Nog adres

Ирон уæздандзинады гуырæнтæ

Дарддæр. Райдиан кæс нæ газеты 95 номыры
Æхсæнадон транспорты, вагзалы, театры кæнæ æндæр искуы дæуæй хистæр чи у, ахæм хæстæг-хионыл, хæларыл, сыхагыл амбæлгæйæ йын йæ зæрдæ истæмæй сбуц кæн — фæндаджы аргъ ын бафид, йæ хæссинæгтæ дæхимæ райс, гъе та йын адджинæгтæ, науæд дидинджытæ балхæн, кæд дæ фадат амоны, уæд бацин ыл кæн.
Уынджы кæнæ искуы фæндагыл дыууæ адæймаджы кæрæдзи фæндæгтыл цæхгæрмæ ацæуын куы бахъæуы, уæд, кæстæр чи у, уый рагацау, 3-5 санчъехы бæрц ма се ’хсæн дæрддзæг куы вæййы, уæд æрлæууы, хистæры æрбацыдмæ банхъæлмæ кæсы, стæй йын салам ратты æмæ йæ йæ рæзты ауадзы — йæ фæндаг ын нæ алыг кæны. Хистæр та йын арфæ ракæны: «Дæ цæрæнбон бирæ!». Науæд та: «Амондджын фæндæгтыл цу!», зæгъгæ. Кæстæр ын дзуапп ратты: «Хуыцауы арфæ дæ уæд!». Кæнæ: «Бузныг».
Дыууæ æмгар фæндаггонæй уазæг, бæлццон, сылгоймаг, рынчын чи у кæнæ уæззæуттæ чи хæссы, уымæн иннæ фæндаг ратты: «Табуафси, рацу!», зæгъгæйæ.
Фæндагыл дыууæ адæймаджы иумæ куы фæцæйцæуынц, уæд кæстæр йæ фæндаг дары хистæрæн йæ галиу фарсырдыгæй, дыууæйæ иу сылгоймаг куы уа, уæд нæлгоймаг цæуы галиуырдыгæй, ома, сылгоймаг йæ рахиз къабазы бын куыд уа, афтæ. Фæндаггæттæ æртæ куы вæййынц, уæд дыууæ кæстæры фæцæуынц хистæрæн йæ фæйнæфæрсты, æртæйæ иу сылгоймаг куы вæййы, уæд фæцæуы астæуæй.
Нарæг фæндагыл кæнæ талынджы дыууæ бæлццонæй кæстæр чи у, уый фæцæуы разæй, æртæ куы вæййынц, уæд та кæстæртæ фæцæуынц разæй æмæ фæсте. Æртæйæ иу сылгоймаг куы вæййы, уæд та нæлгоймæгтæ фæцæуынц йæ разæй æмæ йæ фæстæ. Фæндаггæтты къордæй дыууæ кæнæ фылдæр нæлгоймæгтæ куы вæййынц, цалдæрæй та сылгоймæгтæ, уæд нæлгоймæгтæ фæцæуынц разæй æмæ фæсте. Фæндаггæттæй иу нæлгоймаг æмæ дыууæ кæнæ фылдæр сылгоймæгтæ куы вæййынц, уæд нæлгоймаг фæцæуы сылгоймæгты галиуырдыгæй фарс, сылгоймæгты кæстæр та — рахизырдыгæй. Нарæг фæндагыл талынджы кæнæ тæссаг ран нæлгоймаг фæцæуы сылгоймæгты разæй, сылгоймæгты кæстæр та сæ фæстæ.
Зонгæ сылгоймаджы кæнæ хистæры дæ фæндагыл куы сæййафай кæнæ дæ комкоммæ куы ’рцæйцæуа, уæд ын «Дæ фæндаг раст!» зæгъ æмæ йæ галиу фæрсты дæ фæндаг адар.
Сылгоймагимæ фæндагыл иумæ цæугæйæ, архай, цæмæй сылгоймаг фæндагæн йæ лæгъзыл цæуа, ууыл. Цæттæ у бахъуаджы сахат ын истæмæй лæггад бакæнынмæ, фæндагамонæг æмæ йын ныфс æвæрæг у.
Нæлгоймаг сылгоймагимæ куы фæцæйцæуа, уæд хъуа-мæ сылгоймагæн йæ разæй дæр ма цæуа, фæсте дæр ма зайа.
Зонгæ сылгоймагимæ фембæлгæйæ йын куыд æмбæлы, афтæ салам ратт, æмæ дæм æгасцуай кæнынмæ кæд йæ къух æрбадара, уæд ын æй райс, фæлæ йæм дæхæдæг раздæр дæ къух ма бадар, стæй йын йæ къух куы райсай, уæд æй æлхъивгæ æгæр ма кæн.
