Nog adres

НОГ ЧИНЫГ/ Æнусмæ арфæйаг

chinig_0.jpg
Мыхуырæй рацыд, адæмы æхсызгон чи хъæуы, адæм æхсызгонæй кæмæ æнхъæлмæ кастысты æмæ æхсызгонæй кæуыл сæмбæлдзысты, уыцы чиныг - "Ирон этнографион энциклопеди". Цæмæй ахæм чиныгæн аккаг аргъ скæнай, уый тыххæй æппæты фыццаг хъуамæ этнограф уай, дыккагæй та, хъуамæ иттæг хорз зонай дæ адæмы равзæрд, йæ рагон æмæ нырыккон æгъдæуттæ, дунейы цæрджыты культурон-историон æмахастдзинæдтæ. Дыууæ хъуыддагмæ дæр мæхи дæсны нæ хонын, фæлæ цалдæр хъуыдыйы зæгъыныл бацархайдзынæн, уымæн æмæ хорз зонгæ дæн, ацы чиныг йæ райдайæнæй йæ кæронмæ цы фæндæгтыл фæцыди, уыимæ.
Энциклопедитæ алы аз нæ, фæлæ алы æнус дæр нæ фæзынынц, стæй алы адæмтæ нæ, фæлæ иуæй-иу адæмты йеддæмæ уæвгæ дæр никæмæ ис. Махмæ дæр абоны онг, мæнмæ гæсгæ, нæ уыди, фæлæ нæм ныр фæзынди æмæ йыл зæрдиагæй бацин кодтой, нæ райгуырæн бæстæ зынаргь кæмæн у (ахæмтæ та Ирыстоны, æвæццæгæн, ничи ссардзæн), нæ ивгъуыдмæ уарзон цæстæй чи кæсы, нæ адæмы æгъдæуттæ фидæны фæл-тæртæм рæсугъдæй адæттынмæ чи тырны, уыдон се 'ппæт дæр.
Энциклопеди къухмæ райсгæйæ куыд уæззау у, афтæ уæззау у мидисæй дæр. Цы бирæ хъуыддæгтыл дзы ныхас цæуы, цы бирæ фæрстытæн дзы дзуапп лæвæрдæуы, æрмæст уыдон куы ранымайæм, уæддæр цæстытыл ауайдзæн йæ ахадындзинад, канд абонæн нæ, фæлæ фидæны бирæ фæлтæртæн дæр. Уæдæ цавæр фарстатæм æргом аздæхтой энциклопедийы автортæ?

Ранымайæм сæ сæйрагдæртæй цалдæр: этногенез æмæ этникон истори, хæдзарад æмæ материапон культурæ, дин, мифологи æмæ демонологи, адæмон сфæлдыстад, нарты эпос, социалон æмæ æхсæнадон арæзтад, бинонтæ æмæ бинонты æгъдæуттæ, Кавказы иннæ адæмтимæ бастдзинæдтæ, хи дарыны æгъдæуттæ æмæ афтæ дарддæр. Цыбырдзырдæй, ацы чиныг Ирыстон æмæ йæ адæмы кой æппындæр чи никуы фехъуыста, уыдон куы бакæсой, уæд сын нæ бæстæ æмæ нæ дзыллæйы тыххæй æнæзындгондæй бирæ нал баззайдзæн.
