Nog adres

Дзырд-зонæн/ Арм, къух æмæ гæны къух

Иронау армæн ис ноджы дыууæ номы - цонг æмæ къух. Дзырд къух у дзырд къахы вариант. Ахæм вариант у дзырд къох дæр. Ома - æртæ омонимы (æмном объекттæ): къах - къох - къух. Æртæ дзырды кæрæдзийæ хицæн кæнынц æрмæст хъæлæсон а-йы варианттæй: а, о, у. Ам ма зæгъын хъæуы уый дæр, æмæ къох - дыгуронау къух нысан кæны, иронау та бирæ бæлæсты къорд тымбылæй - уырыссагау - «роща». Афтæ хуыйны хъæды чысыл гæбаз Куырдтаты комы ныхмæ быдыры - Хетæджы къох.
Ацы æмномдзинад - къух æмæ хъæды къох - нымаинаг у. Цæмæн афтæ у, уымæн æвзагзонæн ахуырады дзуапп нæма ис æмæ йыл нæ дзурдзыстæм ныртæккæ, фæлæ йæ нæ зæрдыл хъуамæ дарæм æмæ йыл сагъæс кæнæм, куыд æвзагзонæны теоретикон фарстыл.

Нæ разы лæууы дыккаг фарст дæр: цæмæн ис къухæн æртæ номы: арм, къух (къох - дыгуронау), цонг? Науæд, къахæн дæр афтæ: къах, фад, фа (фи+стæг)?
Абайты Васо амоны: къах, къух æмæ дзых-æн уыд ирайнаг нæмттæ фад, ар(м), ком. Фæлæ, дам, нæ фыдæлтæ рагон ирайнаг знæмты бæстæй Кавказмæ куы 'рцыдысты, уæд, дам, ацы дзырдтæ (къах, къух æмæ дзых) райстой кавказаг адæмты æвзæгтæй.
Васойы нымадмæ фарстытæ дæттын зын у, фæлæ ам фарст, Къостайы «Лæскъдзæрæн»-ы цы уæйыг ис, уыйау, «комхæлиуæй хъен лæууы» нæ разы æмæ йын æнæ зæгъгæ нæй. Хорз, фод афтæ, фæлæ нæ фыдæлтæ Астæуккаг Азийы цæгаттаг быдыртæй Кавказмæ куы 'рцыдысты, уæдмæ сæм уыди стыр культурæ (уæлдайдæр нывгæнæн аивады æмæ цæрæнуæттæ аразыны хъуыддаджы), цæмæн сæ бахъуыд мингай азты сæ буары хæйттæ цы нæмттæй хуыдтой, уыдонмæ ног нæмттæ æфтауын, уымæй дæр искæмæй æфстау исын? Науæд къухæн дыккаг ирайнаг ном цæмæн ис - цонг? Афтæ, зæгъæм, уырыссаг æвзаджы дæр цæмæн ис гал-æн дыууæ славяйнаг номы - «бык» æмæ «вол»? Иу сын фаг нæ уыд? Стæй уырыссагау дæр къах-æн дыууæ номы куы ис: нога æмæ ирайнаг фад - пята?
Фæрстытæ - бирæ, дзуаппытæ - нæй.
Ам, æвæццæгæн, хъуыддаг дзырдтæ æфстау исыныл нæу, иугæр дæм буары хайæн ном ис, уæд ма йын дыккаг ном искæмæй æфстау куыд хъуамæ исай?
Ацы фæзындæн йæ аххосаг æфстау исын нæу. Мæ нымадæй ацы фæзынд баст у адæмы хатты историйыл. Истори та нын амоны: адæмы хатт (народность) рæзти, цалдæр тугхæстæг знæмы (племя) -иу куы сиу сты, иу этникон коллектив-иу сæ куы рауад, уæд уымæй. Тугхæстæг знæмтæ дыууæ æмхуызон, хæрзæввахс æвзагыл фæдзурынц. Гъе, фæлæ сæ дзырдуаты вæййы бирæ хицæндзинæдтæ, ома иу предметæн вæййы дыууæ æндæр æмæ æндæрхуызон номы.
