Nog adres

Фыдыбæстæйы аккаг хъæбул

Козаты Исидоры райгуырдыл сæххæст 85 азы
DSC01390.JPG «Цард хæлæгæй нæу», - зæгъы ирон æмбисонд. Æмæ уыцы хъуыддагæн рæстæг йæхæдæг вæййы æвдисæн. Козаты саджы фисынтыл амад лæппу Исидор, кæнæ йæ йе ‘мбæлттæ уарзгæйæ куыд хуыдтам - Иссæ, мады гуыбынæй рахаста хæрзæгъдау, гуыххæл уæвын æмæ поэтикон зæрдæ.
Цæмæй ахæм уыдаид, царды цыдаид йæхи мыхуырæвæрдимæ, уый тыххæй йын рæзыны, размæ цæуыны фадæттæ бирæ бæрцæй радтой, компартийы ХХ-æм уанелы уынаффæтæ советон адæймагæн йæ сæрибар æмæ сфæлдыстадон уавæртæ чысыл кæй рауæрæх кодтой, уыцы хъуыддаг. Поэтæн фадат уыдис, цæмæй хъуыды кодтаид йæхиæрдыгонау, æмæ сæ нывæстаид аивадонæй. Гафез дзы уымæн дзырдта: «Поэты лирикон хъайтар йæхимæ æрбайста абоны раззаг фæсивæды, ног цардаразæджы характерон миниуджытæ æмæ уыдон цæстæй кæсы йæ адæмы цардмæ».
Козаты Софроны фырт Исидор райгуырд 1928-æм азы уалдзæджы хъæбысы - кæхцгæнæны мæйы 1-аг бон Ирыстоны хуссар хайы Знауыры районы Хъорнисы хъæуы мæгуыр, зæхкусæг бинонты ‘хсæн.

