Nog adres

Сæдæ фæндзай азы - цырагъдарæй

Рукъ - Ирыстоны зынгæдæр хъæутæй иу. Рагæй у йæ ном хъуыстгонд йæ комы рæсугъд равæрдæй, йæ аив æрдзы скондæй. Хъуыстгонд у йæ адæмы удыхъæды хорз миниуджытæй.

«Фæндаг амондхæссæг у», - зæгъы ирон æмбисонд. Уый бамбæрстой Цъалагом, чи ма дзы ис, уыдон лидзыны къахыл лæуд нал уыдысты. Фæндаджы арæзтадимæ уæллаг Ручъы сырæзт поселок – цалдæр хæдзары дыгай уæладзгуытимæ. Цæрæн бынат райсынмæ бирæтæ бæллыдысты, Ручъы скъола байдзаг сывæллæттæй, нæ пединституты рауагъдонтæ сæхи кусынмæ æппæрстой Ручъы скъоламæ. Цыбыр дзырдæй, æргом ныхас, демократи æмæ рацарæзт адæмы цардыл ихджын дон ауагътой, стæнæг, сфæлахс Рукъгом дæр, йе скъола удисæджы зыр-зыр кæны, сывæллæттæ дзы кæй нал ис, уый аххосæй. Кæуылты уыд уæды директор Плиты Хаджумаримæ нæ тох, цæмæй Ручъы скъолайæн ног агъуыст сырæзтаид. Сырæзт уыцы скъола дыууæ уæладзыгимæ, найæн цад æмæ хъармгæнæнимæ, цытджын уавæры йæ дуæрттæ байгом сты 1987 азы 1 сентябры.
Комбæсты цинæн кæрон нал уыд, немæ цин кодтой район æмæ областы хицæуттæ, фæлæ уыцы цин бирæ нæ ахаста, æнамонд, фыдбылызы дуг ралæууыд æмæ ныййарæджытæ сæ сывæллæттимæ сæ сæр æфснайынмæ фесты Ирыстонæн йæ иннæ къуымты.
Ручъы скъолайæн ис йæхи истори. Уыцы историйыл æххæст кæны 150 азы. Уал азы цытæ сарæзта, цы фæндæгтыл рацыд, уыдон та сты ракойы аккаг.
Фыццаг хатт скъола байгом 1861 Дæллаг Ручъы. Уый уыдис райдиан скъола, бынатæн ын равзæрстой, 1850 азы Уырысы æфсад цы къазармæ сарæзтой, уым. Уыцы къазармайæн йæ къултæ абон дæр бæрæгæй зынынц. Нæ уыд фадæттæ скъолайæн, иннæ хъæутæм дард уыд æмæ йæ бахъуыд ахæссын Уæллаг Рукъмæ.
gacyr.jpg
Уæллаг Ручъы скъолайæн бынат радта йæхи хæдзары Плиты Манды, йæ рæстæджы зындгонд, куырыхон лæг абоны бон дæр цæвиттонæнæн фæхæссынц Мандыйы хæдзарвæндаджы.
Скъолайы фыццаг ахуыргæнджытæ уыдысты: Хæныкъаты Никъа, Плиты Григол, Томайты Никъа æмæ Куымæридтаты Кима. Уæды дуджы ацы скъолайы ахуыр кодтой ахæм зынгæ адæймæгтæ, куыд Абайты Алыксандр, Плиты Арон, Абайты Лади æмæ æндæртæ.
Рукъгомы цæрджытæ хорз æмбæрстой, ахуырдзинадæн цы нысаниуæг ис, уый æмæ райдыдтой архайын, цæмæй скъолайæн уа йæхи агъуыст, йæхи фæзуат. Уый тыххæй æмбырд кæнын райдыдтой сæ мæгуыр капеччытæ, бавнæлдтой скъолайæн агъуыст аразынмæ. Æнтысгæ дæр сын бакодта. Скъола арæзт æрцыд Астæуккаг Ручъы Дзеранты хъæуы. Скъола уыд дыууæттæгуæлæ, бынаг - дурæй, уæллаг та - хъæдæрæмæгæй. 1907-1908 азты уым ахуыргæнæгæй куыста Саулохты Алыксандр. Скъолайæн зæххы фадыг радта Дзеранты Лазаре.