Уыдонæй иутæ ферох вæййынц (æвзаг йæхæдæг тырны ахæм уавæрмæ, цæмæй алы фæзындæн, предметæн, уæвæгойæн дæр уа æрмæст иу æмæ хицæн ном), иннæтæ (дыгай нæмттæ) баззайынц адæмы хатты иумæйаг æвзаджы. Мæнæ нæхи цæвиттон: ар, арм, къух æмæ цонг. Ацы фæзынд баст у, ирон адæмы хатт цалдæр знæмæй кæй рæзти йæ историон процессы, ууыл. Стæй ма ууыл дæр, æмæ æвзаджы фæзынды фыццаг æнусты (мингай азты дæргъы адæймаджы нæмттæ æвæрын хъуыд иттæг бирæ предметтæ, уæвæгойтæ æмæ фæзындтыл, лексикон æрмæг (дзырдтæ) та йын уыд нырма хæрз чысыл, фæлдисын сæ хъуыди бирæ азты дæргъы. Гъе, уый адыл, уый аххосæй фæзындысты, омонимтæ, ома алыхуызон предметтæ æмæ фæзындтæн уыдис æмхуызон нæмттæ, уыдысты æмном.
Зæгъæм, адæймаджы (цæрæгойы) цæст, арты цæст, (артдзæст: уырыссагау дæр очаг хуыйны - очи - цæстытæ), цъындайы цæст, хордзены цæст, хæдзары цæст, сойы цæст, хуры цæст æмæ æнд.
Иу дзырдæй, национ æвзаджы иуæй-иу предметтæн, буары хæйттæн гæнæн ис æмæ уа искæмæй æфстауы хуызы нæ, фæлæ æрдзон æгъдауæй дыгай нæмттæ, иннæ 'рдыгæй та гæнæн ис æмæ цалдæр фæзындæн (предметæн, уæвæгойæн) уа æмхуызон нæмттæ, ома уой æмном. Уыцы фæзынд хуыйны омоними иронау æмномдзинад.
Зæгъæм, дзырд къухæн æмном сты æнгуылдзтæ. Мах кафаг лæгæй фæдзурæм: «Уый йæ къахы къухтыл афтæ аив кафы, æмæ йæм кæсынæй нæ бафсæддзынæ». Науæд та - уый йе 'нгуылдзæхтыл кафы, ома йæ къæхты къæдз - æх æнгуылдзтыл кафы. «Æх» - уый у уæх - мæхы, ома хуры бардуаджы нæмттæй иу. Хур та у тымбыл. Кафгæ лæг йæ тымбыл æнгуылдзтыл кæны, ома æнгуылдз+æх+тыл.
Къухæн йæхи æнгуылдзтæ дæр къухтæ хуыйнынц. Уый адыл мах, сæр нæ куы бахъæуы, уæд фæдзурæм, бæстон цы фæзонæм уымæй: «Уый æз мæ фондз къухау зонын». Фондз сты къухæн йе 'нгуылдзтæ, къухтæ æрмæст дыууæ сты.
Иу фæкастæй лæгмæ диссаджы хуызæн кæсы, фæлæ дзы дис цæуыл бакæнæм, ахæмæй ницы ис: къухы хилты 'хсæн, æмæ армы дзыхъхъы цы
цæуы, уый дæр хонæм армыдзаг кæнæ къух.
