Nog adres

ЦАРДЫ ЗИЛДУХÆНТЫ

i00288.jpg
Алы дæсныйад дæр царды хъæуы. Фæлæ дзы иууыл æнæмæнгхъæуæгдæр кæцы у, ууыл быцæу кæнын, æвæццæгæн, уæлдай ми у. Æнæгуырысхойæ зæгъæн ис: кадджындæр æмæ хъæуæгдæр у дохтыр, уый адæймаджы байсы удхæссæджы дзæмбытæй. Кад ис ахуыргæнæджы куыстæн дæр, уый у сабийæн йæ удыхъæд аразæг, йæ зæрдæмæ йын ссары алыгъуызон фæндæгтæ, цæмæй рауайа цардаразæг.

Кæцы дзы равзара, кæцыйыл дзы æрлæууа, уыцы хъуыды нæ уæгъд кодта, скъолайы ма кæстæр кълæсты куы ахуыр кодта, уæд дæр Сурæты. Йæ хъуырдухæнтæ бирæ нæ ахастой. Цард адджын у. Уыцы цард та дохтыр дыккагæй радты тынг бирæтæн. Аскъуыддзаг кодта Сурæт æнæмæнг дохтыр суæвын. Фæлæ йæ бæлицц æххæст кæнынмæ нырма бирæ азтæ хъуыд.

Хъæууон хæдзары куыст кæддæриддæр алкæмæндæр разыны. Куыддæр-иу скъолайæ фæсæрибар, афтæ-иу, кæд зæнæджы кæстæр уыд, уæддæр цух нæ зад хæдзары митæй. Æцæг-иу, фылдæр хатт, æд чингуытæ бамбæхст сæ хæдзары уæллаг фарс цы стыр æнгуз бæлас уыд, уый фæстæ æмæ иу цалынмæ йæ уроктæ нæ бацæттæ кодта, уæдмæ йе 'мбæхсæнæй нæ рахызт. Стæй та-иу хъæуы бын цы стыр цад уыд, уырдæм афардæг, хæфсытæй кæй «хал» схаудзæн, йæ къухы дзы чи бафтдзæн, уымæн «операци» кæнынмæ.

