Nog adres

ТОХЫ ДÆР, КУЫСТЫ ДÆР…

DSC01439.JPG
Æнæнцой, тагъдивæг уыдис æнæхъæн дыууынæн æнус. Уый бавзæрстой сæхиуыл нæ хистæр фæлтæр, бавзæрстой йæ æмæ йын æвдисæнтæ систы сæ кæстæр фæлтæртæ дæр. Зын, уæззауæй цы уыд, афтæ хорздзинадæй дæр уыцы æхсидгæ æнусы, уыдонæн сæ гуылфæнты фæцыд Дзауы районы Котантойы хъæуккаг Биазырты Серги дæр. Дуджы цæф ыл йæ райгуырды хæдфæстæ æруад, кæд æй хъуыды нæ бакодта, уæддæр. Уæд, 1920 азы, мæйдзыд сывæллоны йæ ныййарджытæ, гуырдзиаг меньшевикты разæй æгас Хуссар Ирыстоны адæмау лидзгæйæ, фæхастой сæ хъæбысы Цæгат Ирыстонмæ. Æмæ æрмæст æртæйæ нæ уыдысты. Цъиуджын каркау ма сæ «базырты» бын уыдысты æхсæз сылыстæджы – æхсæз чызджы. Чи сæ цæуынхъом уыдис, чи та къахæй згъорыныл нырма ахуыр кодта, ахæм дард фæндагыл цæуыны онг нæма бахъомыл сты. Фæлæ, уыдæттæм нæ кæсгæйæ, мæлæтæй лидзгæйæ, сæ фæндаг дардтой цæгатæрдæм. Бинонтæн ма сæ разæй цæгатæрдæм «лыгъдысты» Асланæн йæ дыууæ… галы. Бирæ сæ уарзта, йæ хæдзардарæг уыдысты…
Уæззау хъизæмæрттæ бавзæрстой фæндагыл лигъд адæмимæ иумæ Биазырты бинонтæ дæр, афтæмæй ныххæццæ сты Алагирмæ, Салыгæрдæны хъæумæ. Ам æрлæууыдысты, æрбынат дзы кодтой. Ног бынаты хæдзарыдзаг бинонтæй, уымæйдæр уал æнахъомы свæллонимæ уыцы æххормаг дуджы цахæм цард кодтаиккой, уый зын бамбарæн нæу.

Ноджы ма сын сæ галты абырджытæ куы адавтой, уæд йæ зæрдæ бынтон фæрыст Асланæн. Сывæллæттæн сæ дарын йæ бон кæй нæ уыд, уымæ гæсгæ дзы дыууæ чызджы радта сывæллæтты хæдзармæ æмæ афтæмæй фæхицæн сты. Хъысмæт сæ абоны онг дæр нал баиу кодта сæ бинонтимæ, кæд ма сæ бирæ фæцагуырдтой, уæддæр.
Афæдзы бæрц ацардысты фæсхох, стæй фæстæмæ æрæздæхтысты сæ райгуырæн уæзæгмæ, фæлæ бавзаргæ зындзинæдтæн Аслан не сфæрæзта æмæ уайтагъд амард.
Баззад йæ цардæмбал Багиан йæ бирæ сывæллæттимæ иунæгæй. Цард уæззау уыд, фæлæ дзы æвзонгæй сфæлтæрдта æмæ йын сæттын нæ бакуымдта. Цы хъæбултæй фæхицæн, уыдоныл хъуыды кæнгæйæ, уыдоныл сагъæс кæнгæйæ, хъуыды кодта йæ иннæ хъæбултыл дæр æмæ фыдæбон кодта, цæмæй йын адæмы рæгъы рацыдаиккой.