Зæгъæм, æхсырфæй кæрдгæйæ хъæбæр хоры кæнæ мæнæуы хæтæлтæй, æфсирты хъæдтæй галиу армы цы бацæуы, уый хонæм къух кæнæ дæстæг, Дзырд дæстæг нæ фыдæлтæ райстой, æрвадиуæг цы адæмы хаттимæ кодтой, -персайнæгтæ, - уыдонæй. Персайнагай дæст у къухы ном, æрæджиауы суффикс (Абайты Васойы термин - поздний суффикс) - æг æм бафтыди фæстæдæр. Зæгъæм, балхъар (асы) мах мæнтæг цы кæрдæджы мыггаг хонæм, уый хонынц мæнт, ома æнæ суффикс - æг. Уый та амоны, ацы суффикс æрæджиау кæй фæзынд.
Афтæмæй дæстæг дæр къух нысан кæны, фæлæ йæ мыры сконд æндæр кæй у, уымæй аиуварс кодта æмномдзинад: хуымгæрдæджы къухы æфсирты къух (дæстæг).
Гæдиаты Секъа йæхæдæг хъæууон зæхкусæг уыд цæрæнбонты æмæ ацы хабæрттæ дзæбæх зыдта. Йæ иу сагъæссайы (уарзондзинадыл дзурæг æмдзæвгæ) иу куплеты афтæ фыссы:
Рацъоны къухы гæны къух,
Иæ рацъон уымæй зондзынæн.
Дæ рахиз цæст мæм фæныкъул,
Дæ уарзын уымæй зондзынæн.
Афтæмæй дзырд къух у æртæ предметы иумæйаг ном: къух у цонджы хъулæй æддæмæ фондз æнгуылдзы æмхæсты ном. Уырыссагау - кисть руки. Къух у адæймаджы къах æмæ къухы æнгуылдзты ном дæр. Æмæ æртыккаг та - армы дзыхъхъы цы кæрдæджы хæлттæ цæуы, уыдон ном (дæстæг) дæр. Дзырдбæстыты ма йын вæййы æндæр мидис дæр, - зæгъæм, къух мын нæ дæтты (пайда мын нæу), - фæлæ уый комкоммæ дзырды мидисыл баст нæу æмæ йыл нæ дзурдзыстæм. Дзуринаг ма нын у армы кой.
Арм у, ныры нымадæй, къухы фондз æнгуылдзы æмæ уыдон цонджы хъулимæ цы фондз æмхæст стæджы иу кæнынц, уыдоны иумæйаг ном. Уый раст у, Фæлæ æрмæст ныры нымадæй. Бæстондæр куы ‘ркæсæм дзырдмæ, уæд нæм æрцæудзæн чысыл æндæр хъуыды. Уæд цæмæн?
Уымæн æмæ армæи ис дыууæ фарсы: иу дзы хуыйны армы тъæпæн (бинаг фарс), иннæ та (уæллаг фарс) - уæларм. Раст нымады фæткмæ гæсгæ иугæр армы уæллаг фарс уæларм хуыйны, уæд армы дыккаг фарс та хъуамæ хуыйнид армы тъæпæн нæ, фæлæ дæларм. Афтæмæй дæларм та ис уæлармæй иу вæзн æддæдæр уæртæ уæхсчы бын, цонджы райдианы дæлейæ.
Цы нын амоны ацы факт?
Хуымæтæджы хъуыддаг: кæддæр дзырд арм уыдис цонджы ном дæр. Цонг ныр у конд æртæ хайæ: мæкъуыстæг, цонджы дыууæ æлхуыйы æмæ армæй. Раздæр та æртæйæн дæр уыд иу ном - арм.
Дзырд арм-æн йе 'цæг ном лингвистикæйы æвзагыл - этимон у мæнæ ахæм: дзырд арм-ы ахауд кæройнаг хъæлæсон а - арма. Дзырды ацы хуызмæ дæр ис иу аипп, йæ ном - метатеза. Уый мидис та у ахæм: дзырды райдианы æмхъæлæсон мыр, йæ фæстæ цы хъæлæсон мыр ис, уыимæ сæ бынæттæ куы баивынц, уæд уый. Ома, арма раздæр уыди рама. Гъе, уый у дзырд армы этимон, ома уый æцæг хуыз.