Уæлдæр загътон, энциклопеди цыфæнды хъæддых тæрхæг дæр йæ хъуыдыты уæзæй кæй æртасын кæндзæн, уый тыххæй. Авдсæдæ фарсы бæрц кæм ис, уыцы фолиантыл бакуыстой нæ хуыздæр æмæ курдиатджындæр ахуыргæндтæ. Уыдонæн се 'ппæтæй арфæйагдæр æмæ бæркадджындæр фæллой историон наукæты доктор, профессор, Уæрæсейы Федерацийы наукæйы сгуыхт архайæг Цыбырты Людвиг бакодта, зæгъгæ, куы зæгъæм, уæд нæ фæрæдидзыстæм, уымæн æмæ уый æцæгæй афтæ у. Уый канд сæйраг редактор, проекты автор æмæ кусæг къорды разамонæг æмæ чиныгаразæг нæу, фæлæ ма у чиныгæн йæ фылдæр хай ныффыссæг дæр. Цы ахъаззаг фæллой бакодта, уый цæстыл тынгдæр ауайын кæныны тыххæй æрхæсдзынæн æрмæстдæр иу нымæц: Людвиг энциклорпедийæн ныффыста 1070 гыццыл æмæ стыр арфхъуыдыджын статьяйæ фылдæр. Диссаджы курдиат равдыста йæ алыварс Ирыстоны хуыздæр ахуыргæндты æрбамбырд кæнынмæ дæр. Уыйбæрц адæмы тыхтæ иу нысанмæ сразæнгард кæнын æмæ сæ хæрзхъæд æрмæг бадомынæн чысыл хъару нæ хъуыди, фæлæ Цыбыры фыртмæ уыцы тых разынд.
Энциклопеди бацæттæ кæнынæн канд сфæлдыстадон тыхтæ нæ хъуыди, фæлæ ма хъуыди рæстæг дæр. Стыр хьыгагæн, сæ иумæйаг фæллой фенын нал бантыст Æлборты Феликс, Бесаты Таисия, Гаджиты Сергей, Гæздæнты Валентинæ, Джыккайты Шамил, Дзадзиты Алыксандр, Калоты Барис, Тменты Витали, Уарзиаты Вилен, Хæмыцаты Тамарæ æмæ Хачырты Æмзорæн. Иууылдæр рухсаг уæнт! Афтæ зæрдиагæй кæмæн лæггад кодтой, уыцы Ирыстон æмæ ирон адæмыл цардаудæн кæнæнт.
Æз иу мисхал дæр дызæрдыг нæ кæнын, мах Хуыцауы уарзон адæм кæй стæм, ууыл. Дунескæнæг нын цы хорз-дзинæдтæ бапæвар кодта, уыдоны тыххæй дзы мах хъуамæ бузныг уæм. Уæвгæ Хуыцауæй бузныг кæй стæм, уый æвдисæм нæ æрвылбоны цардæй. Иунæг бæрæгбон, иунæг зæрдылдарæн цау æнæ йæ ном, æнæ йе сконд зæдты æрымысгæ нæ фæвæййæм. Никуы йæ ферох кæнæм нæ зын сахат дæр. Афтæ мæм кæсы, цыма Дунесфæлдисæгмæ махæй фылдæр, махæй зæрдиагдæрæй никæцы æндæр адæм кувынц. Æмæ йæм цæуылнæ хъуамæ кувæм, кæд æмæ нын балæвар кодта диссаджы æвзаг æмæ æгъдæуттæ, таурæгътæ æмæ кадджытæ, Нарты эпос æмæ бирæ æндæр хорздзинæдтæ! Уæдæ зæдтæ æмæ дауджытæн дæр махæй стырдæр кад æндæр искæм кæной, уый мæ нæ уырны. Нæ фыдæлты бирæ фæлтæртæ рухс кувæндæттæ сарæзтой сæ номыл Ирыстоны хæхтæ æмæ дæлвæзты. Алкæмæн дæр дзы нæ фыдæлты хуызæн кад кæнынц абоны фæлтæртæ дæр.
Æппæт уыцы æгъдæуттæ бæлвырдæй æвдыст цæуынц «Ирон этнографион энциклопеди»-йы. Алчи алцы нæ зоны. Бирæ чи зоны, уый зондджын куы уа, уæддæр йæхиуыл никуы фервæсдзæн,алцыдæр зонын, зæгъгæ, никуы ахъуыды кæндзæн. Сократы ныхæстæ зæронд кæнын уымæн нæ комынц. Куырыхон ахуыргонд афтæ куы загъта: "Æз зонын, кæй ницы зонын, уый", ууыл кæд бирæ æнустæ рацыд, уæддæр сæ хуыз нæ сивтой, бæззынц алы рæстæгæн дæр.