Серги – хæдзары иунæг нæлбындар – рæзт. Цы фыдыуæзæгæй фесхъиуæккаг йæ царды фыццаг бонты, ууыл æдæрсгæйæ цæуын, згъорын райдыдта, фидарæй – фидардæр кодтой йæ чысыл уæрджытæ æмæ скъоламæ цæуынхъом ссис. Уæдмæ Котантойы бакодтой райдиан скъола æмæ саби бахызт йæ къæсæрæй. Фæцис æй каст. Дарддæр та ахуыр кæнын хъуыд. Æнæххæст астæуккаг скъола æрмæстдæр дæрддзæф Хъемултайы хъæуы уыдис. Æмæ йæ ахуыр адарддæр кодта уым. Сидзæрты мад Къеса разæнгард цы кодта, уымæй дарддæр йæ хъæбулы нæ иппæрд кодта йæ ахуыры фæндагæй, кæд хæдзары куыстыты йе ‘взонг тых хъуыдис, уæддæр. Цыдис Серги дæр йæ ахуыры фæндагыл. Бакаст ацы скъолайы дæр æмæ дарддæр йæ фæндаг акодта Сталиниры педагогон техникуммæ. Æнтысгæйæ йæ каст фæцис æмæ баздæхт йæ райгуырæн хъæумæ, йе скъоламæ. Ныр – ахуыргæнæгæй. Æркодта цардæмбалæн Цхуырбаты чызг Марияйы. Цы ма хъæуы æндæр амондæн! Царды йын йе ‘нтыстытыл цин кодта йæ ныййарæг, йæ мадызæнæгтæ, йæ хъæубæстæ. Фæлæ та уыцы рæстæг бирæ нæ ахаста – цард æм бахаста йæ ивындзинæдтæ. 1940 азы фæззæджы Сергимæ æрсидтысты Сырх Æфсады рæнхъытæм службæ кæнынмæ. Фæхицæн йе ‘взонг цардæмбалæй, йæ бинонтæй. Хæдзар баззад æнæ нæлгоймагæй. Фæлæ хъуыд æфсæддон хæс сæххæст кæнын æмæ куыд Серги, афтæ йæ бинонтæ дæр æнхъæлмæ кастысты, кæд фæуыдзæн йе службæйы æмгъуыд æмæ фæстæмæ кæд æрыздæхдзæн. Хъуыды афтæ кодтой, цард та бынтон æндæрæрдæм ныззылд… Лæппуйы службæйæ аст мæйы бæрц рацыд, афтæ райдыдта хæст, Стыр Фыдыбæстæйон хæст. Æрæййæфта йæ Тулæйы службæ кæнгæйæ.
Хæст Белорусийы зæххæй райдыдта. Уырдæм, Могилевмæ, аппæрстой, Серги цы æфсæддон хайы службæ кодта, уый дæр æмæ афтæмæй йæ цæхæрмæ бахауд, райдыдта йæ тохвæндаг. Хъæбатыр тох кодта Биазыры фырт немыцаг тыхæйисджыты ныхмæ. Иу ахæмы йæ хæстон æмбалимæ уацары ракодтой иу гитлероны. Тох нæ сабыр кодта, тæссаг уыдис цардæн. Знаджы нæмыгæй фæмард йе ‘мбал, фæлæ йæ уый уæддæр æрбакодта æмæ йæ радта нæ командиртæм, цæмæй дзы зонæнтæ райстаиккой. Йæ ацы æмæ æндæр хæстон сгуыхтдзинæдты тыххæй бавдыст æрцыд Сырх Тырысайы орден райсынмæ.
Сергийæн йæ тохвæндæгтæ цыдысты Смоленскы ‘рдæм. Хæцгæ та ракодта I-аг Беларусаг фронты 110-æм æхсæг дивизийы сконды. Ам, Смоленскмæ хæстæ 1943 азы цы карз тохтæ цыдысты, уыдонæй сæ иуы йæ къах уæззау цæф фæцис, фæконтузи. Знаг размæ кæй бырста, уымæ гæсгæ йæ хæцæн бынат оккупацигонд æрцыд. Ирон хæстоны ссардта уырыссаг сылгоймаг, ацы бынаты цæрæг æмæ йын сусæгæй йæ мадимæ сæ хæдзары хос кодтой. Серги уыцы сылгоймагæн абон дæр йæ ном хорз хъуыды кæны. Уый уыд Катя Кононенкова.