Фæстæдæр Алыксандр ахуырмæ куы ацыд, уæд йæ бынатмæ æрвыст æрцыд æхслебаг Цхуырбаты Сарди. Уый фæстæ та дзы куыста Хæныкъаты Сарди стæй та - хæныкъаты Уаскъа.
Скъола кæд динон уыд, уæддæр йæ хъус тынг дардта мадæлон æвзаг ахуыр кæныны хъуыддагмæ.
Бонæй-бон хуыздæр кодта скъолайы куыст, рæзт сæ нымæц скъоладзаутæн. 1912 азы скъолайы куыст бæрæг кодта сæрмагонд къамис. Къамисимæ уыдис сауджын Беджызаты Алыкси дæр. Уыдон стыр аргъ кодтой скъолайы куыстæн, Дзеранты Лазарейæн та лæвæрд æрцыд кады хорзæх – дзуар, скъолайæн зæхх кæй радта, уый тыххæй.
Ацы къамисæн та хæсгонд уыд, цæмæй сбæрæг кодтаиккой, Уæрæсейы зæххыл цы стыр ивындзинæдтæ цыд, уыдон Цъалагомыл бандæвтой, æви нæ.
Рукъгомы цæрджытæ хорз бамбæрстой 1905-1907 азты æрцæуæг хабæртты, Сталиныны реакцийы уæззау дуг.
Ралæууыд революцийы дуг, Хуссар Ир сæрибардзинады сæрыл бацыд мæлæтдзаг тохы. Фæлæ цы сæрибардзинад расидтысты, уый 1920 азы Гуырдзыстоны меньшевикон хицауад хицауад туджы лæсæнты бын фæкодта. Стыр геноцид æрцыд арæзт Хуссар Ирæн, басыгъ Хуссар Ир, адæм фæлыгъдысты Цæгатмæ. Басыгъд Рукъгом дæр.
«Фыдбон, фыддуг æмæ фыдлæгæн бирæ цæрæнбон никуы вæййы», - зæгъы ирон æмбисонд. Ралæууыд ног дуг, дæрæн æрцыд меньшевикон хицауад, ралæууыд Ирыстоны дæр ног дуг, сæрибары дуг. Ручъы скъола ногæй райдыдта архайын, æндидзын.
Бонæй-бон хуыздæр кодта скъола, ног дуджы аивæзта йе ‘уæнгтæ. 1931-1933 азты Ручъы скъолайы баконд æрцыд зæхкусæг фæсивæды скъола. Уæд скъолайы директорæй снысан кодтой Хъуылаты Габриелы (Сикъойы хæдзарвæндагæй), ахуыргæнæгæй та дзы куыста Джыккайты Аким (нæ зарæггæнæг).
1937-1938 ахуыры азы Ручъы хъæуы цæрджытыл æрцыд стыр циндзинад – байгом дзы астæуккаг скъола. Скъолайæн директорæй нысан æрцыд Плиты Валодя.
Райдыдта Стыр Фыдыбæстæйон хæст.
Куыд Рукъгомы цæрджытæ, Ручъы скъолайы ахуыргæнджытæ, афтæ хистæр кълæсты ахуыргæнинæгтæ дæр активон хайад истой хъахъхъæнынадон объекттæ бацæттæ кæныны хъуыддаджы.