Йæ фыд уыдис сырх партизантимæ. Йæ бон куыд уыд, афтæ тох кодта адæймаджы бартыл. Амард 1937-æм азы æмæ йе ‘нахъом сабитæ йæ саударæджы æвджид фæкæсынхъуагæй баззадысты уынджы къæйыл. Фæлæ, сæ алыварс цы мадджын-фыдджынтæ уыдысты, уыдон дæр мæнæ хæл-хæладжы цард нæ кодтой - уæды дуджы адæм иууыл дæр мæгуыры лæдзæгимæ цыдысты. Æмбæрстой сæ кæрæдзийы рис. Æмæ сын ахæм рæстæджы цæрын æнцондæр вæййы.
Дзуццаты Хадзы-Мурат Исидорæй афтæ кæй зæгъы: «Поэт уарзтæй йæ дойны никуы басаста, цин дзы нæ федта…», - уый дзурæг у æмткæй йæ цардыл. Адæм сæ сабибонты, се ‘взонджы азты цины денджызты куы фæленк кæнынц, уæд нæ ирон сабитæ та царды нæ къухтæм æмхасæнтæ фæкæнæм. Æмæ фидæны фыссæг йæ цардбонтæ арвыста йæ райгуырæн мæгуыр хъæуы афтидгуыбын, æмпъызтрагъæй, фæлæ рæстагæй – дзырдхъомæй. Æмæ уыцы хъуыддагæй йæ цардбонты сæрыстыр уыд. Йæ лæджы кары уымæн никуы тыхст хистæртæй рæвдыд æййафын, мæгуырты тæригъæдæй дард уæвыныл.
Исидор 1936-æм азы ахуыр кæнын райдыдта сæхи, Хъорнисы скъолайы æмæ йæ æнтысгæйæ каст фæцис 1947-æм азы. Бæргæ йæ фæндыд йæ ахуыр уæлдæр ахуыргæнæндоны адарддæр кæнын, фæлæ хæдзар уыд æххуысцух. Цæмæй сидзæргæс æмæ йæ сидзæртæ стонгæй ма амардаиккой, уый тыххæй сæ хъуыд кусæгтых. Æмæ æвзонг лæппу астæуккаг скъолайы фæстæ баззад хъæуы. Куыста колхозы. Æрмæстдæр ын 1950-æм азы, йæ кæстæр мадызæнæгтæ хæдзармæ кæсынхъом куы фесты, уæд бантыст йæ ахуыр Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институты ирон æвзаг æмæ литературæйы факультеты адарддæр кæнын.
Уæддæр йæ уд, зæгъæн ис, баззад йæ райгуырæн хъæуы. Йе ‘мхъæуккаг Хадзы-Мурат уымæн загъта: «Уым, Хъорнисы, уыдысты йæ уидæгтæ æмæ кæдæмфæнды дæр нæ цыдаид, уæддæр сæ уырдыгæй никуы ратыдта – уый нæ, фæлæ сæ уым ноджы арфдæр уагъта, ноджы сæ къабазджындæр кодта. Кæмфæнды дæр ын паспорт уыд йæ райгуырæн хъæу, йæ революцион æмæ хæстон æхсар, йæ фæразон хъару, йæ ныфсхаст, йæ уазæгуарз, йæ дзырдарæхст, йæ цыргъзонд, йæ хъæлдзæг юмор. Æнæ уый, æнæ йæ хъæу, нæ уыдаид нæдæр адæймаг, нæдæр поэт».
Ахуырмæ бæргæ разæнгардæй æрæвнæлдта, фæлæ æвзонг поэтмæ фыццаг курсы фæстæ, 1951-æм азы, æрсидтысты æфсадмæ. 1953-æм азы йæ куы сдемобилизаци кодтой, уæд фæстæмæ æрыздæхт афицеры чинимæ. Институты каст фæцис сырх дипломыл 1957-æм азы.
Йæ хорз ахуыры тыххæй йæ ныууагътой уæлдæр ахуыргæнæндоны æмæ ирон æвзагæй лекцитæ кастис студенттæн. Цымыдисон уыдис йæ куыст. Æнхъæлмæ йæм каст фидæны ахуыргонды рухс цард æмæ æнтыстыты фæндаг. Уый фадат ын лæвæрдтой, уæлдæр ахуыргæнæндоны цы зонындзинæдтæ райста, уыдон. Ничи дызæрдыг кодта, аспирантурæ дæр æнтысгæйæ кæй фæуыдаид каст, ууыл.
Фæлæ æвзонг поэты уыдæттæй сæхимæ тынгдæр æлвæстой аив дзырды зæлланг, дзыллон информацийы фæрæзтæ. Æрдæгæхсæвты йæ фынты дæр рифмæгонд дзырдтæ, зæлланггæнаг ритмтæй хъазыд. Нæ ацыд ахуырады фæндагыл. Йæ куыст ныууагъта пединституты. Аив дзырды кæлæнтæ йæ асайдтой сæ фæдыл æмæ кусын райдыдта областон газет «Советон Ирыстон»-ы редакцийы. 1961-æм азы йæ аивтой Хуссар Ирыстоны радиоалæвæрдтыты редакцимæ редакторæй. Фæстæдæр æй снысан кодтой сæйраг редакторæй. Уæдмæ æвзонг поэт дзæвгар сырæзт аив дзырды. Ссис зынгæ журналист æмæ поэт. Адæмы цæстыты раз рæзт иу чиныгæй иннæмæ.
Хуссар Ирыстоны фысджытæ йæ 1972-æм азы уый тыххæй равзæрстой Фысджыты цæдисы Хуссар Ирыстоны хайады бæрнон нымæрдарæй, фæлæ адæймаг фæндтæ фæкæны, Хуыцау - лыг. Бæрæг аххосæгтæм гæсгæ йæ куыст нæ ацыд йæхи фæндиаг æмæ 1975-æм азы йæхи ссæрибар кодта йæ куыстæй æмæ нысан æрцыдис газет «Советон Ирыстон»-ы культурæйы хайады сæргълæууæгæй. Дзæвгар рæстæджы уыдис йæ сæйраг нымæрдар æмæ газеты сфæлдыстадон фæсивæдæн басгуыхт куырыхон разамонæг, хистæртæн - æрдхорд æмбал. 1986-æм азы та йæ фысджытæ сæ конференцийы сусæг хъæлæсæппæрстæй равзæрстой сæ хайады бæрнон нымæрдарæй. Уыцы аз ссис Гуырдзыстоны Фысджыты цæдисы нымæрдар æмæ Советон Цæдисы Фысджыты цæдисы ревизион къамисы уæнг.
Йæ куыстмæ æрæвнæлдта стыр разæнгардæй. Фæндыдис æй, цас гæнæн и, уымæй ирон аив литературæйы рæзтæн фадæттæ саразын æмæ йæ Ирыстонæй дарддæр иннæ адæмтæн ноджы уæрæхдæрæй фенын кæнын, фæлæ мæлæт æгъатыр у. Козаты Исидор йæ тæккæ сфæлдыстадон куысты хъаруйыл куы уыдис, уæд курдиатджын поэт, прозаик, публицист, æнувыд хæлар æмæ аудæг фыдæн фыдадзал æнæнхъæлæджы йæ цард аскъуыдта 1986-æм азы Майрæмкуадзæны мæйы 15-æм бон. Æмæ æвзæры фарст: Исидорæн йæ цардбонтæ йæ раттæгæй кадавар куы уыдысты, уæд ын уыйбæрц хорздзинæдтæ - хъулон хъæбул, уарзон æмкъай, зондамонæг фыд, æнувыд æмбал, курдиатджын поэт, хæларзæрдæ адæймаг, Фыдыбæстæйы фæдисон æмæ бирæ æндæр хорздзинæдтæ куыд бауарзта Хуыцауы цæст? Фæлæ царды æнæнхъæлæджы ницы вæййы. Нæ уыдысты уыдон дæр æнæнхъæлæджы. Ахæм удыхъæдимæ райгуырд. Дзуццаты Хадзы-Мурат ын йæ поэтикон рæнхъытæ: «Кæй хъæуы сæдæ азы цæрæнбон, Кæй - æрмæстдæр иунæг уысмы цард» - комментари кæнгæйæ уымæн зæгъы: «цъус фæцæр, фæлæ рæстæджы аккаг исты равдис».
Мæрддзыгой адæм зæххæн уæз кодтой. Поэт сын аивадæй цы балæггад кодта, уый йын фыстой цæссыгæй. Фæлæ диссаг уый нæу. Диссаг, уыдæттæ Иссæ развæлгъау йæхæдæг, фыны фенæгау, кæй зыдта, уый у:
Цы гæнæн ис? - цæссыгтимæ цæуын,
Æз цардмæ дæр цæссыгтимæ фæзындтæн…