Сылгоймаг кæд æххуысхъуаг нæу, уæд æм армæй æвналын не ’мбæлы. Машинæмæ, уæрдонмæ, трамваймæ хизгæйæ, доны æмæ æрхы сæрты цæугæйæ æмæ æндæр ахæм рæтты сылгоймагмæ къух бадарын кæнæ йын йæ цонгыл фæхæцын, йе та йын æндæр исты лæггад бакæнын нæлгоймагæн хæс у, æрмæст уый агъоммæ базон, дæ лæггадбакæнд йæхицæн фæндон у æви нæ. Сылгоймаг рахизынмæ куы хъава, уæд машинæ бауром, рахиз, сылгоймагæн машинæйы дуар байгом кæн æмæ йын зæгъ: «Табуафси, рахиз!» кæнæ «Табуафси, æрхæццæ стæм!». Æмæ йæ кæд æххуыс хъæуы, уæд ын баххуыс кæн.
Хъæлдзæгдзинадыл сæмбæлгæйæ, сылгоймагмæ нæл-гоймагæй арфæйы нуазæн куы ’рбацæуы, уæд æй йæ рахиз къухæй райсы æмæ йын раарфæ кæны.
Вариант:
«Стыр бузныг де ’рхъуыды æмæ дæ уæздандзинадæй! Нуазæны аккаг арфæ ракæнын æз нæ сарæхсдзынæн, фæлæ дын мæ бæсты Хуыцау арфæ ракæнæд. Табу йæхицæн! Буц мæ кæныс æмæ дæ не Скæнæг йæ хорздзинæдтæй сбуц кæнæд!»
Уый фæстæ нуазæн кæстæр нæлгоймæгтæй иумæ ратты, кæд йæ алыварсы нæлгоймæгтæй æцæгæлон кæнæ уазæг исчи у, уæд уымæ ахæм ныхæстимæ: «Ацы нуазæны фарнæй ды дæр хайджын куы уаис, уый мæ фæнды, æмæ... Табуафси!». Уый фæстæ æдзæмæй æнцад фæлæууы æмæ лæмбынæг фæхъусы, нуазæн кæмæ ратты, уымæ, цалынмæ йын йæ нуазæнæн æгъдау ратта, уæдмæ. Нæлгоймаг нуазæн райсы æмæ раарфæ кæны:
Вариант:
«Дæ цæрæнбон бирæ уæд! Хъæлдзæгдзинæдты дын адæм бирæ зæрдиаг арфæтæ куыд кæной, ды та сын дæ фæрныг къæбицæй арфæйы нуазæнтæ æмæ хæйттæ куыд дæттай, ахæм арфæ дын иунæг кадджын Хуыцау ракæнæд! Табу йæхицæн!».
Уый фæстæ, нуазæн кæмæй рацыди, уымæн дæр фæзæгъы: «Арсау, фарн дæм бадзурæд, æмæ дæ абонау æрхъуыдыйы фæрцы мацы ферох уæд! Хуыцауы арфæ дыл сæмбæлæд!». Кæнæ:
«Арсау, фарн дæм бадзурæд! Хуыцау дæ йæ хорздзинæдтæй æрхъуыды кæнæд! Табу йæхицæн!».
Арфæйы нуазæн сылгоймаг йæхæдæг куы ратты, уæд ын нæлгоймаг арфæ ракæны, нуазæн бануазы, стæй сыкъа афтидæй, фæлæ бузныггадæн — сылгоймаджы фарн æмæ бæрзонддзинады нысан равдисынæн — агуывзæйыл (сыкъайыл) иучысыл æхца æрæвæры æмæ йæ сылгоймагмæ ратты. Уыцы бузныггадаг куынæ æрæвæра, уæддæр сылгоймаг хъаст нæ ракæндзæн, уый худинаг у. Худинаг у бирæ æхца æрæвæрын, уый сылгоймаджы дæлдзиныг кæны, ома, сылгоймагæн уыцы капеччытæ йæ царды хос сты, зæгъгæ.
Уæздан адæймаг искуы хионыл кæнæ йæ хæлæрттæ æмæ сыхбæстæй искæуыл куы амбæлы, уæд ын салам ратты.
Вариант:
«Хазби, дæ бон хорз! Цы хабæрттæ уæм ис? Дзæбæх, æнæниз стут, æви?.. Кæстæртæ цы архайынц, цы митæ кæнынц?». Кæнæ: «Хуыцауы арфæ дыл сæмбæлæд, Хазби! Дæ фенд мын тынг æхсызгон у! Рахабæрттæ-ма мын кæн, ногæй уæм цы ис? Куыдтæ цæрут, мæ дзæбæх мады хо куыд у? Мах дæр-иу абæрæг кæн, æхсызгон нын уыдзæн!».
