зынаргъдæр уаиккой, нæ ис, нæ бисмæ уазал зæрдæ куынæ уаиккам, нырмæ сæ куы бавæрдтаиккам, уæд. Уымæн æмæ уыцы дзаумаивæнтæ уыдысты Махарбеджы æрмттæй конд.
Нæ диссагæндзуринаг монон исбонмæ бынтон уазалзæрдæ кæй дарæм, уымæн, хъыгагæн, бынтон ирд æвдисæн у, нæ хуызфыссынады иууыл сæрыстырдæр кæмæй стæм, æнæхъæн афæдзон бæрæгбон кæй номыл аразæм, нæ уыцы дзуары æнгæс лæгæн Республикæ Хуссар Ирыстоны паддзахадон музейæ (æниу ма дзы музей куы уаид, уæд ахæм æбуалгъы хабар дæр не ‘рцыдаид) йæ историон, уæрæх кæттагыл арæзт ныв «Æртындæс коммунары» кæй фесæфт, уый. Стæй ма, дам дзы фесæфт йæ эскизтæй дæр.
Тугъаны-фырты ном фыццаг Чъребайы, стæй æнæхъæн Хуссар Ирыстоны уæддæр æмæ уæддæр иууыл тынгдæр айхъуыст, 30-æм азты тæккæ райдианы нæ сахармæ цæрын æмæ кусынмæ куы æрцыдис, театры нывгæнæгæй кусын куы райдыдта æмæ 1932-æм азы уым, йæ нывгæнæн æрмадзы сывæллæттæн нывгæнæн студи куы бакодта, уæд.
Скъолайæн ын бынат нæ уыдис, фæлæ йын паддзахад радта фæрæзтæ. Æмæ нæ нываивады сæрыстырдзинад Махарбег йе ‘рмадз адих кодта æрдæгыл — аивады дунемæ бæллæг сабиты ахуыр кодта уым. Уый тыххæй зынгæ ирон пейзажист Дыгъуызты Георги дзырдта: «Тугъанты Махарбегæн уыд бирæ ахуыргæнинæгтæ, фæлæ мæм цæмæндæргæсгæ, афтæ кæсы, цыма дзы иуимæ дæр мæ хуызæн æввахс нæ уыдис. Æвæццæгæн нæ алкæмæ дæр афтæ кæсы, æмæ уый æнæнхъæлæджы нæу, уымæн æмæ йæ алы хъомылгæнинагыл дæр аудыдта фыдау».
Стыр нывгæнæджы уыцы зæрдæмæдзæугæ миниуджытæ æнустæм йæ зæрдæйы баззадысты нæ адæмон нывгæнæг Санахъоты Барисы зæрдæйы: «Махарбег æрдзæй уыд хæларзæрдæ, æнувыд, æргомуд, бæрзонд, æлвæст, уæзбын адæймаг. Иууыл дæр æй зæрдæбынæй уарзтам æмæ йын аргъ кодтам. Тызмæгæй нæ никуы никæмæ сдзырдта, кæд-иу нын арæх хъуыдис, уæддæр. Уыдис нын дыккаг фыды хуызæн».
Уыдон хъуыдыйæ нæ хицæн кæны Хуссар Ирыстоны фыццаг профессионалон скульптор Кокойты Уасилы хъуыды дæр: «Нæ горæты уыцы бæрзонд, тыхджын адæймаг хуымæтæджы дарæс æмæ уæззаугомау цырыхъыты куы фæзынд, уæд бирæ лæппутæн сæ царды фæтк цæхгæр фæивта. Горæты уынгты арæхæй-арæхдæр хъуысын райдыдтой ахæм дзырдтæ — студи, ахорæнтæ, мольберт, Тугъанты Махарбег...
Студи уыд театры агъуысты иу хатæны. Хатæн рæстæгмæ фæдих кодтой фанеркæ лæсгæрæй. Иуы дзы уыдыстæм мах, студийы ахуыргæнинæгтæ, иннæйы та — Махарбеджы æрмадз. Студи æрвылбон дæр куыста æртæ сахатæй, астæуккаг скъолайы-иу уроктæ куы фесты, уый фæстæ» (Советон Ирыстон, 1981. Цыппурсы мæй, 11.).