Фæлæ нæ кæнын ницæуыл фæсмон,
Хъæрзынтæ æмæ хъаст кæнын нæ уарзын.
Фæстæмæ та нæ Ирыстон – хæстхъом, -
Фыдыуæзæг æгуыдзæгæй нæ уадзын…

Æппынæдзух уыцы Фыдызæхх, уыцы Ирыстонимæ дзырдта йæ зæрдæ. Йæ фæстаг балцы дæр уымæн уыдис йæ кой («Хъуыдытæ иунæгæй»):
Æмæ зæгъынц, чысыл, дам у, æмпылд,
Йæ иу тигъæй хъæр иннæмæ фæхъуысы.
Фæлæ уынут, цæйбæрц адæм æрцыд,
Сæ цæстысыгæй къадатæ æккуырсы…

Ирон поэзимæ фыццаг зынгæ къахдзæф сарæзта йæ поэтикон æмбырдгонд «Арвæрттывд»-æй (1960), стæй - кадджыты чиныг «Хæхты фæдисон» (1963), «Цин æмæ сагъæстæ»-æй (1966) æмæ йæ фæндаг цыд ирон нывæфтыд литературæйы историмæ. Уымæн æмæ йæ алы ног поэтикон æмбырдгонд дæр дзурæг уыд йæ ног æнтыстыл, аив дзырдмæ йæ бæрнон ахаст æмæ йæ поэтикон дæсныйадыл. Гафез ын «Цин æмæ сагъæстæ»-йæ уымæн зæгъы, зæгъгæ, «ацы æмбырдгонд равзæрд райгуырæн бæстыл, адæмыл, лæгыл, рæсугъддзинадыл сагъæстæй». Уыцы хъуыды фæстæдæр æндæр дзырдтæй бафидар кодта æмæ уæрæхдæрæй равдыста Дзуццаты Хадзы-Мурат: «Адæймаг æмæ рæстæг – уый у йæ сæйраг сагъæс: цахæм ахастытæ сын ис кæрæдзимæ, иу дзы иннæйыл куыд зыны æмæ куыд хъуамæ зына, уымæн æмæ поэт æвдисы, канд цы ис, уый нæ, фæлæ ма йæ эстетикон идеал дæр».
Фыдыбæстæ, адæймаг, рæстæг - Козайы-фыртæн уыдон систы йæ цин æмæ йæ сагъæс. Æппынæдзух уыдысты йæ зæрдæ æмæ йæ сæры. Нæ сæ улæфыд йæ хъуыды. Никуы дæр сæ йæхи тылиф кодта. Йæ райгуырæн уæзæг у йæ «цардбæрзæнды тигъ». Уый цæрайæ цæры. Æмæ йæ лирикон хъайтар йæ сæрæн куынæ у, куы йын амонынц: «Аив, дам, дæ дон, дæ цæрæн Æмæ раивдзынæ хорз», - уæд æм диссаг кæсы сæ зонд - куы фæиппæрд уа йæ Ирæй, уæд æнæбон, æдых кæй у, йæ низ ноджы кæй стыхджын уыдзæн, уый куынæ хатынц («Ир - мæ цардбæрзæнды тигъ»). Йæ тых йæ Ирыстонимæ кæй у баст, уымæй у сæрыстыр («Бæрзæндмæ»):
Æз цæуын, мæ фыдызæхх ысгарын,
Уафын ыл мæ къахвæндæгтæй тын.
Куы мæ фæндаг сæрсæфæнтæм дарын,
Куы æнæдон быдырты хæтын.