Дæ цæрæн бынатмæ хæстæг-хионыл, хæларыл куы амбæлай, уæд æй дæ хæдзармæ бахоныныл бацархай.
Вариант:
«Уаспи, дæ хорзæхæй, мидæмæ нæм рацу! Махæн дæ фенд кæддæриддæр æхсызгон вæййы. Хорз дæр дæ фендзыстæм истæмæйты». Кæнæ: «Уаспи, мæ хур, фысым нæм бакæн, ницæмæй нæм стыхсдзынæ! Фæбадæм æмæ кæрæдзийæн нæ хабæрттæ фæкæнæм».

Кæд адæймаджы суазæг кæныныл дæ зæрдæ нæ дарыс, уæд æй хонгæ дæр ма кæн! Былалгъ ныхæстæ æмæ сыдывд митæ адæймаджы æгад кæнынц.
Уынджы, фæндагыл искуы хион кæнæ дæ хæлары чысыл сывæллæттыл куы фембæлай, уæд сæ истæмæй барæвдау, бацинтæ сыл кæн, кæд дæ уавæр амоны, уæд сын исты зæрдæлхæнæн скæн (балхæн сын хъазæнтæ, фыссæн дзаумæттæ, дыргътæ кæнæ исты адджинæгтæ).
2. Фынджы уæлхъус:
Цы ’мбæлы æмæ цы не ’мбæлы:
А.
— цины хъуыддаджы дæр æмæ кæмфæнды дæр, цалынмæ хистæр сбада, уæдмæ лæуу, хистæр куы сыста, уæд ды дæр сыст;
— цалынмæ хистæр сыста кæнæ дын сыстынæн бар ратта, уæдмæ бад, фынгæй ма ацу;
— хистæр кæнæ дæ фысым фынгмæ куы хона, уæд æнæ ракæ-бакæйæ дæ бынат бацахс;
— кæд иу фынгыл фæбадтæ, уæд дыккаг хатт мауал æрбад, уый æнæгъдаудзинад у;
— хистæр лæугæйæ куы басида æмæ лæугæйæ куы бануаза, уæд ды дæр лæугæйæ басид æмæ лæугæйæ бануаз; хистæр бадгæйæ куы сида, уæд ды дæр бадгæйæ сид;
— дæ бынатæй фест-фест ма кæн, фынгмæ дæ чъылдым ма здах;
— æддæмæ де ’ргом ма дар, фынджы сæрты искæимæ ма ныхас кæн;
Æ.
— гаджидау рауадзыны бар дæм куы ’рхауа, уæд слæуу æмæ басид, фæлæ хистæры гаджидæуттæ фæлхат ма кæн;
— рæгъ дæм куы ’рхæццæ уа, кæнæ дын ныхасы бар куы рардæуа, уæд цыбыр ныхас кæн, дæ къухтæ ма тил, искæимæ амонæджы хъæлæсæй ма дзур;
— сидгæйæ, де ’ргом кæмæ сидыс (кæстæртæм), уый æрдæм сараз, хистæры гаджидаумæ æфтауæнтæ ма кæн, ивгæ дæр æй ма кæн;
— хистæр куы дзура кæнæ гаджидау куы уадза, уæд æм æдзæмæй хъус, оммен, Хуыцау, загъдæуы æрмæстдæр кувгæйæ, арфæгæнгæйæ, оммен нæ чындæуы.
— нуазæн дæ къухмæ куы райсай, уæд ын цалынмæ йе ’гъдау бакæнай, уæдмæ йæ дæ къухæй ма суæгъд кæн, галиу къухмæ йæ ма ис; фынджы æмвæзæй бындæр æй ма ’руадз;
Б.
— бадты уынаффæ кæнын дæумæ нæ хауы æмæ хистæртæм дæ дзых ма дар, дзырдæппарæн сæм ма кæн;
— бадты хистæры æвастæй искæмæн арфæйы нуазæн ма æрвит, ма дæтт, уый æнæгъдаудзинад у;
— искæмæн æмбæлæггаг ма дæтт, нозтæй йæ ивар ма кæн, уыцы митæ дæумæ нæ хауынц;
— хистæр нæ уæвгæйæ, бадты адæмæн уайдзæфтæ ма кæн, уый хистæрты хъуыддаг у;
— исчи бирæ нуазы, зыдхæрд кæны, уый тыххæй йæм лаз ма хæсс, кæд аив нæу, уæддæр;
В.