Ам нæ зæрдыл хъуамæ æрлæууа иу хъуыддаг. Уырыссаг нывæфтыд литературæ чи касти бæстон, уый æнæмæнг зондзæн иу факт: дзырд рама -рамо у уырыссаг уæхсчы ном, æцæгæй та цонджы ном дæр рæмынкъæдзы онг. Уый охыл В. Далы дзырдуаты (т.IV. 57 ф) фыст ис: «Рамо ср. рамена мн. плечо, плеко, уступ шеи, округлый спуск и частъ руки до локтя; //мочъ, сила, могучая рука, властъ. Рамено ср. частъ передней конской ноги от локтя до бабки(?)».
Иу дзырдæй, ардыгæй бæрæг у, уырыссаг рамо æмæ ирон арм сты иу дзырд, стæй адæймаджы буары иу хай - къухы ном. Æцæг, уырыссагау дзырды мидис хауы ирон цонджы иу хаймæ (уæхскæй рæмынкъæдзмæ), иронау -уæхскæй суанг армы æнгуылдзты кæронмæ.
Ам диссаг у иу хабар: адæймаджы уæнгты нæмттæ хауынц алы адæмы æвзаджы дзырдуаты дæр иууыл рагондæр дзырдты нымæцмæ. Æмæ фарстæуы: цæмæн ис ахæм рагон иудзинад ирон æмæ уырыссаг къухы нæмттæн? Ам æнæмæнг дзырд цæуы цавæрдæр рагон этикон хæстæгдзинадыл дыууæ адæмы историйы. Мæнæн бæлвырд исты зæгъын мæ бон нæма у, фæлæ йыл хъуыды рагæй кæнын æмæ йын кæд исты ахсджиаг историон бындур разынид.
Уый уымæн зæгъын, æмæ дзырд арм æмæ рам-ы иудзинад но-джы уæрæхдæр у, цы ранымадтам, уымæй. Даль уый куы амоны, зæгъгæ, рамо ма нысан кæны «часть передней конской ноги от локтя до бабки(?)». Ам Даль фарсты нысан уымæн æвæры, æмæ дзырд бæхы раззаг къахыл (адæймаджы буарыл æвдисгæйæ - къухыл!) кæй цæуы, уый бæлвырд зоны, фæлæ бæхы раззаг къах, кæцæй кæдæм хуыйны афтæ, уый бæрæг нæу.
Раст ахæм уавæры ис ацы дзырд (арм) ирон æвзаджы дæр. Ам дæр, уырыссаг æвзаджы куыд у, раст афтæ: бæхы раззаг къах хуыйны арм (ома къух). Зæгъæм, бæхтæ куы схыл вæййынц, уæлдайдæр уырсытæ, уæд сæ фæстаг къæхтыл сыстынц æмæ раззаг къæхтæй, адæймаджы къухтау, кæрæдзи нæмынц. Бæхты ахæм хыл хуыйны: армаццагæй хæцын. Армæй кæй цæвынц бæхтæ кæрæдзи, уый бæлвырд у, фæлæ ма цы амоны фæсæфтуан аг та? Æвæццæгæн, дзырд уæр-аг-ы куыд у, афтæ - уака - аг - ома «тымбыл». Тымбыл армæй хæцын: бæхтæн ахæм хылы рæстæджы сæ раззаг къæхты кæрæттæ (фадхъулæй дæлæмæ) къæдз (тымбыл) вæййынц.
Гъе, фæлæ ма арм кусæрттаджы раззаг къахы (къухы) номыл баст у иу æндæр дзырды дæр. Уый та у æвдас-арм, ома авд уасы (авд бардуаджы) хай кусæрттагæй. Ацы хай - хуыцæутты хай кæм у, уым бæрæг бæлвырд у, йæ конд, йæ ас.
