Nog adres

КОЗАТЫ ÆФСЫМÆРТЫ ХÆСТОН ФÆНДÆГТÆ

Фыдыбæстæйы Стыр хæст куы фæци, уæдæй рацыд 68 азы. Рахъомыл сты хæсты фæстæ фæлтæртæ æмæ уыдоны цот. Абон мах хæдбар паддзахады кæй цæрæм, уымæй хъуамæ бузныг уæм, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты нын уæлахиз чи балæвар кодта, уыцы адæмæй. Ирыстоны алы бинонтæ дæр фæлтæрæй-фæлтæрмæ хæстон царды æмæ фæндæгтимæ баст цаутæ цæстыгагуыйау хъахъхъæнынц.
Козаты Степан æмæ Спиридон… Дыууæ 'фсымæры хæсты быдыры цы сгуыхтдзинад равдыстой, уый зонынц канд бинонтæ, хæстæджытæ нæ, фæлæ ма Кировы æгас хъæубæстæ дæр, æмæ сæрыстыр сты се 'мхъæук-кæгтæй.

1941 аз… Тугкалæн хæстмæ цæуынц Ирыстоны фæсивæд, сæхи не 'мбæхсынц, хæстмæ ацæуыны бар лæвæрд кæмæн нæ уыд, уыдон дæр. Хæстæн йæ фыццаг бонтæй фæстæмæ тырныдта тохы быдырмæ Козаты Степан дæр, тынг æй фæндыд йе 'мгæртты æмрæнхъ æрлæууын. Фæлæ йæ нæ уагътой, уымæн æмæ уыцы рæстæг Степан уыд Кировы хъæусоветы сæрдар. Бирæ хæттыты-иу æрывæрдта Степан цæхгæр домæн районы къамисарады размæ, цæмæй йын хæстмæ ацæуыны бар лæвæрд уа…
1942 азы, 287 дивизийы 866 полк - уырдæм нысангонд æрцыд Степан, чысыл фæстæдæр та йæ кæстæр æфсымæр Спиридон дæр. Йе 'хсæз хъæбулы, иу иннæмæй къаддæр, афтæ-мæй, баззадысты йæ цардæмбал Хасионы æвджид.
Козаты хистæр, Степан, æмæ Спиридон сæмбæлдысты фронты. Куыннæ фæцин кодтаиккой дыууæ 'фсымæры сæ кæрæдзийыл. Чи зоны, ма сын уыцы фембæлд хæсты быдыры сæ ныфсыл ноджы бафтыдта …
Æфсымæртæн сæ хæстон биографи райдыдта 1942 аз мартъийы мæйы, уæд фыццаг хатт станцæ «Грязь»-ы Тулæйы облæсты бавзæрстой сæ хъару тугкалæн æмæ лæгæвзарæн тохы. Дыууæйæ 11 фашисты амынæты кæй райстой, уый стыр дисы бафтыдта канд полчы командæкæнынад нæ, фæлæ знæгтæн сæхи дæр. Уыцы сгуыхтдзинады тыххæй дыууæйæ дæр хорзæхджын æрцыдысты Сырх Тырысайы ордентæй. Сæ лæгдзинады фæрцы æрмæст хуымæтæг салдаттæн нæ, фæлæ командиртæн дæр систы уарзон хæлæрттæ.
Æфсымæртæ хæсты быдыры сæхи æвдыстой хъайтарæй: никуы ницæмæй фæхудинаг кодтой сæ фыды ном, знагæй сæхи никуы бааууон кодтой, афтæмæй, фæрсæй-фæрстæм бахæццæ сты Белорусимæ. Ам Степан æмæ Спиридонæн байгом сæ царды ног сыф…
«Сты нæ фыдæлтæ хъайтар
Æмæ схæсдзысты сæ риутыл
Сырх хæрзиуджытæ дзæвгар…
Ды, мæ иубæстон хæлар,
Козаты дыууæ цæргæсау,
Знæгты сау кæлмытау мар!»