— хæрд æмæ нозтæй бæрц зон, фынгмæ уæздан æвналд кæн, тагъд ма кæн, стыр комдзæгтæй, гуымрусæй ма хæр;
— фынгыл цы хæринаджы хæйттæ ис, уыдон равзар-бавзар ма кæн, дæхимæ хæстæгдæр цы хæйттæ сты, уыдонæй ис;
— иумæйаг хæлцыстонмæ дæ уидыг æмæ дæ саджилæгæй ма ’внал;
— уидыг æмæ саджилæгæй хæрæн цы хæринагæн ис, уымæ къухæй ма ’внал;
— ирон чъирийы хай йæ цъуппæй хæрын райдайын аив нæу, фыццаг уал ын йæ рахиз фарсæй иучысыл ратон (радих кæн);
— дæ дзыхы цалынмæ комдзаг ис, уæдмæ ныхас ма кæн;
— дæ уидыг, дæ саджилæг æмæ де ’нгуылдзтæ ма сдæр, къухсæрфæнæй пайда кæн, фæлæ йе ‘нцъылдтытæ, тымбылтæ ма кæн;
— дæ уæлдæйттæ æмæ дæ хæрæнтæ дæхи раз, уадз, дæ тæбæгъы сæ æвæр, зæхмæ сæ ма ’ппар;
— æнæсæрфт къухтæй дзулмæ, агуывзæмæ кæнæ фынгæмбæрзæнмæ ма ’внал;
— фынгыл цы хæрд, цы нозт нæй, уый æфсинтæй, лæг-гадгæнджытæй ма дом, уый æдзæсгомдзинад у;
Г.
— фынгыл дæ фарсмæ бадæг адæмæй макæй мацæмæй тыхсын кæн;
— дæ дыстæй, дæ фæдджитæй дæ фарсмæ бадæджы ма бахъыгдар, цæхх, цывзы кæнæ æндæр исты ахæм дæм кæд фынгыл дæрддзæф у, уæд дæ сыхагæй ракур, зæгъæм: «Мурат, дæ хорзæхæй, цæхдарæн-ма мæм æрбадæтт!» кæнæ æндæр искуыд;
— дæ рæмбыныкъæдзтæй фынгыл ма ’нцай, дæ иу къах иннæуыл ма ’вæр, дæ бандоныл æмраст бад, дæ гуыр фæстæмæ æгæр ма уадз;
— фынджы уæлхъус тамако ма сдым, æхситт ма кæн, æгæр хъæрæй ма дзур, хъæлæсыдзагæй ма худ;
— фынгæй гæдытæн, куыйтæн æмæ æндæр фосæн мацы дæтт;
— карды фындзæй æмæ къухы саггомæй хойрагмæ ма ’внал, уый нæ фæтчы;
— дæ ныхасæн бæрц æмæ уаг зон, цыбыр ныхас кæн, чъизи дзыхыуагæй ма дзур; фынджы фарнæй æмæ кувæндонæй, хатыр æнæ ракургæйæ, калм, куыдз, хуы, хæйрæг æмæ хæрæджы кой кæнгæ нæу;
— нозт тыххъард макæмæн кæн, уый æнæгъдаудзинад у;
Д.
— бадты хистæр дæм куы дзура, уæд дæ хæрын фæуадз, слæуу æмæ йæм лæмбынæг байхъус, цы зæгъы, уый æнæ уæлдай ныхасæй бакæн;
— бадты хистæр дын уайдзæф куы бакæна, уæд, цыфæнды карз куы уа, уæддæр хатдзæгтæ скæн æмæ хистæрмæ фæстæмæ ма сдзур;
— бадты хистæр дæ фынгæй тæргæ куы кæна, уæддæр сыст æмæ ацу, раст у, нæу, уый адæм равзардзысты, ды дæхи ма раст кæн;
— исчи дын фынгмæ хай куы ’рбахæсса, уæд ын лæугæйæ, арфæ ракæн: «Хуыцауы хорздзинæдтæй хайджын у! Адджын цард фæкæн! Буц мæ кæныс æмæ дæ мæ бæсты Хуыцау бабуц кæнæд!». Стæй дæ хай рахиз къухæй райс æмæ дзы фыццаг дæ фарсмæ бадджытæн ратт (бахъар), стæй дзы дæхæдæг дæр скомдзаг кæн.
— бадты искæй кардæй куы архайай, уæд ын æй фæстæмæ æд «карды хай» (хойраг кæнæ фыдызгъæлы карст) ратт;
— хистæрæн сæрмагонд хай нæ лæвæрдæуы, дæ цæрæнбон бирæ нæ загъдæуы.