Абайты Васо йæ этимологион дзырдуаты амоны: «Четверть бычьей или бараньей туши», а именно «передняя нога с лопаткой и боком». Ам Васойы текст ист у Миллеры ирон-уырыссаг-немыцаг дзырдуатæй (т.1. 88 ф). Уым фыстæуы: «Æвдасарм - передняя нога с лопаткой (баранья или бычья)». Васо йæ бафтыдта æрмæстдæр дыууæ дзырды: «Четверть бычьей или бараньей туши», а именно «передняя нога с лопаткой и боком».
Васо Миллеры дзырдуаты текстмæ ацы дыууæ дзырды бафтыдта иу ахсджиаг нысаны охыл: йæ бон нæ баци вазыгджын дзырд æвд+ас+арм - ы фыццаг дыууæ хайы æвд+ас иронау раст бакæсын æмæ сæ фæивддзаг кодта æд+фарс - æй, дыууæ æндæр дзырдæй æмæ уыдоны мидисыл самадта йæ этимологи.
Васо йæхæдæг дæр хатыд, ацы баивд раст кæй нæу, уый æмæ йæ бафæлвæрдта мырон фæткмæ гæсгæ раст рахонын: «Все звуковые процессы, превратившиеся æд+фарс в æвд+ас закономерны: озвончение ф, перестановка дв ► вд (ср. хъæвдын), выпадение р (ср. хуыздæр).
Васойы ацы аргументтæй раст у æрмæст иу - æмхъæлæсон ф хаттæй -хатт ахизы в-мæ. Зæгъæм, фæндаг► æфсæнвæндаг æмæ æнд.
Дзырды мырыскондæй æмхъæлæсон р-йæн та ахауæн æппындæр ницы хуызы ис. Васо афтæ нымайы, цыма дзырд «хуыздæр» рацыд дзырд «хорз»-æй. Уый раст нæу, мæнæ уырыссаг дзырд «лучший» дзырд «хороший»-йæ куыд нæ рацыд, раст афтæ. Эпитеттæ «хорз» æмæ «хорошо» рацыдысты иу бардуа-джы номæй - хорс-æй (харс-æй). Уый академик Пешковский раджы сбæлвырд кодта. Фыста йыл Пешковскийы фæстæ Васо дæр. Дзырд «хорз»-ы мырыскондæй æмхъæлæсон р ахауа, афтæмæй дзы дзырд «хуыздæр» рауайа, уый гæнæн нæй. Дзырд хуыз сæрмагонд лексемæ у æмæ йæ мидис уымæн дæр у хорз. Ис ахæм дзырд не ‘взаджы - хуыз. Йæ рагон формæ хуз - хаз - хас(гас). Къоста афтæ куы дзуры; «Лæджы хуызæн лæг нæм ыстæм», уæд йæ ныхасы хуызæн лæг амоны хорз лæг. Астæуккаг æнусты ирон саламы: «Та пан хас!» - «Дæ бон хас!»-ы - хас амыдта хорз. Афтæ эпитет хуыздæр рацыд «хорз»-æй нæ, фæлæ дзырд «хуз»,«хуыз»-æй.
Нæу раст дзырд «хъæвдыны» этимологи дæр. Васо раст амоны: авестæйаг дзырд гадва - «собака»-йæ рацыд куыдзы (гæдыйы) лæппыны ном гадва+на - гавадава+на, уый та у гавдана - кавдан - хъæвдын. Раст у Васойы этимологи, кæд ыл фарсты нысан (?) æвæры, уæддæр. Æрмæст дзы нæй, Васойы æнхъæл - ома гадва-йы æмхъæлæсонтæ дв сæ бынæттæ баивтой. Уый дзы нæй: дыууæ æмхъæлæсоны мырысконды фæрсæй-фæрстæм куы лæууой, уæд сæ бынæттæ нæ ивынц.