Æнæхъæн бон-иу кæй фесæфт, уый тыххæй та йæм иу æмæ дыууæ хатты нæ хæцыдысты бинонтæ. Фæлæ нæ саст хивæнд чызг, йæ кæнон кодта. Зæрдæргъæвд чызг скъола каст фæцис иттæг хорз нысæнттыл æмæ йын лæвæрд æрцыд майдан. Райдиан скъола гуырдзиагау бакаст сæхимæ, Карелы районы Кробаны (Лашеты) хъæуы, стæй йæ ахуыр адарддæр кодта Хъинцъвисы хъæуы астазон гуырдзиаг скъолайы. Астæуккаг ахуырад та райста Згъудеры скъолайы. Чызг гуырдзиагау дзырдта æнæгуызавæйæ æмæ æнцонæй фæцайдагъ кæсын- фыссыныл. Райдиан кълæсты уый сæрибарæй кастис Табидзе, Леонидзе æмæ æндæр гуырдзиаг фысджыты уацмысты. Фæлæ йæ зæрдæмæ уæлдай тынгдæр хъардтой ацы дыууæ фыссæджы æмдзæвгæтæ. Чызг сæм йæхимид быцæу кодта, цæй уæд та æз дæр мæ хъуыдытæ радæттон ахæм хуызы æмæ фæндзæм къласы куы ахуыр кодта, уæд райдыдта фыссын æмдзæвгæтæ. Никæмæн сæ æвдыста, æфсæрмы кодта æмæ сæ афтæмæй æфснайдта. Йæ фыд Антон хорз æмбæрста, ахуырдзинадæн стыр нысаниуæг кæй ис æмæ йæ зæнæджы дæр æфтыдта, разæнгард сæ кодта ахуырмæ. Йæхæдæг дæр æвзонгæй афтыд Ереванмæ æмæ уым кусгæйæ, сахуыр кодта уырыссаг, англисаг æмæ гуырдзиаг æвзæгтæ. Æвзæр нæ цард, куыста французаг лæгмæ хæринаггæнæгæй. Фæлæ революцийы уылæнтæ куы анхъæвзтой Ереванмæ дæр, уæд йæ хицау йæ исбон ныууагъта æмæ афардæг йæ бæстæм.
Фæуæлахиз революци, фæлæ Антон нæ бафæрæзта æцæгæлон адæмы ‘хсæн æмæ æрыздæхт йæ райгуырæн хъæу Лашемæ. Æркодта бинонтæ æмæ йæ зæнæг баисты авд. Кæд мæгуыр рæстæг уыд, уæддæр архайдта, цæмæй йæ сабитæ æххормагдзинад, мæгуырдзинад, тынг ма хатыдаиккой. Хъæдгæсæй куыста, æмæ хъæды астæу æрдузы цы зæхх басаста, уым тыдта нартхор, мæнæу, æмæ-иу тугыл аскъуыди йæ тыллæг. Фæлæ йын нæ бантыст йæ сабиты кæронмæ бахъомыл кæнын, фæрынчын æмæ уайтагъд амард. Уæд бинонты кæстæр Сурæт ахуыр кодта 6-æм къласы. Абон дæр дзы нæ рох кæны хорз кæй ахуыр кодта, уымæй фыд куыд буц уыдис.
Кæд æнæдарæгæй аззадысты, уæддæр сæ мад Елбачион царды зындзинæдтæн тасын нæ бакуымдта. Æхсæвæй-бонæй æрæнцой нæ зыдта, æмæ цудын нæ бауагъта йæ хæдзар. Быдта дзаумæттæ, уæфта тынтæ, хуыдта цухъхъатæ, æндæр уæлæдарæс æмæ уыдæттæ уæй кодта, дардта хæдзарыдзаг бинонты. Афтæмæй сæ алчидæр царды йæ бынат ардта. Фæлæ Сурæты фæндæттæ кæронмæ нæ сæххæст сты. Йæ гæххæттытæ радта Тбилисы медицинон институтмæ, фæлæ йын дзы сахуыр кæнын нæ бантыст йæ царды уавæртæм гæсгæ æмæ сæркъулæй æрбаздæхт йæ райгуырæн хъæумæ. Бирæ нæ рахъуыды-бахъуыды кодта чызг, уайтагъд йæ гæххæттытæ рахаста нæ горæты педагогон институтмæ гуырдзиаг филологийы факультетмæ æмæ йæ æнтысгæйæ каст фæцис. Ахуыргæнæгæй йæ арвыстой Карелы районы Æхсынцъыджыны хъæумæ, фæлæ йæ йæ амонд уæддæр æркодта нæ горæтмæ. Кусын райдыдта æртыккæгæм астæуккаг скъолайы. Бакуыста дзы дæс азы бæрц, стæй раивта нæ горæты 7-æм скъоламæ æмæ суанг пенсийы ацæуынмæ фæкуыста уым, амыдта сын гуырдзиаг æвзаг. Уый æддæмæ, адæммæ, стæй скъолайы коллективмæ дæр афтæ зынд, фæлæ сын æцæгæй та амыдта ирон адæмы истори. Йæхицæн та йын сæ амыдта йæ цардæмбал, зындгонд историк Цхуырбаты Иван. Уыцы хъуыддаг абон дæр нæ рох кæнынц йæ ахуыргæнинæгтæ æмæ йæ мысынц æхцонæй. Афтæ сын уарзын кодта нæ адæмы рагон истори æмæ йæм хъуыстой стыр цымыдисæй. Уарзтой йын йæ амындтытæм хъусын æмæ йæм канд уроктæм нæ цыдысты æнæзивæгæй, фæлæ-иу æй дардмæ куы ауыдтой, уæддæр æм, цыма сæ ныййарæг мад у, уыйау, цингæнгæйæ згъордтой æмæ-иу зæрдæхæларæй амбырд сты йæ алыварс. Цымыдисаг уыд, уыцы рæстæджыиу сабитæн сæ хъæлæсы уаг æмæ бакаст сæ уарзон ахуыр-гæнæджы фенгæйæ куыд фæивта, сæ зæрдæты йæм цахæм уарзт æмæ æфсæрмдзинады æнкъарæнтæ уыд, уыдон-иу куыд равдыстой.