Æхсæнадон транспорты, вагзалы, театры кæнæ æндæр искуы дæуæй хистæр чи у, ахæм хæстæг-хионыл, хæларыл, сыхагыл амбæлгæйæ йын йæ зæрдæ истæмæй сбуц кæн — фæндаджы аргъ ын бафид, йæ хæссинæгтæ дæхимæ райс, гъе та йын адджинæгтæ, науæд дидинджытæ балхæн, кæд дæ фадат амоны, уæд бацин ыл кæн.
Уынджы кæнæ искуы фæндагыл дыууæ адæймаджы кæрæдзи фæндæгтыл цæхгæрмæ ацæуын куы бахъæуы, уæд, кæстæр чи у, уый рагацау, 3-5 санчъехы бæрц ма се ’хсæн дæрддзæг куы вæййы, уæд æрлæууы, хистæры æрбацыдмæ банхъæлмæ кæсы, стæй йын салам ратты æмæ йæ йæ рæзты ауадзы — йæ фæндаг ын нæ алыг кæны. Хистæр та йын арфæ ракæны: «Дæ цæрæнбон бирæ!». Науæд та: «Амондджын фæндæгтыл цу!», зæгъгæ. Кæстæр ын дзуапп ратты: «Хуыцауы арфæ дæ уæд!». Кæнæ: «Бузныг».
Дыууæ æмгар фæндаггонæй уазæг, бæлццон, сылгоймаг, рынчын чи у кæнæ уæззæуттæ чи хæссы, уымæн иннæ фæндаг ратты: «Табуафси, рацу!», зæгъгæйæ.
Фæндагыл дыууæ адæймаджы иумæ куы фæцæйцæуынц, уæд кæстæр йæ фæндаг дары хистæрæн йæ галиу фарсырдыгæй, дыууæйæ иу сылгоймаг куы уа, уæд нæлгоймаг цæуы галиуырдыгæй, ома, сылгоймаг йæ рахиз къабазы бын куыд уа, афтæ. Фæндаггæттæ æртæ куы вæййынц, уæд дыууæ кæстæры фæцæуынц хистæрæн йæ фæйнæфæрсты, æртæйæ иу сылгоймаг куы вæййы, уæд фæцæуы астæуæй.
Нарæг фæндагыл кæнæ талынджы дыууæ бæлццонæй кæстæр чи у, уый фæцæуы разæй, æртæ куы вæййынц, уæд та кæстæртæ фæцæуынц разæй æмæ фæсте. Æртæйæ иу сылгоймаг куы вæййы, уæд та нæлгоймæгтæ фæцæуынц йæ разæй æмæ йæ фæстæ. Фæндаггæтты къордæй дыууæ кæнæ фылдæр нæлгоймæгтæ куы вæййынц, цалдæрæй та сылгоймæгтæ, уæд нæлгоймæгтæ фæцæуынц разæй æмæ фæсте. Фæндаггæттæй иу нæлгоймаг æмæ дыууæ кæнæ фылдæр сылгоймæгтæ куы вæййынц, уæд нæлгоймаг фæцæуы сылгоймæгты галиуырдыгæй фарс, сылгоймæгты кæстæр та — рахизырдыгæй. Нарæг фæндагыл талынджы кæнæ тæссаг ран нæлгоймаг фæцæуы сылгоймæгты разæй, сылгоймæгты кæстæр та сæ фæстæ.
Зонгæ сылгоймаджы кæнæ хистæры дæ фæндагыл куы сæййафай кæнæ дæ комкоммæ куы ’рцæйцæуа, уæд ын «Дæ фæндаг раст!» зæгъ æмæ йæ галиу фæрсты дæ фæндаг адар.
Сылгоймагимæ фæндагыл иумæ цæугæйæ, архай, цæмæй сылгоймаг фæндагæн йæ лæгъзыл цæуа, ууыл. Цæттæ у бахъуаджы сахат ын истæмæй лæггад бакæнынмæ, фæндагамонæг æмæ йын ныфс æвæрæг у.
Нæлгоймаг сылгоймагимæ куы фæцæйцæуа, уæд хъуамæ сылгоймагæн йæ разæй дæр ма цæуа, фæсте дæр ма зайа.
Зонгæ сылгоймагимæ фембæлгæйæ йын куыд æмбæлы, афтæ салам ратт, æмæ дæм æгасцуай кæнынмæ кæд йæ къух æрбадара, уæд ын æй райс, фæлæ йæм дæхæдæг раздæр дæ къух ма бадар, стæй йын йæ къух куы райсай, уæд æй æлхъивгæ æгæр ма кæн.