Ам ма зæгъæн ис æрмæст иу фактæн: куыдз æмæ гæдыйæн уыд иумæйаг ном æмæ авестæйы гадваина хауы куыд гæдыйы, афтæ куыдзы лæппынмæ дæр, мæнæ уырыссагау куыд у - котенок æмæ кутенок, раст афтæ.
Иу дзырдæй, дзырд «æвдасарм»-ы фарсы кой æппындæр нæй. Стæй физонæгæн нæй саразæн кусарты (зæгъæм, галы) цыппæрæм хай (”четверть туши”) æмæ йæ раззаг къахæй. Ахæм физонæг иу лæг фæразгæ дæр не скæндзæн.
Æвдасармы физонæг конд у авд бардуагæн (вас - уац+Тырджи, уац Илла, уас) авд Васæн: авда+васа - авдаса+арм = авдасарм - æвдасарм. Нæ рагон фыдæлтæ авд бардуагæн кæй куывтой, уый Васо иттæг хорз зыдта æмæ йыл фысгæ дæр цалдæр хатты кодта (кæс: ОЯФ, ф.ф.155, 170)
Ам дзырддагæй ницы ис». Æвдасармы бындур кусарты оны хай кæй у, уый та нын амоны - уыцы хай фынгыл хистæрты раз æвæрд æртæ хайæ иу - дингæнджыты символон хай кæй у, ома, дзырд арм - арма -рама у рагон бардуæгтæй иуы ном. Афтæ кæй у хъуыддаг, уымæн æвдисæн у дзырд арм-аццаг дæр. Ам дзырд конд у, æвда+вац+арм-ы куыд у, афтæ арма+вац (абар: вац+илла) æмæ суффикс -аг-æй. Дзырд æрмавацы мырты къорд ава баууади æмæ дзырд райста цыбырдæр формæ æрмац, стæй йæм суффикс -аг куы бафтыд, уæд æмхъæлæсон ц фæдывæр æмæ рауад æрмаццаг.
Ацы факт дзуры ууыл æмæ незаманты ирон бардуæгтæй иу хуынди Рама - арм (армавац). Уый тынг раджы кæй уыд, ууыл ма дзуры термины сконды эпитет вац фæстейы кæй ис, уый дæр. Ацы миниуæг баззад незаманты скифты 'взагæй æмæ ма йæ ныр дæр иуæй-иу дзырдты сконды уынæм. Зæгъæм, дзырд хур+зæрин-ы эпитет зæрин ис номдар хур-ы фæстæ. Ныр æй хониккам зæрин хур ныр бардуæгты эпитет уас, уац разæй ис (уац+Илла, уас+Хо,уас+Тырджи), фæлæ незаманы фæтк иннæрдæм амыдта: хур+зæрин, Созыр+сау, алан+орс(урс) æмæ æнд. Ахæм фæткыл арæзт уыди армавац - арм+ац -армаццаг.
Раст зæгъгæйæ, арм-æн - Рамæн, куыд бардуагæн кувгæ никæй федтон, нæдæр фехъуыстон. Æрмæст зонын уый, æмæ ис ирон мыггаджы ном Рæм+он+тæ. Фехъуыстон-ма кæмæйдæрты «рæмон бон» - цыдæр хорз боны хуызы. Æмæ ма ахæм мидисимæ ацы дзырд-термин ис поэт Гаглойты Рутены иу æмдзæвгæйы. Рутен 1928 азы фыста европæйаг хиппæлой æвзаггæлты ныхмæ:
Уæ Берлинтæ, уæ Лондон
Нæ баивин æз Нарыл,
Уым Хетæгæн рæмон бон
Къоста райгуырд сæнары!
Æмæ æцæгдæр, Къостайы райгуырды бон уыд нæ Ирæн Хуыцæутты стыр хæрзиуæг, æрвон, амондджын Рæмон бон.
Нафи