Алчи алцы нæ зоны, зæгъгæ, хуымæтæджы нæ загътон. Ацы чиныг чи бакæса, уый цыфæнды ахуыргонд куы уа, уæддæр дзы базондзæн бирæ ногдзинæдтæ, фæуæрæхдæр уыдзæн йæ дунеæмбарынад, йæ зæрдæмæ фæ-хæстæгдæр уыдзысты нæ адæмы истори, нæ куырыхон æгъдæуттæ. Ацы ныхæстæ тынгдæр хауынц, энциклопеди иннæ адæмтæй чи бакæса, уыдонмæ. Фæлæ чиныг ирæттæм дæр къаддæр цымыдисдзинад нæ сæвзæрын кæндзæн, уымæн æмæ дзы нæ царды ивгъуыд æмæ абоныл бæстон ныхас цæуы. Цæмæй нæ ныры дуджы цæрджытæн нæ ивгъуыд сæ цæстытыл ауайа, ууыл зæрдиагæй, цæстуарзонæй бакуыстой уырыссаг æмæ фæсарæйнаг бæстæты бирæ ахуыргæндтæ æмæ бæлццæттæ. Уыдоны наукон куыстытæ æмæ фæндаггоны фыстытæм гæсгæ мах зонгæ кæнæм нæ рагфыдæлты царды уагимæ, се 'гъдæуттæ, дзыхæйдзургæ сфæлдыстад æмæ аивадимæ.
Ирыстон æмæ нæ адæмы тыххæй ахъаззаджы бынтæ, ныууагътой бирæ зындгонд историктæ æмæ ахуыргæндтæ. Уыдонæй алкæй тыххæй дæр бæлвырдæй дзырдæуы энциклопедийы, райдай Геродот Аристей Проконскийæ (ног эрæйы агъоммæ 490 æмæ 480 æхсæн - 425) æмæ фæу испайнаг (каталойнаг) профессор Алемань Агустийæ (1966). Чиныджы бирæ ис, уæрæх чиныгкæсæг зонгæ кæимæ нæу, фæлæ йæ рæстæджы Ирыстон æмæ нæ адæмы цард æмæ æгъдæутты тыххæй бæлвырд æвдисæнтæ чи ныууагъта, ахæм ахуыргæндтæ æмæ бæлццæтты тыххæй цымыдисаг æрмæг. Уыдон афтæ бирæ сты, æмæ æрмæст сæ ранымад дæр дзæвгар бынат бацахсид, фæлæ дзы уæддæр цалдæр мыггаджы ранымайдзынæн: Антонович Владимир (1834-1908), Бакунин Васили (? - 1766), Баранов Евгений (1869-1932), Буртков Петр (1775-1875), Вейденбаум Евгений (1845-1918), Вертепов Григорий (1862-1919), Георгий Моганн-Готлиб (1729-1802), Дубровин Николай (1837-4904) æмæ бирæ æн-дæртæ. Зæгъæн ис, æмæ сæ фылдæрæн цыбыр биографитæ ныффыста Цыбырты Людвиг.
Зындгонд куыд у, афтæмæй Цыбыры фырт уымæй размæ стыр куыст бакодта, Кавказы мыхуыры Ирыстон æмæ ирон адæмы тыххæй цыдæриддæр фæзынд, уый æхсæз чиныгæй рауадзыныл. Уый йын хорз æххуыс фæци, уæлдæр цы ахуыргæндтæ æмæ бæлццæтты кой кодтон, уыдоны биографитæ цæттæ кæнгæйæ.
Энциклопедийы къухфыст фыццаг хатт куы бакастæн (куыд йæ редколлегийы уæнг, афтæ йæ кæсгæ та цалдæр хатты бакодтон), уæд мæм стыр хæдзары хуызæн фæкаст, æгъдау æмæ фæтк кæм ис, хорз æмæ æвзæр кæрæдзимæ дæрддзæф кæм лæууынц, лæгдзинад бæрзонд æвæрд кæм у, хистæр кæстæрæн зонд кæм амоны, кæстæр хистæрæн бæрзонд аргъ кæм кæны, худинагæй залиаг калмау кæм тæрсынц, ахæм хæдзары хуызæн.