Сылгоймаг кæд æххуысхъуаг нæу, уæд æм армæй æвналын не ’мбæлы. Машинæмæ, уæрдонмæ, трамваймæ хизгæйæ, доны æмæ æрхы сæрты цæугæйæ æмæ æндæр ахæм рæтты сылгоймагмæ къух бадарын кæнæ йын йæ цонгыл фæхæцын, йе та йын æндæр исты лæггад бакæнын нæлгоймагæн хæс у, æрмæст уый агъоммæ базон, дæ лæггадбакæнд йæхицæн фæндон у æви нæ. Сылгоймаг рахизынмæ куы хъава, уæд машинæ бауром, рахиз, сылгоймагæн машинæйы дуар байгом кæн æмæ йын зæгъ: «Табуафси, рахиз!» кæнæ «Табуафси, æрхæццæ стæм!». Æмæ йæ кæд æххуыс хъæуы, уæд ын баххуыс кæн.
Хъæлдзæгдзинадыл сæмбæлгæйæ, сылгоймагмæ нæл-гоймагæй арфæйы нуазæн куы ’рбацæуы, уæд æй йæ рахиз къухæй райсы æмæ йын раарфæ кæны.
Вариант:
«Стыр бузныг де ’рхъуыды æмæ дæ уæздандзинадæй! Нуазæны аккаг арфæ ракæнын æз нæ сарæхсдзынæн, фæлæ дын мæ бæсты Хуыцау арфæ ракæнæд. Табу йæхицæн! Буц мæ кæныс æмæ дæ не Скæнæг йæ хорздзинæдтæй сбуц кæнæд!».
Уый фæстæ нуазæн кæстæр нæлгоймæгтæй иумæ ратты, кæд йæ алыварсы нæлгоймæгтæй æцæгæлон кæнæ уазæг исчи у, уæд уымæ ахæм ныхæстимæ: «Ацы нуазæны фарнæй ды дæр хайджын куы уаис, уый мæ фæнды, æмæ... Табуафси!». Уый фæстæ æдзæмæй æнцад фæлæууы æмæ лæмбынæг фæхъусы, нуазæн кæмæ ратты, уымæ, цалынмæ йын йæ нуазæнæн æгъдау ратта, уæдмæ. Нæлгоймаг нуазæн райсы æмæ раарфæ кæны:
Вариант:
«Дæ цæрæнбон бирæ уæд! Хъæлдзæгдзинæдты дын адæм бирæ зæрдиаг арфæтæ куыд кæной, ды та сын дæ фæрныг къæбицæй арфæйы нуазæнтæ æмæ хæйттæ куыд дæттай, ахæм арфæ дын иунæг кадджын Хуыцау ракæнæд! Табу йæхицæн!».
Уый фæстæ, нуазæн кæмæй рацыди, уымæн дæр фæзæгъы: «Арсау, фарн дæм бадзурæд, æмæ дæ абонау æрхъуыдыйы фæрцы мацы ферох уæд! Хуыцауы арфæ дыл сæмбæлæд!». Кæнæ:
«Арсау, фарн дæм бадзурæд! Хуыцау дæ йæ хорздзинæдтæй æрхъуыды кæнæд! Табу йæхицæн!».
Арфæйы нуазæн сылгоймаг йæхæдæг куы ратты, уæд ын нæлгоймаг арфæ ракæны, нуазæн бануазы, стæй сыкъа афтидæй, фæлæ бузныггадæн — сылгоймаджы фарн æмæ бæрзонддзинады нысан равдисынæн — агуывзæйыл (сыкъайыл) иучысыл æхца æрæвæры æмæ йæ сылгоймагмæ ратты. Уыцы бузныггадаг куынæ æрæвæра, уæддæр сылгоймаг хъаст нæ ракæндзæн, уый худинаг у. Худинаг у бирæ æхца æрæвæрын, уый сылгоймаджы дæлдзиныг кæны, ома, сылгоймагæн уыцы капеччытæ йæ царды хос сты, зæгъгæ.
Уæздан адæймаг искуы хионыл кæнæ йæ хæлæрттæ æмæ сыхбæстæй искæуыл куы амбæлы, уæд ын салам ратты.
Вариант:
«Хазби, дæ бон хорз! Цы хабæрттæ уæм ис? Дзæбæх, æнæниз стут, æви?.. Кæстæртæ цы архайынц, цы митæ кæнынц?». Кæнæ: «Хуыцауы арфæ дыл сæмбæлæд, Хазби! Дæ фенд мын тынг æхсызгон у! Рахабæрттæ-ма мын кæн, ногæй уæм цы ис? Куыдтæ цæрут, мæ дзæбæх мады хо куыд у? Мах дæр-иу абæрæг кæн, æхсызгон нын уыдзæн!».