. . . . . . . . . .
Æз цæуын, æрлæууæн нæй мæ науæн,
Не ‘фсæды нæ хæхты уындæй цæст.
Кæд фæцудон - бæрзæндæй мæ хауæн,
Кæд мæлон, уæд - бæрзæндыл мæ дзæхст!

Исидор æнæ Ирыстон йæхи нымайгæ дæр нæ кодта. Æнæ Ирыстон ын бон бон нæ уыдис, цард - цард. Æмæ йын йæ поэзийы уыцы миниуæг Хостыхъоты Зинæ уый тыххæй нымадта æмбæстагон рæзт æмæ поэтикон æнтыстыл: «Абонмæ ирон поэзийы цы сарæзта, - дзырдта йын йе ‘ртыккаг чиныг «Цин æмæ сагъæстæ»-йæ, - уыдон нын фадат дæттынц, цæмæй йæ банымайæм нæ курдиатджын литературон фæсивæды æмрæнхъ. Йе сфæлдыстадыл нæ цæст куы ахæссæм, уæд дзы, фыццаджыдæр, бафиппайдзыстæм иу хабар - уарзы нæ райгуырæн бæстæ». Дарддæр фæконкретондæр кодта йæ ныхас: «Нæ урссæр хæхтæ, нæ цъæх фæзтæ, нæ цардхос суæрттæ, æгъдауджын зæрæдтæ, ныфсхаст кæстæртæ, гуырвидыц чызджытæ, - уый у нæ Ирыстон, афтæмæй уайы поэты цæстытыл… Поэт уарзы йæ мадæлон æвзаг, æнкъары йын йæ диссаджы миниуджытæ…»
Йæ фыдæлты уæзгуытæ бонцау нæ, афæдзцаутæй нымад чи нæ фæуыдзæнис, уымæн йæ бон нæ бауыдзæн, йæ райгуырæн къуым уырзæййас кæмæн у, уый сагъæс æххæстæй бамбарын. Бинонтæ æппæты кæстæры, цæсты гагуыйау, куыд фæхъахъхъæнынц, йæ Райгуырæн бæстæ боны бонцауæй чи бары, уыдон дæр ын афтæ фæтæрсынц, авгау, æрхауынæй. Фыдæлты зæхх сын мад дæр басгуыхы, хъæбулы бæсты дæр сын вæййы.
Нæ поэтæн йæ фыццаг аивадон уацмысты фергом, йæ рай¬гуырæн Ирыстоны цæрайæ кæй цæры, кæй йыл тайы æмæ ‘руайы, уый. Фыдыбæстæ йын уыдис æвæджиаг. Нæ йыл æфсæст зарынæй. Ирыстон рæсугъдæй, сæрыстырæй, æппæтхъомæй уыдис йæ былалгъыл, йæ хъуыдыйы, йæ уды. Уыдта æмæ йæ æвдыста алыварсонæй. Ныв æй кодта, йæхи удæй йæ фылдæр уарзта, афтæмæй. Йæхи удæй фыл¬дæр, фæлæ цахæм уарзтæй!
Куы амæла, уæддæр æй фæнды, цæмæй йæ, æгъдау куыд у, афтæ хурыскæсæнæрдæм ма баныгæной, фæлæ йын скæной «нæ урс хæхты ‘рдæм йе ‘ргом» («Ыскæнут мын нæ хæхтæм ме ‘ргом»). Райгуырæн бæстæ уыд йæ цин дæр, йæ зын дæр, иудадзыг нæ хæхтæм уыд йе ‘ргом, уымæн æмæ не ‘фсæст сæ уарзтæй («Мæ цин дæр, мæ зын»):
Хæхтæ, уæ зымæг, уæ тъæнг дæр сæрд у,
Худистæй уымæн фæцæуын уæ рæзты.
Искæй цæсты, дам, уынæм мах æрду.
Хæхты куыннæ уынут, ау, уæд мæ цæсты?!