Ахæм хъарм ахаст ын уыд 3-æм скъолайы ахуырдзаутимæ дæр. Алыран дæр сабитæн йæ зондамынд, йæ рæвдыд ныхас, мады æхсырау уыд царды хос, алыран дæр йæ иузæрдион куыст, педагогон æвзыгъддзинад æмæ уæздан адæймагдзинады фæрцы алкæй зæрдæмæ дæр ардта уæрæх фæндаг.
Сывæллæттæ иугъуызон нæ вæййынц нæдæр сæ физикон, нæдæр сæ психологон, æмæ нæдæр сæ хъуыдыкæнынады рæзтмæ гæсгæ. Фæлæ ма уыимæ се 'хсæн разыны, йæ удыхъæды фылдæр æмбæхст миниуджытæ кæмæн вæййы, ахæмтæ дæр. Уыцы галиу, «зынхъомылгæнæн» сывæллæттæ, зынгæ педагог æмæ фыссæг Макаренко куыд дзырдта, афтæмæй, фылдæр хатт вæййынц æвзыгъд, курдиатджын, фæлæ сын хатт сæ зæрдæмæ фæндаг не ссарынц, нæ сын ссарынц сæ «зæрдæйы дæгъæл». Ахæм сывæллæттæ вæййынц хивæнд, æнæр-цæф, хиуарзондæр æмæ сын хуыздæр хос у уæлдай рæвдыд, уæлдай аудындзинад, нæ сæ хъæуы схойын, уæд ноджы кæнынц галиу дæр, фæтырнынц сæ маст исынмæ æмæ афтæмæй ныллæуынц галиу фæндагыл. Сывæллоны уд æмæ зæрдæ раст бамбаргæйæ йын алыхатт дæр ис срастгæнæн æмæ ахуыргæнæджы уыцы сусæгдзинæдтæ Джиджджойты Сурæт хорз кæй зыдта, уымæн нæ рох кæны абон дæр йæ ахуыргæнинæгтæй, уымæн æй æрымысынц хорзæн.
Æмæ канд сабиты зæрдæтæм лæууыд Сурæт афтæ æввахс? Æрмæст ын уыдон кодтой ахæм кад, æнхъæлут? Нæ, Сурæт уыцы иугъуызон хæлар æмæ уарзон уыд скъолайы æппæт ахуыргæнджыты коллективæн, хиуæттæн, сыхбæстæн.
Уæдæ Сурæт нæ хъаст кæны йæ чызгон амондæй, йæ бинонты цардæй дæр. Йе 'мкъай Цхуырбаты Иваны ном хорз зындгонд у нæ адæмæн. Ирон адæмы истори иртасыныл уый дзæвгар хъарутæ бахардз кодта. Ирон адæмы цард иртасгæйæ, хъуыдис гуырдзиаг æвзаг зонын дæр. Фæлæ йыл Иван тынг нæ фæцайдагъ æмæ йын ам рабæз-зыд, Сурæт гуырдзиагау тынг хорз кæй зыдта, уый. Тæлмац ын кодта историон æрмæджытæ гуырдзиаг æвзагæй иронмæ. Хорз æмбæрстой кæрæдзийы, адджынæй цардысты. Сæ фарнæй цух нæ уагътой сæ дыууæ хъæбул Тимур æмæ Зæлинæйы дæр. Тимур у, Хуссар Ирыстоны фыццаг хатт телеуынынад чи сарæзта, уый. Зæлинæйы ном дæр нæ адæмæн хорз зындгонд у, куыд республикæйы сгуыхт журналист, афтæ. Бирæ азты дæргъы уый лæууы газет «Южная Осетия»-йы сæргъ æмæ йын намысджынæй къухдариуæг кæны.
Сурæтæн йæхи къухы чи ахуыр кодта, уыцы фæсивæдæй дæр бирæ чидæртæ каст фесты уæлдæр ахуыргæнæндæттæ, аспирантурæтæ, систы лектортæ, ахуыргæндтæ, сæ хъуыддаджы дæснытæ.
О, фæлæ рæстæг дугъон бæхæй хъауджыдæр нæу. Азтæ кæрæдзийы фæдыл афтæ тагъд апæрпæр кæнынц æмæ ма сæ кæд нæ мысинæгты æры-мысæм, æндæр сын раздахæн, ногæй банкъарæн нал вæййы. Афтæ у æрдзы сконд æмæ йын аивæн нæй. Хърихъуппыты халау кæрæдзийы фæдыл атахтасты Джиджджойты Сурæты æвзонджы азтæ дæр. Бацыд йæ пенсийы кары. Фæлæ йæ царды фæсмон цæуыл æркæна, ахæмæй ницы ис. Уымæн æмæ сæ арвыста мидисджынæй, æвзонг фæлтæрæн хæрзиуджытæ аразгæйæ. Уыимæ та йæ риуы схæлбурцъ кодта чысылæй йæхимæ цы курдиаты тых æнкъардта æмæ йын равдисыны фадат кæмæн нæ фæцис, уыцы поэзийы тых. Æмæ ныр, йæ кары куы бацыд, уæд райдыдта фыссын æмдзæвгæтæ. Мыхуыр сæ кодта уæд Хуссар Ирыстоны цы гуырдзиаг газет «Сабчъота Осети» цыд, уым. Фæстæдæр райдыдта гуырдзиаг-ирон хæст æмæ æнæуынон фестад Сурæтæн се 'взаг дæр. Æмдзæвгæтæ фыссын та йæ фæндыд æмæ уæд кардзыд сылгоймаг биноныгæй æрæвнæлдта кæсын, фыссын ахуыр кæнынмæ мадæлон æвзагыл. Ныр йе 'мдзæв-гæтæ фыссын райдыдта мадæлон æвзагыл æмæ йыл 75 азы куы сæххæст, уæд рацыд йæ фыццаг чиныг «Зæрдæйы сидт». Йе ‘мдзæвгæтæ кæсгæйæ æнæзæгъгæ нæй, Сурæт йæ цæрæнбонтæ, зæгъгæ, поэзийæн снывонд кодта, уæд фæахъаз уыдаид ирон литературæйы рæзтæн.
Сурæт йæ царды бирæ цыдæртæ бавзæрста æмæ зоны цардæн йæ цин æмæ йæ хъыг дæр. Хъыгдзинæдтæ, маст æмæ фыдæхæй та фæстаг 20 азы цух нæ баййæфтой нæ адæм æмæ уыдæттæ ирдæй разындысты йе 'мдзæвгæты:

Хæрзиуæгæн йæ цин, йæ хъармæй
Фæкæны зæрдæ хатт хъыдзы,
Ыстæй та ног æрттæдæлармæй
Цæуæм... Нæ зымæг ныл хъызы.
Йæ райгуырæн хъæу, йæ сабидуг мысгæйæ дæр уый фыссы:

«Уым хъуыстон дадайæ æз аргъау фæрныг,
Уым тахти мæ сæрты фæззыгон зæрныг...
Уым уарзтон æз тар хъæд, фыдæлты мæсыг,-
Гъе, уый у мæ хъынцъым, мæ хъæрмуст цæссыг...
Йе ‘мдзæвгæты тематикæ у алыгъуызон, фæлæ уæддæр йæ сагъæс, йæ мæт сты Ирыстоны хъысмæт, не 'взаг, æмæ сæ ирдæй æвдисы.
Иугæр ын йæ хъуыдытæ иронау радæттын зындзинад нæ æвзæрын кодта, уæд Сурæт æрæвнæлдта гуырдзиаг æвзагыл кæй ныффыста, уыцы уацтæ иронмæ раивыныл æмæ йын газет «Хурзæрин»-ы фæрстыл фæзынд мыхуы-рæй «Нарты эпосы сюжеты мотивтæ Руставелийы поэмæйы».
Рæхджы нæ чиныгкæсæг базонгæ уыдзæн йæ дыккаг чиныгимæ «Чи у Стайы цармдарæджы æцæг автор», зæгъгæ. Сурæт ма мыхуырмæ цæттæ кæны ноджыдæр æмдзæвгæты æмбырдгонд.
Джиджджойты Сурæты архайдмæ кæсгæйæ адæймаг æрцæуы ахæм хатдзæгмæ: цы дæ бафæнда, уый æнæмæнг сараздзынæ. Сурæт йæ мадæлон æвзаг сахуыр кæнын сфæнд кодта, азтæ йыл сæ уæз куы ‘руагътой, уæд, фæлæ йæ сахуыр кодта æмæ йæ бæлвырдæй базыдтам. Цымæ нæ мадæлон æвзаг зын чи хоны, уый æфсон нæу бирæтæн? Æви уый у, хи растгæнæн йæ намысы раз.
80 азы сæххæст 9-æм майы, Уæлахизы боны Джиджджойты Сурæтыл. Уый æцæгæйдæр уæлахиз кодта царды йæ разылæууæг ныхдуртыл æмæ йын ноджыдæр бантысæд бирæ хорздзинæдтæ саразын йæ кæстæрты, Ирыстоны хæрзиуæгæн.
БЕСТАУТЫ Валя