Nog adres

ИУНÆГ ФÆНДАГ

Мæгуыр лæгæн йæ бæндæн иудагъæй кæм не 'ххæссы, уым æй дыдагъ кæны. Афтæмæй нæм Дæлæсыхыл арт куы сирвæзы, уæд Уæлæсыхæй нæ уæлибыхтæ æмæ нæ физонджыты тæф адæймаджы ферра кæны - нæ куывдтæй фæхъуысынц нæ цины зарджытæ. Тагъд нæхи сæртæ кæй судздзысты, уый нæ цыма рох нæ вæййы, фæлæ йæ кой не скæнæм: нырма, чи судзынц, уыдон фезмæлæнт, стæй мах дæр ам уыдзыстæм, зæгъгæ. Гуырдзиаг-ирон хæсты рæстæджы мын ме 'рдхæрттæй иу комкоммæ æппæлыд: «Зæгъын, ды къуыдайраг дæ æмæ уал ды ацу хæстмæ, - дзурын нæ хæларæй, - стæй æз дæр ахъуыды кæндзынæн». Фыдæлтæй фæстæмæ нæ алчи йæхи мæсыгæй фæтох кæны.
Джыккайты Шамил мæстæйдзагæй уымæн дзырдта: «Мах Цæгаты не 'нкъарæм чысыл тасдзинад дæр Ирыстоны хуссар хай фесафынæй. Мах иууыл тынгдæр тыхсын кæны, цæмæй сæ бæллæхтæ махмæ ма ранхъæвзой, уый». Уый дын иу туг æмæ стæг æфсымæртæ! Уый дын национ политикæ!

1830-æм азы нæм нæ фыдбоны сыхæгты ардыдæй Уæрæсейы паддзахы æфсад инæлар-майортæ Абхазов æмæ Ренненкапфы сæргълæудæй куы ныббырстой, уæд Хъобангоммæ Алыккаты Хазбийы фæдисмæ ничи фæзынд. Æмæ йæ Брытъиаты Елбыздыхъо аив афыста йæ трагеди «Хазби»-йы: «Дæргъæфс… Фехъуыстой хабар. Æгас ком дæр хъыг фæкодтой, чидæртæ сæхи дæр сцæттæ кодтой, фæлæ бакъуылымпы сты, зын сæм фæкаст сæ Рекомы кусæртытæ æнæ куывдæй ныууа-дзын»; «Санибайы… Баййæфтон сæ сæ Рекомы куывды бадгæ. Хъæлдзæг уыдысты тынг. Сойцæсгом, сойкъухтæй, расыгæй мæн дæр хуыдтой сæ цæхх, сæ кæрдзынмæ. Нæ сын бакуымдтон. Хабар фехъусгæйæ сæ куывд нæ фехæлдтой. Афонмæ ма сæ турæйы къустæ æхсынц, сæ кæрдты сойтæ сæрфынц».
Уæдæ, Чеселтгомы фæдисмæ дæр Хуссары, Цæгаты кой ма цы кæнæм, ничи базмæлыд. Алчи дæр нæ йæ мæсыгæй хæцын ахуыр куыд у, афтæ цæттæ кодтам нæхи, фæлæ уыцы дудгæбæтты нæдæр Дзау, нæдæр Цъалагом, нæдæр Чысан баззадысты æвыд. Дзау сæхи Чеселтгомæй раздæр бакодтой уырысы 'фсады бæрн. «Урстуалтæ уыцы рогæй бафтыдысты Ренненкапфы къухы. Æгас Хуссар Ирыстоны ма иунæг Дзимыры ком баззадысты æнæ басæтгæ Уырысы æфсæдтæн. Дзимыр хъæбатырдзинадæй Чеселтæй къаддæр нæ уыдысты», - дзырдта Тыбылты Алыксандр. - «Уырысы æфсæдтæ кæм цыдысты, уым дур дурыл нал ныууагътой. Чысыл Леуахийы комы басыгътой Цапарух æмæ Гнугъы хъæутæ, мæсгуытæ фехæлдтой, сæ фос æмæ сæ фæллой байстой адæмæн». В. Чудинов цингæнгæ фыста: «Было взято в плен 118 человек; часть из них подверглась жестоким наказаниям, часть была сослана в Сибирь». Ныр, дам, ирæттæн 1830-æм азæй размæйы истори нал ис, ома, сæ нæ тугкалæн фыдты адæргæй айрох. Уый ма зонай, ахæм фыдæвзарæнтæ Ирыстоныл бирæ хæттыты æрцыд æмæ сæм нырма бирæ æнхъæлмæ каст. Фæлæ та-иу нæ туджы леуахиты куыддæрты ахызтыстæм алы цæлхдурты сæрты дæр. Нæ рох кодтам нæ истори. Ахуырыл ма чи уыд - нæ ивгъуыд адæмон сфæлдыстады хуызы цыдис иу фæлтæрæй иннæмæ.