Мæнæ та ногæй сымахмæ – мæ каст,
Раст цыма Иры дзуар стут, Реком.
Мæнæ та цæстæнгас фестади уарзт,
Мæнæ та зæрдæйы мадзура фергом…

Дадзинты феккуырсы знæт туджы зæй,
Зæрдæ нæ кæны дæ сагъæстæй ривад…
Райгуырæн бæстæйæн синоним нæй,
Райгуырæн бæстæ нæ кæны кæривæн…

Йæ амæлæты размæ Исидор, цыма йæ бонæмгъуыд зыдта, сæрыстырæй æви, æгæрыстæмæй, «цингæнгæйæ» фыста: «Мæ фæндаджы райдайæн ирон хъæдæрмæгæй, ирон къухæй арæзт авдæнæй æмæ Ирыстоны зæххæй кæй байдыдта, уымæй мердæм фæкъул цард. Мæ фæндаджы кæрон дæр Ирыстоны зæххы, нæхи уæлмæрды, Хъорнисы кæй фæуыдзæн, уымæй дæр мердæм фæкъул цард». Цас бæллиццаг у, адæймаг йе ‘нусон дунемæ кæй фæцæуы, уый. Иссæ, йæ фыдæлты уæзæгыл кæй бафтдзæнис, ууыл дæр цин кодта. Æмæ, уæдæ, йæ зарæджы сæр куыннæ уыдаид Ирыстон?!
Æрмæстдæр Исидоры хуызæн поэт ныффысдзæнис ахæм хъарм, зæрдæйы æрфытæй цæуæг, зæрдæйы уидæгтыл æмбæлæг рæнхъытæ:
Нæ Иры уалдзæг дидинæг куы уаин,
Уæд хæхтыл æз бæрзонддæр ран æрзаин,
Цæмæй рæудымгæ м ‘алывæрсты кафа,
Хæсса хæрздæф, Ирыстон æй улæфа.

Сæрдыгон та къæвдайы ‘ртах куы уаин,
Æрвылизæр нæ быдыртыл куы уарин,
Цъæх нартхæрттæ, нæрст мæнæутæн сæ дойны
Куы ныссæдтин æмбойны.

Фæззæг та – дыргъ, уæд бæлæстæй æртасин,
Нæ бахъæуид мæ ратонынæн асин.
Зымæг та-иу ыстъалыйау куы ‘рттивин,
Цырагъдарæй Ирыстоныл фæзилин.

Фæлæ сындз къутæр æз зæххыл куы уаин,
Æрмæстдæр уæд Ирыстоны нæ заин.

(«Ам алцы дæр куы уаин»)
Ацы æмдзæвгæ йе ‘взонджы бонты фыст у. Æмæ йын уыцы уарзт кодта тыхджынæй-тыхджындæр, сатæгæй-сатæгдæр. Ирыстон ын уыдис дунейы цæст. Ирыстон æй уыдта æнæхъæн дуне. Æхсызгон ын уыдис, Ирыстон нæргæ къæбицау кæй у: «Кæцы фæндаг нæ райдайы Ирыстонæй, Кæцы фæндаг Ирыстонмæ нæ кæны!..» («Зæххы сæмæн»).
Алчи дæр фæхатдзæнис астæуккагæнусон æмбисонæдæй, ома, «фæндæгтæ иууылдæр кæнынц Риммæ», – кæй спайда кодта. Фæлæ дзы уый размæ спайда кодта францаг фыссæг Лафонтен йæ басни «Третейский судья, брат милосердия и пустынник»-ы. Стæй дзы спайда чындæуыд Октябры революцийыл æртын азы сæххæсты цытæн Моссоветы цытджын æмбырды 1947 азы джиуæргуыбайы мæйы 6-æм бон, ома, уæд коммунизм кæй «арæзтам», уый тыххæй нæ уырныдта тагъд фæндæгтæ иууылдæр уырдæм кæй цæудзысты. Фæлæ уырдæм æхсадцæсгом æмæ æхсад къухтимæ цæугæ у, мах та куыд хистæрæй иууылдæр куырм кæны мулк. Æхцайы æхцон къыбар-къыбурмæ рох кæнæм æппæт дæр. Фæлæ йæ В. Маяковский сыгъдæгзæрдæйæ рацарæзтаид йæхирдыгонау: «Все к большевизму ведут пути». Фæстæдæр лозунг ссис - «Æппæт фæндæгтæ дæр кæнынц коммунизммæ». Фæлæ поэтæн æппæт фæндæгтæ Ирыстонæй кæй цæуынц æмæ Ирыстонмæ кæй здæхынц, уый Фыдыбæстæйы уарзон хъæбулы зæрдæйыуаг у.
Æмæ зæххы къори кæд зæрин хурæй афæдзы цафонфæнды дæр рæвдыд æййафы, бирæ рæтты та кæд зæхх тæфсгæ дæр не скæны, уæддæр æм уый нæ кæсы диссаг. Дис ууыл кæны, куы фæцæуы нæ Ирæй, уæд ыл йæ зын, йæ фæллæдтæ кæй æртæфсынц. Фæлæ цыфæнды куы вæййы, уæддæр, «сыгъдæг уа арв æви ныббада сау мигъ», уæддæр æй йæ фæндæгтæ Ирыстонмæ кæй æркæнынц («Мæ фæндаг мæ Ирыстонмæ æркæны»). Æгæрон æм у йæ уарзт:
Куы ‘рлæууин æз тæрхоны раз дæу тыххæй,
Куы йæ зонин: сæ карз тæрхон – мæлæт,
Куы зæгъиккой лæгмарджытæ æмдзыхæй:
«Цы ма курыс, цы у дæ фæстаг мæт?»