Куы фæсæрæн, йæ къахыл куы слæууыд æмæ та хæстхъом куы ссис, уæд фæстæмæ баиу нæ хæцæг æфсадимæ æмæ дарддæр кодта йæ тохвæндаг. Знаджы дæрæнгæнгæ цыд ныгуынæрдæм. Сæрибар æрцыдис не стыр райгуырæн бæстæ - Советон Цæдис. Дарддæр Серги хайад исы Польшæйы цыфыддæр знагæй ссæрибар кæныны сæрыл карз тохты. Афтæмæй йæ йæ уæззау тохы фæндæгтæ æркодтой, милуангай æрыгон адæймæгты цард чи аныхъуырдта, милуангай адæймæгты цæфтæ, сахъатджынтæй чи ныууагъта, уыцы хæст кæцæй райдыдта, уырдæм – Берлинмæ. Уæлахизхæссæг хæстон, ротæйы старшинæ Биазырты Серги Стыр Уæлахизыл сæмбæлд, хæсты фæстаг æхстытæ кæм айзæлдысты, фашизм кæм райгуырд æмæ хурх кæм æрцыд, уыцы Берлины.
Хорзæхджын ма æрцыд «Хæстон сгуыхтдзинæдты тыххæй» майданæй, бирæ æндæр хæстон хорзæхтæй. Афтæ, æмæ Биазыры фырт хæсты райдианæй йæ кæронмæ фæйыд йæ тугæйдзаг фæндæгтыл.
Хæст фæцис, фæлæ ма Серги Германы баззад 1945 азы кæронмæ. Йе службæ дарддæр кодта Нойрупины горæты. Хъуамæ æрвыст æрцыдаид æфсæддон академимæ ахуыр кæнынмæ, хъуыддæгтæ срæвдз сты, фæлæ ахуырмæ нæ рывнæлдта – дард Ирыстоны хæххон Котантойы хъæуы йе ‘рцыдмæ æнæрхъæцæй æнхъæлмæ каст йæ мад Къеса, йæ мадызæнæгтæ. Æмæ хæствæллад хæстон лейтенанты номимæ æрыздæхт йæ райгуырæн хъæумæ. Куыста Хъемултайы скъолайы ахуыргæнæгæй. Ам ахуыргæнæгæй куыста йæ цардæмбал Цхуырбиан дæр.
Бæрцæй дыууæ азы бæрц бакуыста Серги ахуыргæнæгæй. Уый тыххæй нæ æмæ йæ зæрдæмæ æввахс нæ лæууыд рæзгæ фæлтæры ахуыр æмæ хъомыл кæныны хæрзиуæгон куыст. Йæхæдæг нырма æрыгон чи уыд, уыцы лæппуйы фæндтæ, хъуыдытæн йæ райгуырæн къуым къуындæг разынд, фæндыд æй фылдæр зонындзинæдтæ райсын, ахуыргæнæг уæвгæйæ, ногæй ахуыры фæндагыл æрлæууын. Уыцы нысанæн 1947 бацыд Тбилисы политикон институтмæ. Йæ ахуыр куыд фæуд кодта, афтæ ацы Донбасммæ, йæ дæсныйады фæдыл дипломон куыст уым сæххæст кæныны тыххæй. Йæ зонындзинæдтæ, йе взыгъддзинæдтæм ын куы бакастысты, уæд æм бахатыдысты, цæмæй ам баззадаит.
Серги сразы ис. Райдианы æвзалыгуырæнты куыста хæххон мастерæй. Сифтонг æй кодтой цæрæнбынатæй, акодта йæ цардæмбалы дæр уырдæм æмæ дзы афтæмæй æрбынат кодтой.