Æниу, ирон адæмы уыцы фыдæвзарæн, тугкалæн æмæ лæгфæлварæн хъуыддæгтæ, царды алыхуызон æх-хæл-мæххæл æмæ гакъон-макъон фæндæгтæ ирон, гуырдзиаг æмæ уы-рыссаг историктæ махæй æвзæрдæр нæ зыдтой æмæ нæ зонынц, уыдон сæ, «кæд рæстæг уыцы иу сау тар мылазон хаста, рухсы цъыртт æм никуыцæй зынд, кусæг адæмы цард, æфсæн рæ-хыстæй баст, талынг мæйдары хъеллау кодта. Адæмы зæрдæ ныссау, ныддур», уæддæр сæ историйы тар счъилтæй скъахтой, стыргæнæн авгæй кæсæгау сæм фæкастысты æмæ кæсынц, иууыл-дæр сæ æргом сæ зæгъын куы фæндид, уæд: «в период первой половины ХIХ века в Юго-Осетии происходили массовые выступления. Особенно крупными были восстания 1804, 1810 1812, 1830, 1840 и 1850 годов. Крестьяне Большой Лиахвы отстояли свою вольность и личную свободу от притязаний помещиков. В феврале 1851 года правительственный сенат России признал незаконными притязания князей Мачабели на крепостное право над осетинами».
Къæлуайæ уæлдай, нæ кæрæдзийыл кæй нæ хæцæм, алчи нæ «Æз дæн!» кæй фæкæны, уымæн хъæрзыдта йæ Фыдыбæстæйæ фесхъиуæггаг Мамсыраты Темырболат дард Турчы зæххыл: «Къордтæ, дихтæ баистæм, Сæфы, сæ-фы нæ фæстаг» («Дыууæ 'мбалы»). Нæ иумæйаг, кæуинаггаг уавæр тынг хорз зыдта Къоста æмæ уыцы аивадон афыст, генийæн куыд æмбæлы, афтæ ноджы фæцæхджындæр кодта: «Иугай ныйистæм, ныууагътам нæ бæстæ, Фос дæр ма афтæ ныппырх кæны сырд…» («Додой»). Секъайæн цы 'нæзонгæ уыдис, Ирыстон ахæм фыддуджы кæдæм цыд, уый. Нæ Фыдыбæстæйы хъысмæт фæсномыгæй бæласы хуызы уымæн равдыста: «Иууыл де 'ккой куы бадынц Каркæй, цъиуæй, цæргæсæй; Дæ бындзæфхад дын къахынц Хуыйæ, бæхæй, хæргæфсæй. Мæлдзыг дæр дыл ысхилы, Уый дæр йæ тых æвзары, Йæ сау бырынкъ ыстилы - Дæу фы-дæбонæй мары» («Мæ бæлас»).
Æрмæст æй фыдæбонæй нæ марынц, фæлæ йæ тона æмæ 'взонайæ фæфæуд кæнынц хæрд. Советон дуджы нын нæ фыдбоны сыхæгтæ Фæснауырæй (Пасанаурæй) Ларсмæ æнæ хæст, æнæ хъаугъа цы зæххытыл æрæвæрдтой сæ сау арм, ома, иу паддзахад - Советон Цæдисы цæрæм æмæ цы уæлдай у, Ирыстонмæ хауой æви Гуырдзыстонмæ, уыдон абон, Цæдис куы ныппырх, адæмы фыдбоны «дермократтæ» сæ кæрæдзийы кæрдтыл куы бафтыдтой, уæд æнæфсарм адæм иууылдæр сæхи бакодтой.