Уæддæр зæгъин: «Мæ Ирыстон, мæ дарæг
Куыд никуы фæуа царды цинтæй цух.
Æнусбонтæм йæ зарæг дæр, йæ хъарæг
Куыд агайой лæджы зæрдæ æдзух».

(«Фыдызæхх»)
Æппæт уыдон поэтæн цурон ныхас не сты, фæлæ цæуынц йæ зæрдæйы арфæй. Сты царды рæстдзинад. Сты йæ цард. Анна Ахматова йе ‘мдзæвгæтæй куыд дзырдта: «Для меня в них связь моя с временем…» Йæхицæй, Ирыстоны сæрвæлтау йæ уд рауæлдай кæнынмæ дæр цæттæ кæу у, æгæрыстымæй, уымæй дæр нæу сæрыстыр. Дзуццаты Хадзы-Мурат уый тыххæй загъта: «Поэт разы нæу, цы сарæзта, уымæй. Ирыстоны стырдæр адæймаг Къостайы фæлгонц дæнцæгæн равзаргæйæ, поэт æнкъардæй дзуры, зæгъгæ, кæд Къостайы æмбай сси, уæддæр цъæмæлджын у йæ фæззыгон най æмæ йæ риуæй цæхгæр стоны йæ фæндон, йæ бæллиц: «Судзгæ ыстъалыйау иу хатт ныррухс кæ Æмæ фæйнæрдæм зынджытау фæхау!» Адæймаг цалынмæ йæхиуыл нæ феввæрса, цардмæ бæрзондæй ныллæгмæ нæ ракæса, уæдмæ йæм ис æнхъæлмæ кæсæн цыдæр хуыздæр сфæлдисынмæ. Поэтæн-иу Ирыстоны тыххæй иу уацмыс иннæйы фæдыл фæлдисын уый охыл æфтыд йæ къухы.
Исидор æрдзæй рахаста иу стыр æвæджиауы хорзæх - йæ райгуырæн уæзæг, нæ фыдæлты зæхх æгæрон уарзтæй уарзын, йæ рисæй риссын, йæ циныл цин кæнын, æмæ йын æппæт йе ‘ннæ хорздзинæдты дæр йæ алыварс тыхта уыцы æгæрон стыр æнкъарæн. Уымæн æмæ, йæхæдæг æргомзæрдæ æмæ ныфсджынæй цæйау дзырдта «Ыскæнут мын нæ хæхтæм ме ‘ргом»-ы: «Нæ арæзтон мæхи номы цытæн Æз мисхал дæр, аслам цыт мæ нæ хъæуы. Ирыстонæн уырдыглæууæг цыдтæн…» «Сындз къутæр» уæвгæйæ йæ райгуырæн уæзæгыл чи никуы æрзайдзæнис, цæмæй йæ Ирыстоны ма ныхса, æнæ йæ раттæг адæм дуне къахыр кæмæн у, йæ ингæнæй йæ райгуырæн къуым фæцæрдхъом кæнынмæ чи хъавы, уый æнæмæнг хъуамæ уыдаид ахæм. Уыимæ хæдзонд, хæдæфсарм æмæ бонзонгæ. Йæхицæн æй фагæй фылдæр нæ хъуыдис, искæмæн - бирæ. Уыцы фæндиаг, исчи дзы хорз загътаид, уый охыл нæ арæзта. Æрдзон æгъдауæй йæм цыдис, фидаугæ дæр ыл уымæн кодта. Йе ‘мбæстагон лирикæйы ратæдзæн уырдыгæй цыдис.
Æмæ йе сфæлдыстады бирæ дæсгай æмдзæвгæтæ æмæ кадджытæн алы хатт дæр сыгъдæг кодта æмæ бæрзонд иста æмæ исы чиныгкæсджыты удтæ. Уымæн æмæ йæ Фыдыбæстæ æгæрон уарзтæй чи уарзы, сыгъдæг æнкъарæнтæ, патриотон хъуыдыты бындур кæмæн у, уымæн æвзæр уæвæн нæй. Козайы-фырт алы хатт дæр ацы темæйыл амад уацмысты архитектурон æмæ архитектоникон амæлттæм йæ хъус лæмбынæгдæр уый тыххæй дардта.
Диссаг уыд иу хъуыддаг - поэт царды уыдис æви поэзийы, кæмфæнды ма фестадаид, цыфæнды хъуыддаджы сæр ма лæууыдаид, уæддæр, фæцу æмæ æрцу - хъуамæ февзæрдаид йæ райгуырæн уæзæгыл. Æмæ йын йæ поэзи уыцы хъуыддаг бирæ бæрцæй кæны цæрдхъом æмæ цымыдисондæр. Уæлдайдæр, райгуырæн уæзæджы нывтæ æмæ æгъдæутты афыстимæ. Ирыстонæй йæ балцы уымæн мысы йæ уæзæг «Куыд хорз у нæхимæ!..»-йы:
Фæлладæй куы фенай мæ уæзæгмæ фæд,
Уæд хъуамæ дæ зæрдæ ыскæрда йæ фæнд:
Цы уазæг фысымæй фæцæуы дæрдты, –
Йæхæдæг йæ къæбæр чъындыйæ дæтты…

