Nog adres

Нæ интервью/ «Ирон æвзаг йæ паддзахадон бартæй иппæрд нæу»

Афтæ цæмæн уайы, уый зын зæгъæн у, фæлæ политикæйы, Хицауады, футболы, ирон æгъдæуттæ æмæ мадæлон æвзаджы уавæры тыххæй Ирыстоны цæрджытæй алчидæр йæхи цæстæнгас, йæ хъуыдытæ æмæ хатдзæгтæ нымайы æппæты растдæрыл, ахсджиагдæрыл æмæ пайдадæрыл. Уыцы алыхуызон хъуыдытæй æнæмæнг гуыры æхсæнадон хъуыды. Уый та агайы дзыллæты, домы сæ хъуыддæгтæ, къахдзæфтæ. Фæлæ уæддæр, кæцыдæр къабазы уавæр фæивынæн мадзæлттæ агургæйæ, растдæр у специалисттимæ, ахуыргæндтимæ дзурын. Уыцы мадзæлттæ растыл чи нымайы æмæ сæ пайда чи кæны, кæнæ сæ царды æрфидарыл чи архайы, уыдонимæ.
Афтæ зæгъæн ис, æмæ ирон адæмы царды фæстаг 20 азы стыр бынат бацахста мадæлон æвзаджы тæссаг уавæры фарста. Дæргъвæтин рабар-бабартæ, быцæу ныхас, амæй-ай диссагдæр программæтæ йæ сæрыл. Фæлæ афтæ дæр бирæ ирæттæ иронау нæма сдзырдтой.

Ныр цыппар азы дæргъы Цæгат Ирыстоны Гуманитарон æмæ социологон иртасæн наукон институты хистæр наукон кусæг Сатцаты Эльбрус персайнаг æвзаг амоны Хуссар Ирыстоны паддзахадон университеты ирон филологийы æмæ персайнаг æвзаджы факультеты студенттæн. Æрæджы дæр та Сатцайы-фырт æрыздæхт уырдыгæй. Йемæ фембæлд нæ уацхæссæг Бутаты Эльзæ æмæ сын рауад ахæм ныхас:
- Эльбрус, æрмæст хæдбар куы ссис Хуссар Ирыстон, уæд нæ, фæлæ-иу раздæр дæр ам Цæгаты райхъуыст ахæм сидт, цæмæй фæлтæрдджын специалисттæ, ахуыргæндтæ се 'ргом аздахой Хуссар Ирыстонмæ, уым бакусой, баххуыс сын кæной, цалынмæ дзы хи цæттæгонд æппæт кусджытæ нæ фæзыной, уæдмæ. Мæнæ аивылдысты, зæгъæн нæй, фæлæ уæддæр ахæм æмбарынадæй æххæст адæймæгтæ ис…
бамбардзæн? Ахæм бон нæ уыд, æмæ ма батыхсæм, цымæ куыд сты фале, фæсхох. Зыдтам æппæт зындзинæдтæ, æппæт ивддзинæдтæ: цы политикæйы, цы социалон къабазы. Дзурын, амонын никæмæн хъæуы, Цæгат Ирыстон хуссайраг ирæтты хъысмæтыл куыд æмæ цы хуызы фæзынд, уыдæттæ дæр. Уæдæ ныр хæдбар паддзахады цæгатæй специалисттæ кæй кусынц, уый дæр диссаг нæу. Чи зоны, фылдæр хъуамæ уой, уый та æндæр фарста. Уым ныр университеты цалдæр азы кусы Дзотты Тамерлан, лекцитæ кæсы персайнаг æвзагæй. Уый дæр мæ студент уыдис, ам ма нæхимæ персайнаг æвзаг куы ахуыр кодтой, уæды рауагъдонтæй. Мæхæдæг дæр афæдз цалдæр хатты ацæуын Цхинвалмæ, æмæ мæйы, мæй æмæ æрдæджы дæргъы студенттимæ фæкусын.