Чиныджы иунæг ахæм фарс дæр нæй, æмæ цымыдисæй кæй нæ бакæсдзынæ, æхсызгондзинад кæмæй нæ банкъардзынæ, дæ зонындзинæдтыл дын кæцы нæ бафтаудзæн, уд æмæ дæ зæрдæйæ кæцы нæ фæхъæздыгдæр кæндзæн. Этнографийы арæнтæ парахат æмæ уæрæх сты. Ацы наукæ дзуапп дæтты адæмы цардимæ баст кæцыфæнды фарстæн дæр. "Ирон этнографион энциклопеди" чи бакæса, уый æнæахъуыдыгæнгæ нæ фæуыдзæн, куыд хъæздыг æмæ нын цæстыахадгæ истори ис, ууыл. Æнæмæнг йæхимæ фæкæсдзæн фæрныг фыдæлты байзæддаг, дунейы историимæ фидар бастдзинæдтæ кæмæн уыд, ахæм адæмы фæдон. Сæрыстыр уыдзæн куырыхондæр лæгтæй бирæтæ не 'гъдæуттæ, нæ царды уагмæ се 'ргом кæй аздæхтой æмæ нæ ивгъуыдæн аккаг аргъ кæй скодтой æмæ кæнынц, уымæй.
Æз гуырысхо нæ кæнын, ацы энциклопедийæн Ирыстоны арæнтæ къуындæг кæй разындзысты, ууыл дæр, уымæн æмæ дзы бирæ æрмæг мыхуыргонд цæуы, нæ фыдæлтæ дæсгай æнусты дæргъы кæимæ æмбæлдысты, уыдоны тыххæй дæр.
Иу хатт ма йæ зæгъын: ахæм чиныг рауадзын алы адæмæн не 'нтысы. Энциклопедийæн дунейы рухс чи фенын кодта, уыдоны иумæйаг фæллой æз нымайын сгуыхтдзинадыл, ныры æмæ фидæны фæлтæртæ сæрыстыр кæмæй уыдзысты, ахæм сгуыхтдзинадыл. Арфæйы ныхас зæгъын æмбæлы нæ республикæйы сæргълæууæг Мамсыраты Таймуразæн, чиныгæн разныхас кæй ныффыста канд уый тыххæй нæ, фæлæ, сæйрагдæр, цæмæй чиныг рацæуа, уымæн æхца кæй радих кодта, уый тыххæй. Уæдæ арфæйы ныхас куыннæ загъдæуа чиныгуадзæг æмæ проекты разамонæг Кодзырты Жаннæйæн! Уымæй размæ цы бирæ чингуытæ рауагъта, уыдонæй дæр фау æрхæссæн никæмæ ис, фæлæ цыма энциклопедийыл нывгæнæг Василенко Николайимæ уæлдай зæрдиагдæрæй бакуыстой, афтæ мæм кæсы. Куыннæ хъуамæ æрæмысæм наукон редактор Джыккайты Шамилы, редактортæ Цæрæкты Аллæ (Цæрæкон ма уыди чиныджы корректор дæр) æмæ Хуыгаты Ирланы, техникон редактор Дзасохты Тамарæ æмæ фæллой æз нымайын сгуыхтдзинадыл, ныры æмæ компьютерыл кусæг Семенова Натальяйы нæмттæ! Уыдоны зын, фæлæ арфæйаг фæллойæ мингай чиныгкæсджытæ разыйæ кæй баззайдзысты, уый тыххæй дзурын дæр нæ хъæуы, уымæн æмæ чиныгкæсджытæн цы лæвар бакодтой, уымæн йæ кад никуы банымæг уыдзæн.
ДЗАСОХТЫ Музафер
«Рæстдзинад»