Ацы æмдзæвгæ райгуырд, хæст йæ тæккæ тæмæны куы уыд, уыцы бонты. Ныффыста йæ æфсæддон репортер Константин Лапин, къам та систа хæстон къамисæг Савранский. Уый уыд тынг цымыдисаг фембæлд æмæ базон-гæдзинад сæ дыууæтæн дæр. Хæсты фæстæ 'фсымæртæ æмæ Константин тынг фæлымæн сты. Лапин-иу сæм арæх æрвыста фыстæджытæ, фарста, куыд цæрынц, цы ног хабæрттæ сæм ис, уыдæттæй. Лапин хæсты рæстæг цы къам систа, уый Козаты бинонты цардвæндаджы бацахста кадджын бынат. Æмдзæвгæ æмæ къам мыхуыргонд æрцыдысты æрвылбонон хæстон газет «На разгром врага»-йы 10 августы 1943 азы. Уæд хæстон газеты фæрстæм бахауын алы хæстон адæймагæн дæр, уыимæ, йæ бионтæн, уæлдай кад уыд. Къам ист æрцыд горæт Орелы карз размæбырсты агъоммæ.
Хъыгагæн, хъысмæт Козаты хистæр æфсымæр Степанмæ разынд æгъатыр. 1943 азы уый хъæбатырæй фæ-мард Белорусийы горæт Веткæ знагæй уæгъд кæнгæйæ. Ныгæд æрцыд æфсымæрон ингæны Ветковскы районы хъæу Беседы.
Бинонтæ æмæ хæстæджытæ Спиридонæй куыд хъуыстой, афтæмæй, сæ полчы командæгæнæг бæстæйы уæлдæр хицауадмæ арвыста куырдиат, цæмæй Степанæн лæвæрд æрцæуа Советон Цæдисы Хъæбатыры ном. Фæлæ бинонтæ уыцы куырдиатæн абон дæр бæлвырд дзуапп нæ райстой. Ныр дæр ма уый æнцой нæ дæтты Степаны цотæн, уæлдайдæр та йæ чызг Мамиаты-Козаты Мæдинæтæн …
Степан æмæ Спиридоны фæдонтæ бирæ сарæзтой, цæмæй сæ разагъды хистæртæн сæ хæстон лæгдзинад æмæ фыдæбæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты историйы баззайой, уы-мæн. Степаны æмæ Спиридоны царды цаутæ фысгæйæ, хъуыдытæ адæймаджы здахынц, ацы æппæт æрмæ-джытæ, фыццаджыдæр, æмбырд кæнын чи райдыдта æмæ сæ чи бабæстон кодта, уыцы адæймагмæ.
Козаты Валерик… Гаги, афтæ йæ уарзонæй хуыдтой канд бинонтæ нæ, фæлæ ма суанг Кировы хъæубæсты цæрджытæ дæр. Æгæр раджы ацыд ацы адæймаг йе 'цæг дунемæ. Фæлæ йын царды цы бантыст, йæ фæстæ цы рухс фæд ныууагъта, уый фæзминаг у йæ кæстæртæн æмæ 'фсымæртæн.
Валеричы фыды 'фсымæры лæппу Козаты Аслан куыд мысы, афтæмæй 1969 азы, 9 къласы ахуырдзау уæвгæ-йæ, Валерик агурын райдыдта йæ фыды фыд Степаны хæстон сгуыхтдзинæдты тыххæй æрмæг. Фæндыд æй базонын, Степан ныгæд кæм æрцыд, уый. Фыстæг арвыста Уæрæсейы хъахъхъæнынады министрады центрон архивмæ, æмæ тагъд рæстæджы уырдыгæй ссыд дзуапп. Афтæ Козатæ бæлвырддæр базыдтой сæ фыды фыд Степаны хæстон царды фæндæгтæ.
2008 азы Козатæ - Валери, Владимир æмæ Аслан ацыдысты Белорусимæ хъæу Беседамæ сæ фыды фыд Степаны ингæн агурынмæ . Æмæ сæ фæнд сæ къухы бафтыд.
«Хъæугæрон ссардтам æфсымæрон ингæн. Фæстæдæр куыд рабæрæг ис, афтæмæй ингæны дурыл Степаны мыггаг æмæ ном фыст не 'рцыдысты. Уæд мах нæ куырдиатимæ бацыдыстæм Ветковы районы разамындмæ. Уыцы бон районы хицауады минæвæртты æххуысæй Козаты Степаны ном сызгъæрин дамгъæтæй фыст æрцыд, йæ туг кæм ныккалд знаджы ныхмæ тох кæнгæйæ, уыцы бæстæйы æфсымæ-рон ингæны дзæнхъа дурыл. Рай-гуырæн Ирыстонæй йын немæ цы зæххы хай аластам, уый йын йæ ингæ-ныл ныккалдтам», - дзуры Козаты Ас-лан. Козаты минæвæрттæ тынг бузныгæй баззадысты Ветковы сын чи бах-хуыс кодта, уыдонæй.
«Гагийы хъæппæрисæй мах абон зонæм бирæ цымыдисаг цаутæ. Мах дзы стыр бузныг стæм æмæ уый у не стыр бинонты иузæрдион хъуыды», - зæгъы Козаты Аслан.
Козатæ сæ зæрдыл дарынц, дард 1942 азы, Козаты Ерастъи йæ фырттæн, хæстмæ сæ фæндараст кæнгæ-йæ цы 5 сомы радта, уый. Зæронд лæджы тынг фæндыд йæ фыртты бабуц кæнын, истæмæй барæвдауын. Чи зоны, æмæ йæм афтæ каст, æмæ уыцы фондз сомы фæрцы йæ лæппутæн æнцондæр уыдзæн ныййарæджы фæдзæхст сæххæст кæнын: мæ зынаргъ хъæбултæ, уæ хæдзæрттыл-иусæрæгасæй сæмбæлут!
МАМИАТЫ Л.