- Эльбрус, «Рæстдзинад» къæрцхъус у ахæм хъуыддæгтæм. Ныр цыппар азы дæргъы Хуссар Ирыстоны Паддзахадон университеты ирон филологийы факультет фæхъомысджыны охыл ахуыр кæнын райдыдтой персайнаг æвзаг. Истæмæй фæрæдыдыстут фидæны ирон æвзаджы ахуыргæнæджы ма фæсарæйнаг æвзагæй кæй сгæрзифтонг кодтат, уымæй?
- Нырма уал разы стæм ахуыргæнæгæй, студентæй. Уыимæ ирон æвзагимæ иумæ персайнаг æвзаг ахуыр кæнын нырма фыццаг къахдзæф у. Хæдбар паддзахадæн йæ ном йæ уæлæ ис. Æмæ йын нырма бирæ хъуыддæгтæ сты ног, æнæзонгæ. Фæлæ сæ æнæ кæнгæ нæй. Уыдæттæ сæ рæстæг, дунеон æмæхсæнадмæ фидарæй бахизын сæхæдæг бадомдзысты.
Хъуамæ нæ рох ма уа, хæдбардзинадмæ цæугæйæ, Хуссар Ирыстон цытæ бавзæрста, уыдæттæ. Раг историмæ куы акæсæм, уæд Гуырдзыстон раздæр уыдис Персайнаг паддзахады хай æмæ, æнæмæнг, бирæ рагон историон, архивон æрмæджытæ фыст сты персайнаг æвзагыл. Ома, Хуссары хи ахуыргæндтæ, скæсæны æвзæгтæ зонæг, иртасджытæ куы уа, уæд сæ бон бауыдзæн историон æрмæджытæм дæр хи цæстæй æркæсын, гуырдзиаг ахуыргæндтæ сæ куыд, æмæ цы хуызы æвдисдзысты, уый та æмбæрстгонд у.
Иннæ фæзилæн: æрыгон паддзахад хъуамæ дунейы иннæ бæстæтимæ бастдзинæдтæ фидар кæна, се 'хсæн – экономикон бастдзинæдтæ дæр. Амалхъом адæмимæ сæ бахъæудзæн кусын. Араббаг бæстæтæй дæр. Ома, персайнаг, æндæр фæсарæйнаг æвзæгтæ ахуыр кæнынæн æрмæст историон культурон, дипломатон ахадындзинад нæй, фæлæ экономикон дæр. Хуссар Ирыстоны тынг бирæ гæнæнтæ ис, æрдзон хъæздыгдзинæдтæй дæр хъуаг нæу.
- Ирон æвзаг сахуыр кæнынимæ персайнаг баст кæй æрцыд, уымæн дæр, æвæццæгæн, бындур уыдис.
- Цы йæ сусæг кæнæм: ирон филологимæ фылдæр ахуырмæ цæуынц иннæ предметтæй лæмæгъдæр ахуырдзаутæ. Уый Цæгаты дæр æмæ Хуссары дæр афтæ у. Хъуамæ æппæт мадзæлттæ конд цæуой, цæмæй йæ кад, йæ ахадындзинад фидардæр, ахадгæдæр кæна. Æрмæст ныхæстæй, сидтытæй нæ, фæлæ æргом пайда хъуыддæгтæй. Ау, де ‘скъоламæ æрыгон ирон æвзаджы ахуыргæнæг кусынмæ куы 'рбацæуа, уый æдте персайнаг æвзаг дæр куы зона, йæ лингвистикон авналæнтæ парахат йæ дунеæмбарындзинад, йæ зонындзинæдтæ бындурондæр куы уой, уæд уый сывæллæттæн, сæ рæзтæн уыдзæн æргом пайда. Размæ кæсын хъæуы. Знон фаг цы уыдис, уый абон фаг нал у. Сæйрагдæр та у ирон æвзаджы ахадындзинад бæрзонддæр кæнын.
Нæ студенттæй та зæрдæ рухс кæны. Раст зæгъгæйæ, фылдæр сты чызджытæ. Лæппутæ цæмæдæр гæсгæ се 'ргом нæма раздæхтой. Хæст фæцис, æмæ ралæууыд сабыр цардимæ баст дæсныйæдтæм æргом аздахыны рæстæг. Хæдбар паддзахады тынг хъæуынц хи специалисттæ. Уыимæ алы къабазты дæр. Æрмæст æвзæгтæ зоныны нæ, фæлæ иннæты дæр.