Цард, хъыгагæн, афтæ конд у - адæймаг цæмæй тæрса, уый йын æнæбай-йафгæ нæй. Хæрæг битъынайæ тарст æмæ йæ фындзы бын æрзад, куыд акæнынц. Секъа йæ цард-цæрæнбонты цæмæй тарст, уый æрцыд иууыл фыддæр хуызы: «Бæрзонд сау хæхтæ, Цъæхсæр къæдзæхтæ, Уынгæг нарæг ком - Мæ гуырæн бæстæ; Фæци мæ фæстæ Хадæн ривæддон» («Ганис»).
Ганис Хадæн æрмæст ривæддон не сси, фæлæ нын æй кæрæф адæм фелвæстой нæ хъæбысæй. Уымæй дæр, ахуыр куыд сты, афтæ, ирæтты зæхх у нæ дзурынц - мах, дам-иу сын æй сæрвæттæн авæрдтам. Гуырдзиаг хъæу Хад нæ классикы райгуырæн уæзæгыл, йæ удæгасæй цæмæй тарст, афтæ æцæг рагæй къуырынц гæрры. Нæ уаз, рухс æмæ æвæджиаг кувæндæттæ æнæгъдау чидæртæн систы ривæддон. Ноджы Дайраны Уырысы арæнхъахъхъæнджытæ арæнæй иу километр æмæ æрдæджы бæрц сæ бынатыл мидæмæ, Цæгат Ирыстонырдæм куы фæхæцыдысты, ома, уым нын «фезмæлынæн къуындæг у», цыма дзы Симд кафын уыд сæ зæрды, уæд фыдхин гуырдзы, «стонгдзинад» расидтысты, мæнæ нын нæ зæхх нæ дæттынц, зæгъгæ, æмæ уый дæр байстой. Сæхицæн дзы Цæцæнмæ фæндаг ацарæзтой. Джыккайты Шамил ма уыцы уынгæг бонты бæргæ фæдис кодта («Фæдис»):
Фæдис! - Дайраны ком уырысæй
Кæнынц сайтан гуырдзы тыхист…
Рæхджы та ерыстау йæ уырсæй
Кæндзæн нæ сонт сабиты цъист, -
æмæ йæ хъусæг нæ фæци. Поэты фæдисмæ нæ хицæуттæ æрдардтой сæ хъус, нæ - хуыцæуттæ. Алкæмæ дæр сæ йæхи койаг уыд. Æмæ та нæ фыдбоны сыхæгты æнæфсис ахсæнты батадис Ирыстоны иу дзадджын къабаз.
Историон зонадты доктор Дзидзойты Валери уымæн зæгъы: «Цавæр стырдæр бæллæхмæ ма ис æнхъæлмæ кæ-сæн?.. Гуырдзыстон у фашистон паддзахад». Уæдæ, 2008-æм азы Ирыстоны хуссар хайы цытæ цыд, уыдон уынгæ нæ, хъусгæ дæр чи фæкодта, уыцы адæм куыд хъуамæ дзурой, Ирыстон ма баиу уæд, зæгъгæ. Джауыртæ уыцы бон Ирыстонмæ цæгатæрдыгæй дæр хъавыдысты ныббырсынмæ, Уырыс сæ куынæ бафæдзæхстаиккой, уæхи хæдзархæлд ма фæкæнут, зæгъгæ, æмæ сæ къæдзилтæ сæ сагæхты куынæ атъыстаиккой, уæд.
Йæ патриотон æнкъарæнтæ кæуыл тых кæнынц æмæ афтæ чи хъуыды кæны, ома, уæдæ, Абхаз цæмæн аразынц хæдбар паддзахад, уыдон тынг хорз æмбарын. Фæлæ хъуамæ иу хъуыддаг ма рох кæнæм - Абхазæн сæ чъылдыммæ лæууынц æнæхъæн пысылмон дуне, уæлдайдæр, Турк. Бахъуыды сахат уыдон æд хотыхтæ цæттæ сты сæ сæрыл сдзурынмæ. Уыцы хабар федтам, 1992-æм азты сæм фашистон Гуырдзыстон куы ныббырста, уæд дæр. Махæн та 2008-æм аз ногæй тынг æргомæй фенын кодта, кæй нын ис æрмæстдæр, нæ сæрыл чи рахæца, ахæм иунæг æнæсайд æрдхорд - Уæрæсейы Федераци æмæ йæм хъуамæ здахæм не 'ргом, лæууæм æм хæстæг.