Уый дæр, куыд дзырдта, афтæмæй йæ ахуыргæнæг хъулон уарзт кодта. Уыдта йæ, æнæхин кæй у æмæ йыл æууæндыд. Æууæндыд ын йæ фидæныл дæр, фæлæ, дам мын æй сур æппæлдтытæй не ‘ргом кодта, мыййаг.
Уасил дæр-иу, иннæ нывгæнджытау, арæх мысыд: «Махарбег фиппаинæгтæ лæвæрдта стæм хатт. Тынг æлгъин уыд æппæлæн ныхасыл дæр. Алкæмæн дæр лæвæрдта йæхибарæй рæзыны фадат».
Студийы уæнгтæй иуæй-иутæ, Махарбегæн йæхи фæзмыдтой æмæ нывгæнæн кæдтагыл фыстой ахорæнтæй бæзджын фæд уадзгæйæ. Иннæты æрмдзæф кæдтагыл уыдис лæгъз, фæлæ, куыд мысыдысты, афтæмæй дзы Махарбег никæй хъулон кодта. Йæхи цæстæнгас дзы никæмæн баста.
Фæлæ дзыхы дзырд, лæдзæджы рæстдзинадæй хи цæвиттон бирæ хуыздæр у. Ирыстоны нывкæнынады уæз сæ уæхсчытыл сæрыстырæй чи фæхастой, Махарбеджы уыцы цæстæвæрæн ахуыргæнинæгтæ, нæ зынгæ, рухс дзæнæтыбадинаг нывгæнджытæ Санахъоты Барис, Кокойты Уасил, Гасситы Умар, Дыгъуызты Георги, Хъотайты Гришæ... Нымайæн сæ бирæ ис Ирыстоны хуссар хайы дæр, цæгат хайы дæр. Махарбег Ирыстоны къуымтыл никуы дихтæ кодта. Йæ сæрæн чи кад кæны, йæ Фыдыбæстæйы æцæг патрион чи у, уыцы ирон йæхи афтæ ныллæг никуы æрæппардзæнис æмæ нæ Мад-Ирыстоны уæнггай къуыхтæ кæна. Ирыстоны, нæ мадæлон æвзаджы чи цы бынаты æвæры, чи йын куыд лæггад кæны, уымæй, дзырд дæр ыл нæй, æнæмæнг базонæн ис, цахæм адæймаг у æмæ йын цахæм кад æмбæлы, уыдонæн. Нæ дзыллæйы лæгтæм скæсæм, сæ хъуыддæгтыл сын ахæссæм нæ цæст, кæддæра сæм ацы фарсты исты азым ссарæн ис. Ирыстоныл мацы фыд æрцæуайы тасæй тæрккæй сулæфын дæр чи нæ уæндыд, кæсынæй æмæ йын лæгаулæджы лæггад кæнынæй чи не ‘фсæст, уыдон фыццæгтæм алы хатт дæр æнæдызæрдыгæй хаудта æмæ хауы Тугъанты Махарбег.
Тугъаны-фырт æрмæст стыр нывгæнæг нæ уыдис, фæлæ уыдис стыр адæймаг. Йæ ахуыргæнинæгтæ йæм æрмæст кæсгæ куы кодтаиккой, уæддæр сын уый æцæг царды скъола уыд — уымæй цы бирæ хорздзинæдтæ истой, уыдон сын æндæр ничи радтаид. Æмæ сыл уыцы хъуыддаг зынгæ дæр кодта. Аивады сусæг фæзилæнтимæ сын амыдта, царды хи куыд дарын хъæуы, хъомыл сæ кодта алы æгъдауæй. Цæвиттойнаг сын уыдис ныхасы культурæйы, адæммæ ахасты, йе ‘вæллайгæ удуæлдай, фæлæ стыр фæрнджын куысты.