Кæд Хуссар Ирыстон бирæ азты дæргъы зындзинæдтæ æййæфта, уæддæр сæ университет у фидар, хорз æвæрд дзы у ахуырадон хъуыддаг. Ахуыргæнджытæ, наукон кусджытæ сты фæлтæрдджын. Æмæ ма иу фарстайы тыххæй æнæ зæгъгæ нæй.
Ныййарджытæ фæархайынц, цæмæй сæ цот ахуырмæ ацæуой Уæрæсейы стыр горæттæм. Уым æвзæрæй ницы ис, ноджы Уæрæсе ахæм фадæттæ аразы. Фæлæ цард куыд æвдисы, афтæмæй фæстæмæ сæ райгуырæн бæстæмæ нал сыздæхынц, баззайынц Уæрæсейы. Æвæццæгæн, ныййарджытæм æмæ сæ кæстæртæм æмбæлы асагъæс кæнын, Хуссар Ирыстон специалисттæм кæй æнхъæлмæ кæсы, æмæ сæ ахуырмæ дзæгъæлы кæй нæ арвиты, ууыл. Уыимæ куы зæгъын, Хуссар Ирыстоны Паддзахадон университеты бон у хъæугæ специалисттæ цæттæ кæнын. Иннæ ахæм ма Уæрæсейы баззайгæйæ, нæ лæппутæ сæ цард баиу кæнынц æндæр адæмыхæттытæй чызджытимæ, æмæ афтæмæй æрмæст сæ Фыдыбæстæйæ нæ, фæлæ ма сæ ныййарджытæй дæр адард вæййынц. Уый дæр фарста у, кæд ыл нæ дзурæм, уæддæр. Адæм дæр дзы уыйас бирæ нæ цæры, æмæ йæ æрыгæттæ дæр куы ныууадзой, уæд уый куыд у?!
- Æвзæгтæм, ахуырадмæ, наукæмæ раздæхгæйæ, Хуссары цавæр хъуыддæгтыл ис бацархайæн?
- Ирон æмæ ирайнаг æвзæгты хæстæгдзинад зындгонд у æппæтæн дæр. Ирон ахуыргæндтæ кæддæриддæр тырныдтой ирайнаг æвзæгтæ иртасынмæ. Заманты скæсæны æвзæгтæ иртасæн центртæ уыдис æрмæстдæр Мæскуыйы, Тбилисы, Бакуйы, Ташкенты, æмæ-иу уырдæм цыдыстæм. Махмæ ахæм центр нæ уыдис, фæлæ нæ ахуыргæндтæн та æмбал нæй. Абайты Васо - дунейы мидæг иранистикæйы йæ фарсмæ никæйы ис æрæвæрæн. Иннæ - Исаты Мæхæмæт. Харебаты Зæринæ - авестæ иртасæг; Цæболты Руслан - курдаг æвзаг; Хетæгкаты Алыксандр персайнаг æвзаг; Сихъоты Руслан - афгайнаг æвзæгтæ иртасæг, историк, ныффыста стыр куыст «Талибы» зæгъгæ. Уыцы хъуыддаг хъуамæ цудын ма бауадзæм, æмбарæм ын йæ ахадындзинад.
Зæгъæм, авестайы фæрцы нæ бон у базонын ирон æвзаджы уавæр 2600 азы размæ куыд уыдис, уый. Уыцы рагон æвзаг нын ахæм фадат дæтты. Абаргæйæ, мæхъæлон æвзагæн ахæм рагон æвдисæндар нæй. Се ‘ппæты рагондæр историон æвдисæндарыл цæуы 150 азы. Афтæмæй Уæрæсейы цæрæг адæмты æвзæгтæй æппæты рагондæр у ирон æвзаг. Уыдæттæ нæ ахуыргæндтыл æвæрынц хæстæ. Махæн ахсджиаг у персайнаг, афгайнаг, курдаг æмæ скæсæны æндæр бæстæты æвзæгтæ ахуыр кæнын.