Цы кæнæм, фыдæлтæй нын афтæ у хæс:
Дæ уасæг ныууасыд, уæд уазæгмæ кæс.
Куы фæзына иугæр, уæд ракæс, фæхуд,
Æрхæсс ын рæдауæй дæ къæбæр - дæ уд…

Мыдау ын куыд фæуой дæ цæхх æмæ дон,
Дæхицæн æрвитыс фæндаггаг, уый зон…
Мæгуырæй дæр уазæгæн самоны къух, -
Кæрæдзийыл узæлдæй ма фæуæм цух…

Æрмæст ацы æмдзæвгæйы алыхуызон æмбисæндтæ, афоризмтæ, æгъдæуттæ, метафорæтæ, абарстытæ, сидæнтæ æмæ алы æмæ алы бирæ поэтикон амæлттæ ацыдысты æддæг-мидæг, уыдон дæр дзурæг сты нæ поэты курдиатыл, йæ уæрæх аивадон авналæнтыл. Радта йын сæ, цы дуджы цардис, уый æмæ сæ пайда кодта, йæ фадæттæ йæ куыд амыдтой, афтæ, йæ радтæг уæзæг æгæрон уарзтæй уарзгæйæ. Дзуццаты Хадзы-Мураты загъдау: «Йæ райгуырæн хъæу, йæ райгуырæн Ирыстон Исидор уарзта цыдæрхуызон æнахуыр уарзтæй. Уымæн хуымæтæг логикæйæ бамбарæн нæй. Кæмфæндыдæр нæ уыдаид, цæуылфæндыдæр нæ фыстаид – иугæндзон йæ цæстыты раз лæууыд Ирыстон. Ирыстоны хæрзæбонæй барста иннæ бæстæты хæрзæбон. Ирыстонæн хорз куынæ уа, уæд хорз нæ уыдзæн æндæр бæстæтæн, æмæ иннæрдæм - æндæр бæстæтæн хорз куынæ уа, уæд хорз нæ уыдзæн Ирыстонæн». Царды уыцы рæстаг философийы фæрцы тынг хорз æмбæрст цæуы йæ Фыдыбæстæм йе ‘гæрон уарзты логикæ. Æмæ уый æнæмæнг афтæ хъуамæ уа. Фыдыбæстæйыл фыст уацмыстæн æм, чи зоны, сæ иууыл хуыздæр у æмдзæвгæ «Ды мын зæгъыс…» Йæ ныхас здахы, æппынæдзух царды уæзыл сæхицæй иуварс ахæцынмæ чи фæхъавынц, хъысхъысгæнгæ, хъынцъымгæнгæ чи фæдзурынц: «… цы стæм? Чысыл æмæ æнæном. Æдæппæт - армыдзаг, ыстæй Дзыллæты ‘хсæн - æнæном»; афтæмæй царды сойтæм къæппæй чи лæууынц, уыцы дæлæ-уæлæгæндтæм:
Дæуæй куыд ысирвæзы уæд,
Зæгъ-ма, нæ бæрц цы давы?
Æрфæнау баззадис нæ фæд
Историйы цъæх арвыл.

Къоста! Нæ рухс зарæг, нæ зонд,
Йæ ном, йæ цыт у Ирæн.
Нæ хæхтау слæууыдис бæрзонд
Æмæ нæры йæ лирæ.

