Nog adres

ИУÆЙ-ИУ ТОПОНИМТЫ РАВЗÆРДЫ ТЫХХÆЙ

Ирыстоны бирæ ис, сæ мидис бынтондæр кæмæн нæ зонæм, ахæм топонимтæ. Фæлæ зындгонд у иу хабар - æнæ мидис топонимтæ нæй. Алы термин дæр цыдæр мидисхæссæг у. Сæ раргом кæнын стыр ахъаз уаид Ирыстоны истори сахуыр кæнынæн.
Рæстæг æмæ дуг тынг рохгæнаг сты. Адæмы иу фæлтæр куы ацæуы, уæд, хъыгагæн, йемæ ахæссы бирæ зонындзинæдтæ. Уымæ гæсгæ абон цы топонимтæ зонæм, уыдон тыххæй хъæуы фыссын, цæмæй нæ сомбоны фæлтæрæн тархъæды хуызæн ма уой. Уыдæттыл хъуыды кæнгæйæ, мæн мæ чысыл уацы фæнды æрдзурын иуæй-иу топонимтыл.
Къахыр - чысыл хæххон хъæу. Ныр федзæрæг, ис Чъециаг æмæ Гæззаты рагъы астæу. 19-æм æнусы Машхарайæ зæхгур рацыдысты æртæ сагсур лæппуйы - Борæ, Бурдым æмæ Сохъхъыр. Ацы бынат сæ зæрдæмæ фæцыд, фæлæ тархъæдæй æхгæд уыдис. Лæппутæ хъæд фæкъахыр кодтой æмæ Къахыр йæ номыл баззад.