Хуссар Ирыстоны хъуыддаг рæзы. Дарддæр бавналдзыстæм иннæ ирайнаг æвзæгтæ ахуыр кæнынмæ. Афтæмæй дзурæн ис Хуссар æмæ Цæгатæн иумæйаг иранистикæйы центры сарæзтыл. Фæлæ растдæр уаид центр Хуссар Ирыстоны саразын, уымæн æмæ дзы хъуыддæгтæ æнцондæрæй лыггонд цæуынц.
Дæ фарстаимæ, дæ хъæппæрисимæ æнцонæй фембæлдзынæ кæцыфæнды министримæ, суанг Президентимæ дæр. Зæгъæм, Хуссар Ирыстоны ахуырады министр Цыбырты Маринæ нын уайтагъд баххуыс кæны. Уырдæм бацæугæйæ нæм зындзинæдтæ фæзынд, æмæ сæ нæ аргъæвта æбæрæг æмгъуыдтæм.
- Эльбрус, цард дзы нырма нæ фæрогдæр?
- Нырма дзы бирæ фарстатæ ис, адæмы куыд фæнды, уыйас рæвдз лыггонд чи зоны, нæ цæуынц. Фæлæ сыл Президент Тыбылты Леонид зæрдиагæй архайы, у æрхъуыдыджын, уæззау зондыл хæст политик, æмæ, æвæццæгæн, адæмы æууæнчы аккаг разындзæн. Бирæ хъуыддæгтæ дзы конд æрцыд, ис дзы фæцæрæн, сæ адæм кæмдæр базарты рахау-бахауы бæсты куы баздæхиккой æмæ дысвæлдæхтæй куы бавналиккой, уæд рæвдздæр уаид уавæр.
Адæм дзы куы нæ уа, уæд кæй цур æвæргæ сты нысантæ, чи сыл хъуамæ схæца?
Адæм куы фæзыной, уæд куыст дæр фæзындзæн. Уыдон кæрæдзиимæ баст сты. Иугæр дæ уидæгтæ уырдыгон сты, уæд кæмæ æмæ цæмæ æнхъæлмæ кæсыс?!. Ныр дæр цард ивы Хуссары, фæлæ ма йыл патриоттæ куы бафтой, рæстудæй дзы бакусынвæнд кæмæ ис, ахæмтæ, уæд уавæр бæлиццагдæр уаид.
Æмæ ма ахæм хатдзæг: Хуссар Ирыстоны, куыд паддзахадон, афтæ ирон æвзаг кусы, алы ран дæр дзы пайда кæнынц. Суанг сæ дуканитыл уырыссаджы æмрæнхъ сæ товарты номхыгъд фыст вæййы ирон æвзагыл. Уым æвзагæн фесæфынæй тас нæу. Мах уыдонæй иу 15 хатты фылдæр стæм нымæцæй, æмæ нын ницы æнтысы гæххæттыл фыст программæтæй уæлдай. Афтæ зæгъæн ис, æмæ ирон æвзаджы рæзты æмæ дзы пайда кæныны центр Хуссары æрбынæттон. Уым ирон æвзагæн йæ фæдтæ, йæ зæлтæ тыххæй агурын нæ хъæуы. Алы ран дæр, алы фæзилæны дæр ыл дзурынц, фыссынц, кусынц.
Æрæджы Тыбылты Леонид Уæрæсейы Федерацийы Президентимæ фембæлды фæстæ ныхас кодта республикæйы дзыллон-хабархæссæг фæрæзты минæвæрттимæ. Æппæт пресс-конференци цыдис ирон æвзагыл. Æмæ уый лæгдыхæй конд хъуыддаг нæу, фæлæ хуымæтæг. Ома, уырыссаг æвзаг дæр иуварсгонд нæ цæуы, фæлæ ирон æвзаг йæ паддзахадон бартæй иппæрд нæу. Ирон æвзаг Хуссар Ирыстоны нæ фæцуддзæн. Мах та цæуылты ахъуыды кæнæм, ахæм бирæ…
- Бузныг, Эльбрус.
БУТАТЫ Эльзæ