Студи цымыдисон уыдис, фæлæ рæзгæ фæлтæры æрмæст ныв кæныны дæсныйад кæй не ‘лвæста йæхимæ, уый тыххæй фæстæдæр Махарбеджы баконд нывгæнæн ахуыргæнæндоны ахуыргæнæг, дзæвгар азты ахуыргæнæндоны ахуыры хайады гæс, стæй — директор Джиоты Заирæ куыд зæгъы, афтæмæй ахуыргæнинæгтæ тынг цымыдис кодтой, сæ хъомылгæнæг-иу сын зындгонд нывгæнджыты цардæй, Ирыстоны историйæ æмæ ирон цардæй цы диссæгтæ æмæ тæмæссæгтæ дзырдта, уыдонмæ. Уыдон сын тынг æххуыс уыдысты æмткæй сæ царды. Стæй сæ уыцы тынг тыхст, уырыд рæстæджы Махарбеджы цæвиттонтæ разæнгард кодтой ахуырмæ.
Тугъанты Махарбеджы студийы бындурыл 1937-æм азы нæ сахары нывгæнæн ахуыргæнæндон баконд куы æрцыдис, уæд уыцы карз, æгъатыр рæстæджы троцкисттæ хъавыдысты социализм ныххурх кæнынмæ.
Ирыстоны хуыздæр фырттыл æвæрдтой адæмы знæгты нæмттæ, афтæмæй сæ куынæг кодтой. Махарбегæн куыд бантыст сæ ныхты ма бахауын, уый диссæгтæй диссагдæр у.
Æмæ, Хуыцау бахизæд, фæлæ йыл, зæгъгæ исты æрцыд, уæд абон æнæхай уаиккам нывгæнæджы стыр аивад æмæ нæ хуыздæр нывгæнджытæй. Æз æрмæст Махарбеджы комкоммæ хъомылгæнинæгтæй нæ зæгъын, фæлæ Хуссарæй, Цæгатæй, стæй æмткæй не ‘ннæ нывгæнджыты кой дæр кæнын. Се ‘ппæт дæр уый скъолайæ кæнæ алы хуызты уый скъолайы тæвагæй рахызтысты иннæ адæмæй.
Махарбег æрмæст йæ ахуыргæнинæгтыл нæ аудыдта, фæлæ алы хатт дæр цæттæ уыдис, æххуысы сæр кæй хъуыд, уыдон æнцой балæууынмæ, уæлдайдæр, аивадмæ æмхиц адæймæгтæн баххуыс кæнынмæ. Чъребайы цард æмæ куыста, афтæмæй йын Дзæуджыхъæуы фатер æмæ нывгæнæн æрмадз куы радтой, уæддæр Хуссаримæ йæ ахастытæ нæ фæкъаддæр кодта. Æппынæдзух йæ хъуыдыйы уыдысты ирон нывфыссынады кусджытæ, иугæндзон архайдта, цæмæй се сфæлдыстадон æмæ царды фæндæгтæ уыдаиккой сыгъдæг. Куыд йæ бон цыд, афтæ сын æххуыс кодта.
1951-æм азы ахуырдзау фæсивæд сæ хæсы сæр куы æрлæууыдысты, уæд Дзæуджыхъæуæй Хуссармæ нывгæнæг Къæбысты Къоламæ фыста:
«Фервитын уæм ахуыргæнæндонмæ дыууæ зæрдæргъæвд æвзонг лæппуйы:
1) Дзантиаты Юричы — скульптор Дзантиаты Алыксандры (Чъребайы Къостайы цырты авторы — Хъ. М.) фырт æмæ
2) Дзиуаты Хъазбеджы.
Дыууæ дæр каст фесты Дзæуджыхъæуы педахуыргæнæндоны ныв. курсытæ.
Фæлæ Ленингр. Академимæ конкурсы нæ бахаудысты.
Хорз лæппутæ сты — баххуыс кæнын сын хъæу. Дæ бон цы у, уый сараз».
