Nog adres

Ирон адæмы булæмæргъ

DSC01363_1.JPGХацырты Сергейы райгуырдыл сæххæст уыдаид 95 азы
Абон мæнæн тынг зын у, нæ фысджыты хистæр фæлтæры минæвар зынгзæрдæ поэт, прозаик æмæ драматург Хацырты Иуаны фырт Сергей не ’хсæн кæй нал ис, уыцы уæззау хабар. Стæм разындзæн нæ Иры фысджыты æхсæн Сергейы хуызæн популярон зарджыты сфæлдисæг... йæ зарджытæ зæлланг кодтой æмæ кæнынц Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны сценæтæй. Йæ иууыл уарзондæр зарæг «Горæты фембæлдтæн чызгыл» ссис Цæгат æмæ Хуссар Иры иууыл популярондæр. Æмæ канд уый нæ, фæлæ «Донласæг», «Дзæбидыртæ» æмæ ма бирæ æндæртæ. Дзæнæтыбадинаг нæхи Сергей цардæй ахицæн 2007 азы15 октябры.
Хацырты Сергей райгуырд 1918 азы 1 марты Чысангомы, Дæллаг Цъубены хъæуы. Сергейыл æххæст 2 азы дæр нæма цыд, афтæ амард йæ мад æмæ йæ хъомыл кодта йæ мады мад. Сидзæр сывæллонмæ кæд мадымад дзæбæх каст, уæддæр сидзæрæн йæ ном йæ уæлæ ис. Адæм мæнгæй нæ фæдзурынц: «сидзæр мæгуыр у, зæгъгæ».
Бонтæ, мæйтæ, азтæ цыдысты æмæ сидзæр лæппу рæзт, ахуыр кодта, фæцис педтехникум, райста уæлдæр ахуырад, ноджы йæм уый фаг нæ фæкаст æмæ ма йæ ахуыр адарддæр кодта æмæ каст фæцис Цæгат Ирыстоны пединституты аспирантурæ дæр.
Царды къæпхæнтыл уæлæмæ хизгæйæ, куыста бæрнон бынæтты: астæуккаг скъолайы директорæй, газет «Рæстдзинад»-ы редакцийы. 1955 азы Сергей æрцыд Хуссар Ирыстонмæ æмæ йæ йæ къах нал ахаста, Цхинвалы баззад.
Куыста рауагъдад «Ирыстон»-ы редакторæй, фæстæдæр куыста Хуссар Ирыстоны радиоредакцийы литературон-музыкалон хайады редакторæй, стæй та журнал «Фидиуæг»-ы прозæйы хайады хистæрæй. Ацы бынатæй Сергей ацыд пенсийы.
Уæлдæр ма йæ загътон: Сергей тынг популярон уыд куыд Цæгаты, афтæ Хуссар Ирыстоны дæр. Адæм не ’фсæстысты йæ зарджытæм хъусынæй. Йе ’мдзæвгæты æмбырдгонд «Фæндаджы фарн» мыхуыры рацыд 1988 азы. Уæды онг Хацырты Сергей уыд цалдæр прозаикон æмæ драмон чингуыты автор, фæлæ цæмæндæр, Сергейæн уæлдай æхсызгондæр уыдис йе ’мдзæвгæты æмбырдгонды фæзынд. Ацы æмбырдгонды мыхуыр сты, йæ зæрдæ иууыл тынгдæр кæ-уыл дардта, йæ уыцы æмдзæвгæты хуыздæртæ, сæрмагондæй та йын йæ лирикон зарджытæ æрхастой стыр æхцондзинад...
Сергей æрдзæй рахаста диссаджы рæсугъд курдиат: литературæйы нæ баззад иунæг къабаз дæр, уый йæ тыхтæ кæм нæ бафæлвæрдта. Уæдæ прозæйæ зæгъай, драматургийы, публицистикæйы, тынг арæхст аивадон уацмыстæн сæ мидис, се ’взаг, царды фæзындтæн лæмбынæгæй анализ кæнынмæ.