Йæ сидт æнусты сæрты тахт,
Йæ зардмæ цъити тайы.
Уæдæ куыннæ стæм дардыл мах,
Кæм нæ зонынц Къостайы!

Æмæ поэт афтæ, йæ размæ чи уыд æмæ йæ фæстæ чи сты, уыдонæй бирæтау нымайы, Ирыстон сæрыстыр кæмæй у, уыцы адæймæгты нæмттæ: Плиты æфсадхон Иссæ, дунейыл нæ хъуыстгонд ахуыргонд Абайты Васо, Отеллойы фæлгонц дунейы æмвæзадмæ сисæг Тæбæхсауты Балойы. Уыдис сæ, фылдæр хатт куыд фæкæнæм, афтæ ноджы дарддæргæнæн.
Ирыстоны, табу Хуыцауæн, тынг бирæ адæм уыдис, нырма дæр нæм ис (Бæх кæм стулы, уым ма æрду аззайы), нæ Фыдыбæстæйы кад бæрзонд чи исынц, дæлæмæ йæ чи никуы ‘руадздзысты, ахæм кады гуырдтæ, фæлæ уыдон номхыгъд аивадон уацмыс нæу. Поэтæн ацы æмдзæвгæйы, кæй æрнымадта, уыдон фаг уыдысты, цæмæй æмбæлон хатдзæг сарæзтаид, цы зæгъын æй фæндыд, уымæн æмæ йæ аразгæ дæр хорз скодта:
Сæдæтæ ноджы дæр зæгъин
Нæргæ нæмттæ æз ахæм,
Фæлæ æппæлыныл æлгъин
Фыдæлтæй баззад махæн.

Дунейы стыр цинау - нæ цин,
Фæлæ йыл ма кæн хахуыр.
Зæххыл куынæ цæриккой Ир,
Уæд дуне уаид къахыр!

Ацы дзырдтæ æрмæстдæр зæгъдзæнис, Иры уарзт, йæ Фыдыбæстæйы уарзт йæ зæрдæйы арф уидæгтæ кæмæн ауадза, уый. Козаты Исидор уыд ахæм поэт. Йæ радтæг зæхмæ йæ зæрдæйы уыцы ахаст, ома, йæ дзырдты уаздæртæ æмæ зæгъинæгты хъаймагдæртæ йæ райгуырæн уæзæгимæ кæй баста, уый йе сфæлдыстады зыны суанг фæндзайæм азтæй фæстæмæ, ирон аив литературæмæ фыццаг фидар кахдзæфтæ куы ‘рбакодта, уæдæй фæстæмæ. Æмæ уыцы хъуыддаг уæлдай æхсызгондæр уымæн у, адæмæн сæ райгуырæн бæстæ чи уарзын кæна, уый йæм йæхæдæг былысчъилæй ма хъуамæ кæса, фæлæ йæ зæрдæйы цавд йæ радтæг уæзæджы тугдадзинты цавдимæ иу кæна, Фыдыбæстæм, дунемæ, стæй æмткæй цардмæ йæхи, æндæр искæй цæстæнгасимæ кæй нæ фæивддзаг кæнай, уыцы ахаст ын уа. Исидор цард уыдта æмæ æвдыста йæхирдыгонау, уыдис ын йæхи «Æз», æмæ йæ аивад уагъта уыцы джиппы.
Ацы æмдзæвгæйы - «Ды мын зæгъыс»-ы кæрон: «Зæххыл куынæ цæриккой Ир, Уæд дуне уаид къахыр» - нæ адæмы фæндон у; дунейы æнæмæнг хъæуæм, уый нæ фæнды, стæй ссис афоризм, адæмы зæрдæмæ иууыл тынгдæр уымæн цæуы. Æмæ Исидоры æмдзæвгæты, уацмысы кæрон афоризм кæй свæййы, уый фыццаг цæвиттон нæу.
Поэты тематикæ алы æмæ алыхуызон у. сты йæм хæст, хæлардзинад, ныййарæджы уарзт, пейзажон, интимон темæтæ. Сфæлдыста сæ дзæвгар зæрдæмæдзæугæ уацмыстæ. Фæлæ йын сæйраг уыдысты Фыдыбæстæ æмæ райгуырæн уæзæг. Æмæ йæ уыдоныл нывæст уацмыстæ зæрдæ рæвдауынц тынгдæр. Уæлдай цымыдисондæр сты, арф психологизм æмæ удыл тайæг æмæ руайæг лиризм кæм ис, уыдон.
ХЪАЗИТЫ Мелитон