Махарбег тынг хорз зыдта, цы дзырдта æмæ цы арæзта, уый. Æцæг тынг хорз лæппутæ æмæ тынг хорз нывгæнджытæ разындысты. Ахæм курдиатджын фæсивæды тыххæй хæхты сæрты дæр ис къахæй ахизæн. Не стыр нывгæнæг æмæ кады лæг алы хатт дæр йæ рæстæг æмæ йæ зонд уый тыххæй никуы æвгъау кодта рæзгæ фæлтæрæн, уæлдайдæр, курдиатджын æмæ æхсарджын фæсивæдæн. Афтæ аудаг уыд æмæ, æгæрыстæмæй, йæ хъус дардта, канд йæ ахуыргæнинæгтæм нæ, фæлæ сын сæ бинонты цардмæ дæр.
Уый охыл Санахъоты Барис цымыдисон хабар мысыд, сæ ахуыры фыццаг аз сын Махарбег куыд сныв кæнын кодта, чи сæ кæм цард, уыцы хæдзар; æмæ, дам, æй фæстæдæр, куы схъомыл дæн, уæд бамбæрстон, уымæй йæ кæй фæндыдис сæ царды уавæртæ иумыййагæй уæддæр бамбарын.
Æмæ уый, мыййаг, хуымæтæджы нæ арæзта куырыхон адæймаг. Йæ къух æй куыд амыдта, уымæ гæсгæ, йæ ахуыргæнинæгтæй уæлдай фæкæсындæрхъуаг чи уыдысты, уыдонмæ-иу æххуысы къух бадардта материалон æгъдауæй дæр.
Скульптор, дзæнæтыбадинаг Кокойты Уасил-иу арæх æрымысыд йæ фыды йын куыд æрцахстой 1937-æм азы, ома, адæмы знаг дæ. «Адæмы знагтимæ» та адæмы æцæг знæгтæ бирæ нæ дзырдтой. Йæ тæригъæддаг мард дæр нал сæмбæлд йæ мæгуыр бинонтыл. Фидæны скульптор æппынæдзух йæхи хатыд рыгъд, цыма йæ ныхыл, æфсæн зынгæй сыгъдау, «адæмы знаджы фырт» фыст уыдис. Зæрыбонты дæр-иу, кæд иучысыл анызта, кæннæуæдæг йæ зæрдæбын ныхас дæр æргом никуы никæмæн дзырдта.
Уыцы гакк «адæмы знæгты хъæбултæй» алкæуыл дæр зынд æмæ зыны. Уæлдай тыхджындæр æндæвта, царды хъулæттæ йæ зæрдæмæ чи арфдæр иста æмæ сыл чи хъуыды кодта, уыдоныл. Æрвылбон дæр сын тас уыд сæ ныййарджыты хал ахæрынæй, уæлдайдæр, хъомылтæн. Æдас нæ уыдысты, æххуысы къух сæм чи фæдардтаид, уыдон дæр. Алкæмæ дæр сæ афтæ каст, цыма дуртыл дæр цæстытæ æмæ хъустæ ис.
Æмæ Уасил Мæскуыйы куы ахуыр кодта, уæд йæ хо тынг фæрынчын æмæ йын фæстæдæр йæ мад дзырдта, фæззыгон къæвда изæр сæм чидæр уынгæй куыд æрбадзырдта лæппуйы номæй, Вася, зæгъгæ.
Сылгоймаг, кæй зæгъын æй хъæуы, бадис кодта — Уасил Мæскуыйы ахуыр кодта, уый номæй сæм чи хъуамæ дзырдтаид? Уæддæр æм тадзгæ-баргæйæ ракаст æмæ федта — уынджы стыр, къæвдауромæн зонты бын лæууы Махарбег. Уый йын раарфæ кодта æмæ йæм конверт балæвæрдта. Ноджы йын афæдзæхста, ома, истæуыл-иу куы тыхсат, уæд-иу æфсæрмы ма кæнут, зæгъут-иу мын æй. Конверты уыд æхца... (Советон Ирыстон. 1981. Цыппурсы мæй, 11."