Йæ драматикон уацмыстæ «Æрдхæрттæ» (1948 аз), «Дудар æмæ йæ хæлæрттæ» (1952 аз), «Æхсарджынты кадæг» (1963 аз), «Ичъи» (1964 аз), «Гæбулы рæдыд» (1956 аз) сæ фылдæр фыст сты стихтæй, ома, поэзийы æвзагæй.
Сергей кæйдæртау йæ уацмыстæ мыхуыр кæныныл нæ тагъд кодта. Йæ пьесæтæй æрмæст дыууæ — «Æрдхæрттæ» æмæ «Гæбулы рæ-дыд» рацыдысты хицæн чиныгæй, уый уыд 1956 азы «Ирон пьесæтæ», — зæгъгæ, ахæм номимæ.
Цæй мидæг ис Хацырты Сергейы йæ драмон уацмысты се ’нтысты аххосаг? Æппæты фыццаг уал уымæй æмæ Сергейы драмæтæн сæ сю-жеттæ ист сты цардæй. Цард та ахæм у æмæ æрымысгæ, авторы фантазийы продукт нæ, фæлæ сты реалон, мæнæ, цыма, царды алы нывтæ дæр авторæн йæ цæстыты раз цæуынц, ахæм æнкъарæн æвзæрын кæнынц, чи сæ фæкæсы, уымæ. Уый та уымæн афтæ у æмæ Сергей хорз зыдта, адæм цæмæй цæрынц, цæмæй улæфынц æппæт уыцы лыстæг фæзилæнтæ æмæ сæ арæхстгай пайда кодта.
Прозæйы жанры дæр Сергей тынг курдиатджынæй равдыста йæхи. Йæ фыццаг роман «Хæзна»-йы ныффыста, Хуссар Ирыстонмæ куы æрцыдис, уæд. Роман мыхуыры хъуамæ рацыдаид æмæ алы хатт куыд вæййы, афтæ Сергейы æнтыстытæм хæлæгæй чи марди, ахæмтæ дзæнæттаг Джиоты Хазбийы «баххуырстой» æмæ уыдон закъазмæ гæсгæ Хазби романы хорзæй ницы федта æмæ закъазгæнджыты куыд фæндыд, ахæм «зарæг» сын акодта. Цыдысты бонтæ, мæйтæ æмæ фараст азы фæстæ «Хæзна» хур федта. Уый тыххæй мæм Сергей йæ фыстæджы фыста курорт Гаграмæ: «Мæ иузæрдион зынаргъ хæлар, ирон курдиатджын поэт Харебаты Леонид, фараст азы фæстæ ахæстоны дуæрттæ чи ратыдта, мæ уыцы „Хæзна“ хур федта. Дæхи Сергей.»
Роман «Хæзна»-йы автор равдыста стыр Фыдыбæстæйон хæсты фæстæ азты Фарны районæй колхозтæ «Уæлахиз» æмæ «Размæ»-йы хæдзарадтæ куыд æндидзыдтой, æппæт уыцы хабæрттæ. Дыууæ колхоз басастой ног зæххытæ, бахуым сæ кодтой, байтыдтой сæ, дон сæм рауагътой. Æмæ дыууæ колхоз дæр райстой хъæздыг тыллæг. Романы ном «Хæзна» дæр уырдыгæй цæуы.
Фæстæдæр Сергей ныффыста роман æртæ чиныгæй «Хæхты фæдисон». Ацы романы архайд цæуы 1905-1907 азты Ирыстоны зæххыл, фыст у сæрибары сæрыл тохы цаутыл. Романы сæйраг архайджытæ сты Хацырты Олгъа æмæ Хуыбиаты Уасо. Реалон адæймæгтæ. Романы архайджытæ цæттæ сты сæрибары сæрыл сæ удтæ нывондæн æрхæссынмæ. Кæй зæгъын æй хъæуы, уыцы уæззау рæстæджыты Уæрæсейы паддзах æппæт дæр сарæзта, цæмæй куынæг цыдаиккой сæрибары сæрыл тохгæнджытæ. Дрияты Антоны æнгузы къалиуыл бабастой æмæ йæ æвирхъау мардæй амардтой.