Дæ цæрæн бынатмæ хæстæг-хионыл, хæларыл куы амбæлай, уæд æй дæ хæдзармæ бахоныныл бацархай.
Вариант:
«Уаспи, дæ хорзæхæй, мидæмæ нæм рацу! Махæн дæ фенд кæддæриддæр æхсызгон вæййы. Хорз дæр дæ фендзыстæм истæмæйты». Кæнæ: «Уаспи, мæ хур, фысым нæм бакæн, ницæмæй нæм стыхсдзынæ! Фæбадæм æмæ кæрæдзийæн нæ хабæрттæ фæкæнæм».
Кæд адæймаджы суазæг кæныныл дæ зæрдæ нæ дарыс, уæд æй хонгæ дæр ма кæн! Былалгъ ныхæстæ æмæ сыдывд митæ адæймаджы æгад кæнынц.
Уынджы, фæндагыл искуы хион кæнæ дæ хæлары чысыл сывæллæттыл куы фембæлай, уæд сæ истæмæй барæвдау, бацинтæ сыл кæн, кæд дæ уавæр амоны, уæд сын исты зæрдæлхæнæн скæн (балхæн сын хъазæнтæ, фыссæн дзаумæттæ, дыргътæ кæнæ исты адджинæгтæ).
2. Фынджы уæлхъус:
Цы ’мбæлы æмæ цы не ’мбæлы:
А.
— цины хъуыддаджы дæр æмæ кæмфæнды дæр, цалынмæ хистæр сбада, уæдмæ лæуу, хистæр куы сыста, уæд ды дæр сыст;
— цалынмæ хистæр сыста кæнæ дын сыстынæн бар ратта, уæдмæ бад, фынгæй ма ацу;
— хистæр кæнæ дæ фысым фынгмæ куы хона, уæд æнæ ракæ-бакæйæ дæ бынат бацахс;
— кæд иу фынгыл фæбадтæ, уæд дыккаг хатт мауал æрбад, уый æнæгъдаудзинад у;
— хистæр лæугæйæ куы басида æмæ лæугæйæ куы бануаза, уæд ды дæр лæугæйæ басид æмæ лæугæйæ бануаз; хистæр бадгæйæ куы сида, уæд ды дæр бадгæйæ сид;
— дæ бынатæй фест-фест ма кæн, фынгмæ дæ чъылдым ма здах;
— æддæмæ де ’ргом ма дар, фынджы сæрты искæимæ ма ныхас кæн;
Æ.
— гаджидау рауадзыны бар дæм куы ’рхауа, уæд слæуу æмæ басид, фæлæ хистæры гаджидæуттæ фæлхат ма кæн;
— рæгъ дæм куы ’рхæццæ уа, кæнæ дын ныхасы бар куы рардæуа, уæд цыбыр ныхас кæн, дæ къухтæ ма тил, искæимæ амонæджы хъæлæсæй ма дзур;
— сидгæйæ, де ’ргом кæмæ сидыс (кæстæртæм), уый æрдæм сараз, хистæры гаджидаумæ æфтауæнтæ ма кæн, ивгæ дæр æй ма кæн;
— хистæр куы дзура кæнæ гаджидау куы уадза, уæд æм æдзæмæй хъус, оммен, Хуыцау, загъдæуы æрмæстдæр кувгæйæ, арфæгæнгæйæ, оммен нæ чындæуы.
— нуазæн дæ къухмæ куы райсай, уæд ын цалынмæ йе ’гъдау бакæнай, уæдмæ йæ дæ къухæй ма суæгъд кæн, галиу къухмæ йæ ма ис; фынджы æмвæзæй бындæр æй ма ’руадз;
Б.
— бадты уынаффæ кæнын дæумæ нæ хауы æмæ хистæртæм дæ дзых ма дар, дзырдæппарæн сæм ма кæн;
— бадты хистæры æвастæй искæмæн арфæйы нуазæн ма æрвит, ма дæтт, уый æнæгъдаудзинад у;
— искæмæн æмбæлæггаг ма дæтт, нозтæй йæ ивар ма кæн, уыцы митæ дæумæ нæ хауынц;
— хистæр нæ уæвгæйæ, бадты адæмæн уайдзæфтæ ма кæн, уый хистæрты хъуыддаг у;
— исчи бирæ нуазы, зыдхæрд кæны, уый тыххæй йæм лаз ма хæсс, кæд аив нæу, уæддæр;
В.