Æмæ æрмæст йæ ахуыргæнинæгтæм нæ, алы хъуыддагмæ дæр афтæ бæрнон цæстæй каст. Æмæ сæйраг уый у, алы ран дæр-иу раст кæй уыд. Нæ куырыхон дзæнæтыбадинаг Абайты Васо йæ уымæн рахуыдта «æппæтзонæг æмæ развæлгъаууынæг» («знаток и ясновидец»). Ирон аив литературæ æмæ литературон æвзаджы бындурæвæрæг Хетæгкаты Къостайы ирон нывкæнынады бындурæвæрæг дæр æнæ ракæ-бакæ фидарæй кæй хуыдта, уый дæр рагæй зындгонд у æмæ бирæ цæуылдæрты дзуры. Ныртæккæ нæм бирæ чидæртæ Махарбегæй сæхи зондджындæртæ æмæ æппæтзонджытæ кæй фенхъæлдтой — Махарбеджы кæй хонынц ирон нывкæнынады бындурæвæрæг, уый, дам, хуыздæр ныв кодта, уыдæттæ йæхæдæг куы фехъусид, уæд иухатт йе ‘рмадзы ныв кæныныл куы фæцис, æмæ дзы йæ разы, здыхстæй чи лæууыд, уыцы фæндвидар натурщик Галуанты Петре куы айрох æмæ йæ æрмæстдæр изæрæй куы ауыдта, уæд цас фæхудт, уымæй йæм ноджы бирæ худæгдæр фæкæсид. Чи зоны, æфсæрмы дæр фæуаид.
Уыдæттæ фæдзурынц æмæ фæаразынц, аивады фыццаг къахдзæфтæ чи фæкæнынц, уыдон. Ирон культурæ бæрзонддæр лæууы, фæлæ йыл нæхицæй, хъыгагæн, кæйдæрты цæст нæ хæцы æмæ нæм исчи фыдæнæн цыдæр хъуыды куы æрбаппары, уæд ыл нæхи андадзæм. Æгæр бирæ дæр нæм фæзыны, æнæсдзырд, коммæгæс кæй стæм, уый тыххæй нæ тыхæй нæ къахæй фæстæмæ сæхи, æнæмбарæджы бынатмæ чи фæласынц, ахæм къæйных, тых «зондджынтæ».
Махарбег Къостайы сфæлдыстады тыххæй бирæ хъуыддагон ныхас фæкодта, сæрмагонд уац дæр ын ис, — «Коста как художник и основоположник осетинской живописи», — фæлæ уыдæттæ сæрмагонд ныхасы аккаг сты, ам та нæ дзырды сæр уыдис, Тугъаны-фырт ирон нывгæнджыты фæлтæр, стæй æмткæй ирон нывгæнджытæ æмæ ирон нывкæнынадыл куыд аудыдта, уый тыххæй.
Ууыл тынг æргом дзуры, 1948-æм азы кæфты мæйы 19-æм бон Мæскуымæ йæ раздæры ахуыргæнинæгтæ æмæ уæд та йæ хæлæрттæ Уасил æмæ Барисмæ Къостайы фыст нывты хъысмæты тыххæй цы фыстæг арвыста, уый. Уынгæгзæрдæйæ сын хъусын кодта, чидæр дзæуджыхъæуккаг рæнхъон нывгæнæг Лакисовæн Къостайы номыл музей кæй бахæс кодта нæ нывгæнæджы куыстытæ срестовраци кæнын æмæ тæссаг кæй у, куы сæ бабын кæна, уымæй.
Музейы директор сæ 1946-æм азы Махарбегæн дæр рестовраци кæнын кодта, фæлæ сæм уый йæ ныфс нæ бахаста, уыцы куыстæн сæрмагонд дæсны кæй хъæуы, уый тыххæй. Уымæн æмæ, дам, уыдон Къостайы куыстытæ сты æмæ рæнхъон реставрацийы аххосæй, гæнæн ис, фесафой, ахсджиаг цæмæй сты, сæ уыцы аргъ æмæ сæ иууылдæр афтид абадæм. Æмæ æвзонг нывгæнджытæм хатыд, цæмæй уыцы хъуыддаг фехъусын кæной Мæскуыйы нывгæнæг Тауасиаты Сосланбег æмæ, Къостайы нывафыстон сфæлдыстадыл журнал «Творчество»-йы бындурон уац чи ныммыхуыр кодта, уыцы нывгæнæг Кацманæн æмæ ма бауадзой ахæм стыр нывгæнæджы куыстытæ Хуыцауы æнæхъуаджы фесафын.