Бирæ сты йæ лæггæдтæ ацы скъолайы рæзгæ фæлтæры хъомыл кæныны хъуыддаджы. Ацы скъола фесты зынгæ фысджытæ Плиты Харитон æмæ Дзугаты Георги, булкъон, экономикон зонæдты кандидат Плиты Филипп, Новгороды университеты проректор, профессор Плиты Хъазбег, профессор Къозонты Мураз, зынгæ математик, доцент Плиты Феликс (Майрæм), Гуырдзыстоны ССР-ы сгуыхт дохтыр Плиты Алыксандр (Пушкин) поэт Плиты Олег, зынгæ зарæггæнæг, Гуырдзыстоны ССр-ы сгуыхт артист Плиты Грис æмæ бирæ æндæртæ, уыдонимæ ацы рæнхъыты фыссæг дæр.
Абхаз сæ цад «Рица»-йыл цы зарæг скодтой, уым иу ран афтæ загъд ис: «Рица»-йы чи нæ федта, уый афтæ ма дзурæт æз Абхазы хорз зонын. Хæхбæстæ адæмæй йедзаг куы уыдысты, мыдыбындзтау у æмызмæлд куы кодтой, уæд уыдысты хæхбæстæ æмæ уыцы рæстæг чи нæ федта, уый афтæ ма дзурæт – æз хæхбæсты хорз зонын.
Цъалагомы уыди дыууæ астæуккаг скъолайы, афтæ æнæххæст астæуккаг скъолайы, дыууæ та, райдиан кълæстæ кæм уыд, ахæм скъолатæ. Ныр хæхбæстæ сафтид сты, афтæмæй та ирон æвзаджы ратæдзæнтæ уырдыгæй цыдысты. Федзæрæг Дзомагъгом (7 хъæуы), Сыбагом (2 хъæуы), Брытъатгом (2 – хъæуы), Деметæ, Згъуыбиргомы 2 хъæуы. Стæнæг Рукъгом, ног скъолайы агъуысты ма змæлы цалдæр сывæллоны, бацахстой йæ арæзтадон организацитæ. Скъолайы агъуыстæн йæ æмбæрзт бæдзæбæхтæ чындæуыд, фæлæ цонджы аргъ спортивон зал кæй сæфы, уый никæмæы.
Раздæры «Стыр ныхас»-ы хистæр Гиоты Михаилимæ нæ сагъæс егъау уыд. Уымæн - Нары скъолайыл, мæнæн та - Ручъы. Михалы фæндыд Нары, Иры сывæллæттæй сидзæр чи у, уыдонæн сидзæрдон бакæнын. Æз ын мæ хъуыды бамбарын кодтон, зæгъгæ, ахæм сидзæрдон бакæнын Ручъы уаид бирæ аивдæр. Цæмæн? Скъолайы агъуыст - цæттæ, спортивон зал - йæ бынаты, хъармгæнæн системæ - ифтонг, ахуыргæнджытæ æмæ иннæ кусджытæн цæрæн хæдзæрттæ цæттæ Уæллаг Ручъы.
Фарст абоны бон дæр у ахъуыдыйы аккаг Иры сæрбостæн. Уæд ногæй райгуырид Цъалагомы цард, уæд ныннæрид ногæй Ручъы скъолайы дзæнгæрæг, уæд адæм сæ хъус æддæмæ нал дариккой, сæ сывæллæтты ахуыры хъуыддагыл нал тыхсиккой. Йæ саразын та у æнцон хъуыддаг. Хъуыддагæн бындур ис, бындурыл цы æрывæрæм, уый та нæхи къухы ис. Æз цытимæ мысын мæ директорты: Плиты Х., Дзеранты Ф., Коцты Я., Джиоты Г., Плиты Л. - дзæнæты бадæнт.
Абоны бон ма Ручъы скъола каст чи фæцис, уыдоны нымæц егъау у. Рукъæйцардагур чи фæлыгъд, уыдон нымæц дæр цъус нæу æмæ се ‘ппæты фæндон дæр у: ма федзæрæг уæд Цъалагом, Рукъгом, ма æрцæуæт æхгæд историйы йæ ном кадимæ кæмæн баззад, уыцы скъола.
ПЛИТЫ Гацыр, профессор, Ручъы скъолайы раздæры рауагъдон