Йæ куыстуарзондзинады, йæ организаторон æвзыгъддзинæдты руаджы Серги йæхицæн хорз ном скодта донбассаг шахтерты ‘хсæн. Куыста фадыджы хицауæй, сæйраг инженеры хæдивæгæй. Зындæр кæм уыд, хъуыддæгтæ мæгуыраудæр кæм цыдысты, уырдæм æй æрвыста шахтæты управлени. Уымæн æмæ дзы ныфс æвæрдтой, æууæндыдысты, Серги кæм уа, уым хъуыддæгтæ хорз кæй ацæудзысты. Афтæ йæ æрвыстой иу фадыджы хистæрæй иннæмæ æмæ йын бантыст æртæ фадыджы фæстæзадтæй раззагдæрты рæнхъытæм ракæнын. Йæ фæллойадон æнтыстытыл фыстой куыд бынæттон, афтæ централон газетты дæр, радтой йын рог автомашинæ. Сæйраджы сæйраг та – хорзæхджын æрцыд бæстæйы иууыл уæлдæр хорзæх – Ленины орденæй.
Дыууын азы бæрц бакуыста Серги Донбассы æвзалыкъахæн шахтæты, стæй йæ кадимæ арвыстой пенсийы. Пенсийы ацæугæйæ, уый йæ цæрæн бынат раивта Дзæуджыхъæумæ, фæлæ йæ райгуырдæй хъæуккон кæй уыдис, хъæуккон цард йæ зæрдæмæ æввахсдæр кæй лæууыд, уымæ гæсгæ цæрæн бынæттæн равзæрста Сунжæйы хъæу æмæ абон дæр цæры уым. Стыр кад ын ис сыхы, хъæубæсты ‘хсæн. Лæвæрд ын æрцыд Горæтгæрон районы цытджын æмбæстаджы ном.
Абон Сергийæн нал ис, кæй сæрибардзинад æмæ хæдбардзинад хъахъхъæдта, фæллойадон сгуыхтдзинæдтæ кæй кадæн арæзта, уыцы стыр Райгуырæн бæстæ – Советон Цæдис. Фæлæ йын ис Ирыстон æмæ кæд йæ райгуырæн хъæумæ нал æрæфтыд, уæддæр йæ хъысмæт сбаста йемæ æмæ ныр 40 азы бæрц цæры, дуджы бархъомысæй хуссарирыстойнæгтæ Цæгат Ирыстоны цы хъæутæм фæлыгъдысты хуыздæр цардагур, уыдонæй сæ иуы.
Серги йæ цардæмбалимæ схъомыл кодта лæппу æмæ чызг. Райстой уæлдæр ахуырад. Ис ын кæстæрты кæстæртæ, уыдоны кæстæртæ. Фæлæ абон йæ фарсмæ йæ зæнæгæй ничи ис, кæд æй рæстæгæй-рæстæгмæ абæрæг кæнынц, уæддæр – цæрынц æндæр æмæ æндæр рæтты. Йæ цардæмбал та æртын азы размæ амард æмæ ныр цæры иунæгæй. Уый дæр 93 аздзыд зæронд лæгæн царды зын фæлварæн у, фæлæ тохæхсыст, куыстæхсыст адæймаг фæразон у царды зындзинæдтæн. Уæддæр хорз адæм бирæ ис, паддзахад дæр æй нæ рох кæны, се ‘ххуысы къух æмæ фæдаргъ кæнынц. Арæх æй абæрæг кæнынц Сунжæйы астæуккаг скъолайы ахуырдзаутæ дæр. Йæ азтæм нæ кæсгæйæ нырма йæхæдæг дæр фезмæлынхъом у,йæ кæддæры фидар уæнгтæ афтæ æнцонæй нæ комынц сæттын азты уаргъæн.
Æнæзæгъгæ ма нæй Сергийы царды иу цымыдисон хабары тыххæй. Цæвиттон, йæ гуырæн бон у 9 май. Ацы бон ын æрхауд Стыр Уæлахизы бонмæ æмæ йын ныр 68 азы дæргъы нымад цæуы дывæр бæрæгбоныл. Иу дзы йæхи у, иннæ та æгас дунейæн иумæйаг, йæ туг кæй сæраппонд калд, кæй æввахсдæр кодта æмæ дунейы историйы цыд чи фæивта, уыцы бон.
Арфæ йын кæнæм мах дæр йæ гуырæн боны æмæ Стыр Уæлахизы цытæн. Цæр æмæ сæ дæхи фæндиаг нысан кæн бирæ азты, уæлахизхæссæг салдат.
БИАЗЫРТЫ Роланд