— хæрд æмæ нозтæй бæрц зон, фынгмæ уæздан æвналд кæн, тагъд ма кæн, стыр комдзæгтæй, гуымрусæй ма хæр;
— фынгыл цы хæринаджы хæйттæ ис, уыдон равзар-бавзар ма кæн, дæхимæ хæстæгдæр цы хæйттæ сты, уыдонæй ис;
— иумæйаг хæлцыстонмæ дæ уидыг æмæ дæ саджилæгæй ма ’внал;
— уидыг æмæ саджилæгæй хæрæн цы хæринагæн ис, уымæ къухæй ма ’внал;
— ирон чъирийы хай йæ цъуппæй хæрын райдайын аив нæу, фыццаг уал ын йæ рахиз фарсæй иучысыл ратон (радих кæн);
— дæ дзыхы цалынмæ комдзаг ис, уæдмæ ныхас ма кæн;
— дæ уидыг, дæ саджилæг æмæ де ’нгуылдзтæ ма сдæр, къухсæрфæнæй пайда кæн, фæлæ йе ‘нцъылдтытæ, тымбылтæ ма кæн;
— дæ уæлдæйттæ æмæ дæ хæрæнтæ дæхи раз, уадз, дæ тæбæгъы сæ æвæр, зæхмæ сæ ма ’ппар;
— æнæсæрфт къухтæй дзулмæ, агуывзæмæ кæнæ фынгæмбæрзæнмæ ма ’внал;
— фынгыл цы хæрд, цы нозт нæй, уый æфсинтæй, лæг-гадгæнджытæй ма дом, уый æдзæсгомдзинад у;
Г.
— фынгыл дæ фарсмæ бадæг адæмæй макæй мацæмæй тыхсын кæн;
— дæ дыстæй, дæ фæдджитæй дæ фарсмæ бадæджы ма бахъыгдар, цæхх, цывзы кæнæ æндæр исты ахæм дæм кæд фынгыл дæрддзæф у, уæд дæ сыхагæй ракур, зæгъæм: «Мурат, дæ хорзæхæй, цæхдарæн-ма мæм æрбадæтт!» кæнæ æндæр искуыд;
— дæ рæмбыныкъæдзтæй фынгыл ма ’нцай, дæ иу къах иннæуыл ма ’вæр, дæ бандоныл æмраст бад, дæ гуыр фæстæмæ æгæр ма уадз;
— фынджы уæлхъус тамако ма сдым, æхситт ма кæн, æгæр хъæрæй ма дзур, хъæлæсыдзагæй ма худ;
— фынгæй гæдытæн, куыйтæн æмæ æндæр фосæн мацы дæтт;
— карды фындзæй æмæ къухы саггомæй хойрагмæ ма ’внал, уый нæ фæтчы;
— дæ ныхасæн бæрц æмæ уаг зон, цыбыр ныхас кæн, чъизи дзыхыуагæй ма дзур; фынджы фарнæй æмæ кувæндонæй, хатыр æнæ ракургæйæ, калм, куыдз, хуы, хæйрæг æмæ хæрæджы кой кæнгæ нæу;
— нозт тыххъард макæмæн кæн, уый æнæгъдаудзинад у;
Д.
— бадты хистæр дæм куы дзура, уæд дæ хæрын фæуадз, слæуу æмæ йæм лæмбынæг байхъус, цы зæгъы, уый æнæ уæлдай ныхасæй бакæн;
— бадты хистæр дын уайдзæф куы бакæна, уæд, цыфæнды карз куы уа, уæддæр хатдзæгтæ скæн æмæ хистæрмæ фæстæмæ ма сдзур;
— бадты хистæр дæ фынгæй тæргæ куы кæна, уæддæр сыст æмæ ацу, раст у, нæу, уый адæм равзардзысты, ды дæхи ма раст кæн;
— исчи дын фынгмæ хай куы ’рбахæсса, уæд ын лæугæйæ, арфæ ракæн: «Хуыцауы хорздзинæдтæй хайджын у! Адджын цард фæкæн! Буц мæ кæныс æмæ дæ мæ бæсты Хуыцау бабуц кæнæд!». Стæй дæ хай рахиз къухæй райс æмæ дзы фыццаг дæ фарсмæ бадджытæн ратт (бахъар), стæй дзы дæхæдæг дæр скомдзаг кæн.
— бадты искæй кардæй куы архайай, уæд ын æй фæстæмæ æд «карды хай» (хойраг кæнæ фыдызгъæлы карст) ратт;
— хистæрæн сæрмагонд хай нæ лæвæрдæуы, дæ цæрæнбон бирæ нæ загъдæуы.
ХÆУЫТАТЫ Къоста
Кæрон радон номыры