Роман «Хæхты фæдисон»-ыл ирон чиныгкæсæг сæмбæлд тынг æхсыз-гонæй. Уый цыд къухæй-къухмæ... Уый фенгæйæ, Сергей бацархайдта æмæ роман 1985 азы мыхуыры рацыд Мæскуыйы стыр тиражæй, уырыссаг æвзагыл «Тревога», зæгъгæ. Уый та дзурæг у фыссæджы стыр сфæлдыстадон æнтыстыл.
Чиныгкæсджытæ зæрдиагæй сæмбæлдысты Сергейы уацау «Алæмæт»-ыл дæр. Автор æй уацау рахуыдта, фæлæ йæ гуырахстмæ гæсгæ романы домæнтæн дæр дзуапп дæтты. Романы сæйраг хъайтартæ Алæмæт æмæ Азæмæт сты царды дидинджытæ, сæ базонгæйы саха-тæй суанг кæронмæ ацы дыууæ æвзонг уды зарæг зæлланг кæны чиныгкæсæджы зæрдæйы. Æндæр уацмысты дæр куыд нæ, фæлæ ам Хацырты Сергейы лирикон зæрдæйы комулæфт тынг разынд.
Дыууæ ныхасæй мын æнæзæгъгæ нæй, 1963 азы Сергейæн цы чиныг рацыд «Царды фæндæгтыл», зæгъгæ, уый тыххæй. Уым цы радзырдтæ æмæ уацаутæ ис, уыдоны тынг разынд авторы удысконд. Сергеймæ ис æмæ уыд иу хорздзинад: уый-иу цы аивадон уацмыс уыд ныффыссинаг, уымæ-иу, развæлгъау йæхи хорз бацæттæ кодта. Нæ дæ уырны? Уæд бакæс уацау «Мила». Ацы цæрæгойы удысконд афтæ сахуыр кодта æмæ чиныгкæсæг æнæмæнг фæзæгъы: Мила куыдзы ном хæссынæн æвгъау у, зæгъгæ, афтæ æмбаргæ æмæ коммæгæс цæрæгойтыл адæймаг кæд аргъæутты фембæла. Куыдзы зæрдæйыуаг адæймаджы æппары дисы.
Сергей мын иу хатт йæ Милайы тыххæй афтæ загъта: «Мила нырмæ бирæгътæ ахста, ныр æй мæ сæнæфсиры зæнгыл бабастон æмæ йæ сæрты маргъ дæр атæхын нал уæнды».
Сергей рауагъта æмдзæвгты иу æмбырдгонд. Уæлдæр ма йæ кой ракодтон, фæлæ мæ зæрдыл æрлæууыдысты йæ фæдзæхст дзырд-тæ æмæ уын сæ хъуамæ зæгъон:
«Лео, (ома, Леонид), поэзийы дæуæн бирæ хъæбултæ ис. Мæнæн иунæг у. Зæгъ мын, хæлар цæмæй фæуа цæрæддзаг хъæбул, уый тыххæй дæ арфæйаг ныхас. Дæхи Сергей».
Æз ын гъеуæд дæр загътон æмæ ныр дæр, йæ мæлты фæстæ, зæгъын, Сергей, фехъуысæт дæм, дæ ном цæры æмæ цæрдзæнис. Дæ зарæг «Горæты фембæлдтæн чызгыл» дын дæ кады мæсыгыл æрвылхатт дæр иу сыгъзæрин дур æрæвæры.
Хъыгаг хабар уый у æмæ дæ фæстæ бабирæ сты, аивады йæ тыхтæ чи фæлвары, уыцы лæппутæ æмæ чызджытæ æмæ сын дæу чи раива, ахæм рæвдауæг хистæр нæй. Кæд мæхи дæр тынг бафæнды дæу бафæзмын, уæддæр мын нæ рауайы...
Дæуæн та цы зæгъон? Ацы бонты дæ райгуырды 95 азы бон ды не ’хсæн кæй нæ дæ, уый нын нæ зæрдæтæн хæссы стыр хъыг.
Ды никуы ферох уыдзынæ!..
Кæм дæ, уым рухсы дзæнæты бад!
ХАРЕБАТЫ Леонид