хæдзарæттæ - растдæр хъуамæ уаид хæдзаруæттæ, фæлæ хæдзарæттæй баззад адæмы 'хсæн. Чъециаг Къахыры 'хсæн фæзбынаты хæдзар сарæзтой дыууæ æфсымæры, Уанеты Тъате æмæ Йосеб. Сæхæдæг ацы бæрзонд бынатæй фалдæр цардысты æмæ ам дæр фæнд кодтой æрцæрын, фæлæ сын нæ бантыст - Йосеб уайтагъд фæзиан.
Куырæйттæ - Чъециаджы куырæйттæ нæ уыдис æмæ йæ цæр-джытæ тынг тыхстысты. Ссад æлхæнгæйæ уыдис зынаргъ, стæй адæмæн сæхимæ уыдис нартхор, мæнæу, хъæбæрхор æмæ ссад, æлхæнгæ цæмæн хъуамæ кодтаиккой, се ссинæгтæ-иу ластой Хъорнисы куыроймæ, фæлæ-иу сын уым фæлæууыдысты мæй-гæйтты æмæ уæд сфæнд кодтой сæхицæн куырой саразын. Йæ бынат дард уыдис хъæумæ, фæлæ сын æндæр амал нæ уыдис æмæ йæ райдыдтой аразын. Куырой арæзта æрмдæсны Джоты Уасил. Куырой куы сцæттæ, уæд дзы гæсæй баурæдтой уыцы хъæуккаг Тасойты Сардийы æмæ дзы уый фæкуыста йæ сæхгæныны онг.
Джиуиты Галахан - фонетикон æгъдауæй фæивта ацы топоним. Растдæр хъуамæ уыдаид Джоты галхауæн, фæлæ æвзагæн ис йæхи закъæттæ. Ацы топоним ис, куырæйттæ æмæ хæдзæртты 'хсæн, уырдыджы, Коцты хъæумæ ныххизæны. Джиуитæ сты Джиотæй, цæрынц Хъорнисы. Иу ахæмы сæ фæсивæд ацыдысты хъæдмæ, æхсæртæ тонынмæ. Семæ акодтой сæ уырыссаг чындзы дæр. Чындз ахæм бынæттыл ахуыр нæ уыдис, иу ран фæбырыд, былæй ахауд æмæ фæмард. Уыцы бынат галхауæн цæмæн схуыдтой, уый бæрæг нæу. Дзырдтой, иу гал дæр, дам, дзы ахауд.
Чъециаг - ацы ном хæссы Хъорнисæй мидæмæ, хæхты 'рдæм цы стыр хъæу ис, уый. Хъæу раздæр уыдис нæргæ, ныр дзы стæмтæй дарддæр цæрæг нал ис. Кæцæй рацыд ацы ном та? Хъæуы хъæдгæрон ис бурбурид хуырсыджыт. Рагæй фæстæмæ дзы адæм арæзтой торнетæ, хъуырæуттæ, дурынтæ. Паддзахы заманы ацы зæххытæ уыдысты æлдæртты дæлбар. Æлдæрттæ цардысты Цъорбисы, уыдис дзы хорз лæгтæ дæр, фæлæ се 'хсæн уыд æнаккæгтæ дæр. Уыдон-иу сæ хуызæттимæ лæууыдысты фæндагыл æмæ-иу кæмæй карк истой, кæмæй - хъыбыл, кæмæй та - æхца. Ацы сыджытæй пайда кодтой бирæ хъæутæ: Хъорнис, Цъорбис, Бехъмар, Нул, Аунеу æмæ æндæр хъæуты цæрджытæ. Ластой йæ уæрдæттыл æмæ дзы арæзтой торнетæ, уæй сæ кодтой базæртты. Фæстагмæ Чъециаджы зылды фæзынд цалдæр хъæуы, фæлæ, иумиагæй, сæ ном баззад афтæмæй.
Уæрмытæ - Уæрмытæ ис Къахыр æмæ Еграйы хъæуты астæу фæндаггæрон. Еграйы адæмыл зæхх бынтондæр не 'ххæссыдис æмæ уыйадыл стыр хъуæгтæ æййæфтой. Уæд иу къулбынаты байтыдтой цалдæр бын картоф. Картоф афтæ хорз æрзад, æмæ кæд тынг къулзæхх уыдис, уæддæр зæхх кусын райдыдтой. Картоф дзы ахæм зад кодта æмæ-иу йæ тыллæг, куыд фæзæгъынц, тугыл ас-къуыд. Адæм сæ хъæздыг тыллæг хæдзармæ нæ ластой, фæлæ уæлвæндаг, фæзран уæрмытæ къахтой æмæ-иу тыллæг баф-снайдтой уым. Ардыгæй баззад ацы бынаты ном - Уæрмытæ, зæгъгæ.
Гоккойы ком - ацы ком ис Дзиццойты хъæу æмæ Уæллаг Еграйы астæу. Тыхст цæрджытæ цагътой хъæд æмæ афтæмæй арæзтой хуымзæххытæ. Гокко уыдис Тасойтæй. Йæ æфсымæр та хуындис Созан. Йæ иунæг фырт та - Бати. Гокко, йæ номыл цы ком баззад, уым калдта бæлас. Бæласы цонг æй æрæййæфта æмæ фæмард. Уыйадыл ацы ком баззад йæ номыл.
Джеуыстæ - иугæр Уырыс Кавказы куы 'рфидар, уæд 1809-æм азы ауагъта адæмы сфыст. Уыцы заманы Хъорнисæй мидæмæ цæгатырдæм уыдис æрмæстдæр иунæг цæрæг - Джена. Джена дæр уыдис Джиотæй, ардæм æрбалыгъд Гуертеуæй æмæ æрцахста бирæ зæххытæ. Уыдис ын иунæг фырт æмæ чызг. Æркодта чындз дæр. Æрбакодта йæ фыды æфсымæры лæппу Сосойы дæр. Сосо æрцард æнгузджыны. Уыдис ын æртæ фырты - Разден, Калман æмæ Алекси. Дыууæ хистæр фырты æрцардысты хицæнæй. Джена уыдис хъæздыг. Дардта æххуырстытæ. Уый йедтæмæ æхгæд мус никæмæн уыдис. Хъыгагæн, ацы бынæттæ федзæрæг сты, абон ма кæддæры цæрæг хъæуты цъус чидæртæ змæлы.
УАНЕТЫ Владимир