Диссаг уый у, цы фыдтæ ныл æрцæуы, уыдон нæ уайтагъд кæй айрох вæй-йынц æмæ нæм чи бахуды, уый дæндæгтæ цыхты къæртт кæй фенхъæлæм. Афтæ чи хъæр кæнынц: «Ирыстонæн баиугæнæн нæй! Мах хицæн паддзахад аразæм!» - уыдон, бынтон стæмтæй дарддæр, Соросы фонд æмæ æндæр «æнæпаддзахадон» организацитæй сæ «мызд» доллартæй Калакæй æргомæй чи хастой, алы рæтты, чи зоны, Тбилисойы дæр, валютæйæ хæдзæрттæ чи фелхæдтой, уыдон сты. Æниу, уыцы «мызд» ныр та, чи зоны, сусæгæй конвертты исынц. Æмæ афтæ цæмæннæ ахъуыды кæнæм - арæнтæй уыцырдæм мах куы ахизиккам, уæд ма нæ фæстæ-мæ чи 'рбаздæхид удæгасæй, æрмæстдæр ирæттæ кæй стæм, уый тыххæй? Фадат сын куыддæр фæуа, афтæ нæ ни-кæуыл бацауæрддзысты. Æгæрыстæмæй нæ, кæй балхæнынц, сæхи удты 'хцондзинадæн нæ чи ныууæй кæнынц, уыдоныл дæр. Уыдæттæ нæ ма хъуамæ рох кæниккой.
Цы адæм сты, уый не знæгты къухæй рафтæг Джыккайты Шамил тынг раст загъта: «Æрбабырстой нæм Гуырдзы - Иры æнусон фыдгултæ. Æрбафсæрстой хъæддаг æлдæртты чапартæ - тугдзыхтæ, тугхортæ. Гуырдзы сты курдиатджын адæм, зонынц сæн дуцын, зарын æмæ кафын. Зонынц къæбæлдзыг ныхæстæй зæрдæ 'лхæнын, зонынц цæстмæ митæй цæст фæлдахын, зонынц рувасау сæ дымæгæй сæ фæд мæрзын. Фæлæ сты налат, къуыдипп æмæ къæйных. Кæмæй тæрсынц, уымæн йæ зæвæттæ сдæрынц, сæ бон кæуыл цæуы, уымæн та йæ сæрмæ хизынц». Стæй ноджы: «Фыдæй-фыртмæ нын цæгъдынц нæ хуыздæрты. Мæнгардæй амардтой Ос-Бæгъатыры. Фынæйæ аргæвстой Алгъуызы. Хинæй мæрдтæм барвыстой сæ хæрзгæнæджы - Сослан Цæразоны. Хæрамæй кæрæдзийы кæрдтыл бафтыдтой сæ ирвæзынгæнæг Гоцъи æмæ йе 'мбæлтты. Марг бадардтой нæ сæрхъызойæн - философ Гасситы Афæхъойæн. Фехстой æртындæс коммунары. Нæй нымæц æмæ кæрон сæ фыдракæндтæн. Геноцид цæуы геноциды фæдыл. Гуырдзиаг нацизм фыддæр у немыцаг фашизмæй, лæбуры ардыдæй, хæцы агъуыдæй. 1930 азы Хъобан чи дæрæн кодта, уыцы фыдхор Абхаз дæр гуырдзиаг уыди, къниаз Абхазашвили».
Нæ «паддзахадаразджытæ» æмæ «хæдбар» паддзахады стыр, къухдариуæггæнæджы, æвæлмонæй фылдæр рассивæн кæцæй ис, ахæм бынæттæм сæ былы цъæрттæ чи 'хсынынц, уыдонмæ куы хъусæм æмæ куы кæсæм, уæд, Уæрæсейы 'фсад Ручъы тъунелæй нæма ахиздзысты, афтæ та нæ фыдбоны сыхæгтæ æххуырст æфсадимæ æрбалæудзысты нæ уæлхъус æмæ, галстукхор Саакъашвили 2008-æм азы фæсарæнтæй ирон мæрдтæ æвæрынæн цы фынддæс мин голладжы æрбаласта, уыдоныл ма иу дыууæ ахæмы бафтаудзысты æмæ та - нæ цыфыддæр знæгтæ мæцæнт сæ туджы малы.