Ныртæккæ нæм, — цымæй нæ генион Къостайы стыр фæллæйттæй мацы фесафæм фезмæлыны фыдæй, — фæдисхъæр чи ныккæна, дзæнгæрджытæ чи ныццæгъда, уыдон бирæ сты? Кæнæ нæ ахуыргæнинæгтимæ ахсджиаг уынаффæтæ кæнын арæх фæхæссæм нæ сæрмæ?
Йæ хъомылгæнинæгтæм сæ хиуæтты тыххæй кæй ницы хъусын кодта, уый йæм раст нæ фæкаст æмæ йын уымæн гæххæтт куынæ уал сфаг, уæд фыстæджы фарсыл фæнысан кодта: «Ваши все живы и здоровы».
Махарбег-иу, чи йæ зыдта, уыдон мысинæгтæм гæсгæ, æгæрыстæмæй, изæрыгæтты Театралон фæзуаты йæхи арæх ирхæфста йæ ахуырдзаутимæ.
Афтæ раджы нæ фæхъуыд не ‘хсæнæй — 1952-æм азы. Йе ‘мбаргæ царды хуыздæр азтæ — ссæдз азæй фылдæр Чъребайы цæргæ æмæ кусгæйæ арвыста, йæ мæлæт та Дзæуджыхъæумæ ахаста. Нæ дзырддзæугæдæр лæгтæ — аивады кусджытæ сæхи срæвдз кодтой, хъуамæ ацыдаиккой фæстаг хæрзбон ын зæгъынмæ, фæлæ сæ бынæтты цавддуртау баззадысты — нæ фыдбоны сыхæгтæ нын уыдысты уынаффæгæнæг æмæ сын фехъусын кодтой: уæ бынæтты бадут! Уым æй уыдзæн ныгæнæг.
Цыма, æнæныгæд куы баззадаид, уымæй йын тарстысты. Махарбеджы, стæй мах фыдæнæн бакодтой афтæ: цæмæй хатыдаиккам, хæрзгæнæг нæм хорз кæй не ссардзæнис; нæ зæххыл хицау мах кæй не стæм. Фæлæ уымæй не стыр нывгæнæджы ном дæлдæр нæ фæцис. Нæдæр мах систæм коммæгæс.
Махарбег уыдис классикон реализмы фарсхæцæг. Кусгæ дæр кодта реализмы бындурыл. Йæ хъæздыг бынтæ, йæ аивадæй куыд зыны, афтæмæй уыцы хуыз йæ зæрдæмæ хæстæг лæууыдис, адæм æй хуыздæр кæй æмбарынц æмæ йын стыр фидæн кæй ис, уый тыххæй. Йæ иууыл хуыздæр ахуыргæнинæгтæ барвæндæй раст уый тыххæй цыдысты йæ фæстæ. Йæхи цæвиттонæй йын уыцы ссадвæдыл бантыст ирон разагъда нывгæнджыты æнæхъæн фæлтæр схъомыл кæнын æмæ сæ стыр фæндагыл бафтауын. Абон нæ нываивады сæрыстыр цы нывгæнджытæй стæм, уыдон сты, нæ дзыллæйы иууыл стырдæр сæрхъызойтыл нымад чи цæуы, уыцы стыр адæймаг Тугъанты Махарбеджы фæрцы. Йæ иууыл хуыздæр ахуыргæнинæгтæй иу — Санахъоты Барис уымæн дзырдта: «Æз, йæ фыццаг ахуыргæнинæгтæй иу, амондджын æмæ сæрыстыр дæн, уыцы стыр Иронмæ хæстæг кæй уыдтæн, уымæй». Мах, ирон адæм та иууылдæр хъуамæ сæрыстыр уаиккам, ахæм диссагæн дзуринаг кæй у нæ кады æцæг стыр адæймаг æмæ стыр нывгæнæг.
ХЪАЗИТЫ МЕЛИТОН