Нæ фыдæлтæ зондджын адæм уыдысты - нæ тых нæ баиуы, иу паддзахады цæрыны ис æмæ уыцы хъуыддаг цас раздæр æрцæуа, уыйбæрц - хуыздæр. Уымæн æмæ æмткæй Ирыстоны рæзт политикон, экономикон, зонадон, аивадон, культурон æмæ духовон æгъдауæй баст у уыимæ. Сабырад кæм нæй, уым фарны хурхыл кард æвæрд ис. Сабырад кæм ис, уым национ проблемæтæ уайтагъд сæхи фергом кæнынц. Сулæфыны бон нæ куыддæр фæвæййы, афтæ нæ мадæлон æвзаджы кæнинаг хъуыддæгтæ нæ разы уымæн февзæрынц. Уый, сомæй-соммæ хæссæн кæнæ ферох кæнæн кæмæн нæй, ахæм ахсджиаг æмæ æнæаргъæвгæ проблемæ у. Нæ куырыхон, зондджынтæ афтæ кæмæй зæгъынц: «ахæм лæгæн национ фæлгæтты бакæнæн нæй иу адæм, иу бæстæйы нал вæййынц», - уыцы дунейыл хъуыстгонд ахуыргонд Абайты Васо уы-мæн загъта: «…æвзаджы фесæфт у адæмы фесæфт. Нæй æвзаг - нæй адæм». Нæ мадæлон - ирон æвзаг æп-пынæдзух рæзты фæндагыл цæмæннæ лæууы, уый дæр цыма æмбарæм. Уымæй дæр рагæй фæстæмæ - бæлвырд-бæрæгæй: «Дзырдты куынæгдзинады хыз уый у æмæ мадæлон æвзагæй куынæ дзурай» (Секъа. «Фыстæг газетмæ»).
Мадæлон æвзаг йæ къабæстæ дардыл айтындзы, дардыл афæлгæсæнтæ æмæ йын райрæзæнтæ куы вæййы, чи йыл фæдзурынц, уыдон æм дыккаг мады цæстæй куынæ фæкæсынц, уæд. Нæ зындгонд ахуыргонд æмæ фыссæг Джусойты Нафи, йæхи ныхæстæй дзургæйæ, «Блиты Марк æмæ Бзарты Русланы ирд æмæ дæрзæг ралæуд уац «О национальных интересах»-æн газет «Северная Осетия»-йы дзуапп кæнгæйæ» уымæн зæгъы: «…наш долг, думаю, в том, чтобы не дать себя увлечь полемике по частностям, но трезво осознать важнейшие аспекты нашей национальной судьбы в ближайшей и дальней исторической перспективе. Все остальное - роскошь непозволительная, ибо народу нашему ныне не до «полемических красот» и состязания в красноречии. Всеобщая беда запрещает вступать в интеллигенские распри».
Алцæмæн йæхи рад ис. Æмæ барæнæбары адæймаджы зæрдыл æрбалæууы нæ аив литературæйы классик - хæдхуыз поэт Токаты Алиханы зæрдæуынгæггæнæн ныхас - хъуыды кæныныл нæ чи 'фтауы, сагъæсы, фæлæ нæ уыи-мæ размæ кæсыныл чи æфтауы, йæ уыцы прозæйæ фыст публицистон æмдзæвгæ «Раззаг ныхас»: «Æз зонын тæхын уæларвмæ, дзурын зæдтимæ, хъазын стъалытимæ, æз атæхин уæларвмæ.
Æз зонын хауын дæлдзæхмæ, хъусын æнæбын дæлдзæхы мæлдзыджыты зарын, æз ныххауин дæлдзæхмæ.
Фæлæ, æз цы адæмæн кусын, уыдон нырма агурынц æрмæст кæрдзыны къæбæр, цæмæй ма бахуысса сæ уын-гæг цард. Уыдон тухи кæнынц кæрдзын ссарыныл æмæ уал сын раттын хъæуы кæрдзын».

Хъуамæ нæ алчи дæр зона фидарæй: Ирыстоны трагедийæ, йæ сæфты трагедийæ, - Хуыцау нæ уымæй бахизæд, - фервæзынæн ис æрмæстдæр иунæг фæндаг - Ирыстоны баиу кæныны фæндаг!
ХЪАЗИТЫ Мелитон