Nog adres

ИРЫ ЗАРÆГ, ИРЫ ХЪАРÆГ

DSC01318_1.JPG
Табу дæ сыгъдæг номæн, Шамил.
Кæд сахуыр уыдзыстæм, куыд у, афтæ дзурын?..
Дзурæм: Шамилы амардтой, нæ намысы лæгæн нын йæ сæр ралыг кодтой.
Нæу афтæ Шамилы нæ амардтой, Шамилы сæр нæ ралыг кодтой, - Ирыстоны амардтой, Ирыстоны сæр ралыг кодтой!..

Уымæн æмæ йæ зыдтой, Шамил Ирыстоны намысы лæг кæй уыд. Зыдтой йæ, фæлæ сæ ныфс бахастой. Цæмæн, куыд нæм бахастой сæ ныфс? Цæмæн нæм бауæндыдысты? Уымæн æмæ зыдтой æмæ зонынц, цыхуызæн адæм стæм, уый. Шамилы амарынæн сын æфсон фæцис йæ иу æмдзæвгæ, нæ риссæгты риссаг дæр Беслæны уæлмæрды намыс бахъахъхъæныны тыххæй кæй ныффыста. Æмæ, йæ мæлæтыл дыууæ аз дæр нæма рацыд, афтæмæй, йæ цард цы ирон адæмæн снывонд кодта, уыцы ирон адæм гуырдзиæгты бакодтой Беслæны уæлмæрдмæ…Афтæмæй йæ зыдтой æмæ зонынц, нæ рæсугъд, нæ цардбæллон хъæбулты нын сæдæгæйттæй цы бон ныццагътой, нæ зæрдæты хъарæгмæ æппæт дунейы адæмтæ зæрдæрыстæй цы 'хсæв ныхъуыстой, уыцы æхсæв гуырдзы та тъаш-тъушгæнгæ фырцинæй арвмæ хаудтой. Зыдтой йæ, уыцы террористты Гуырдзыстоны зæххыл кæй цæттæ кодтой. Уæдæ ма сæ цæмæн бакодтой? Цæмæй сæ зæрдæтæ ферадаиккой нæ хуры тынты хуызæн хъæбулты цыртытæм кæсгæйæ?

Зæгъæм, мах бынаты уыдысты мæхъæлæттæ, кæнæ цæцæйнæгтæ, уæд уыдон та куыд бакодтаиккой? Сæ хъуыртыл сын, комахсæнмæ хаст хуытау, кæрдтæ æвæрдтаиккой, æмæ сын сæ тугæй рухс загътаиккой. Æмæ раст бакодтаиккой. Уæдæ ма нæ сæртæ цæуыл риссын кæнæм, цæмæн ма фæрсæм кæрæдзи: куыд бахастой сæ ныфс Шамилы хуызæн лæджы амарынмæ?..
Куыд хъуыды кæнут, уæздан æмæ тыхджын ирон адæм: гуырдзы цы сфæнд кодтой, уый сын куы бантыстаид, Ирыстоны иу хайæ быгъдæг быдыр куы сарæзтаиккой, уæд ын йæ иннæ хаймæ чурчхелатимæ бацыдаиккой?!.
Дзырд уæддæр Шамилыл цæуы, æрæджы йын йæ номарæн чиныг «Арв. Цæссыг. Стъалы.»-йæн Цæгат Ирыстоны цы презентаци сарæзтой, уый фæдыл у мæ ныхас. Чиныгмæ бацыдысты, Шамилæн йе 'мдзæвгæты иу хай, стæй ма йæхи тыххæй цы ныффыстæуыд, куыд йæ удæгасæй, афтæ йе 'вирхъау мæлæты фæстæ дæр, уыцы æрмæджытæ. Æмæ дзы разынд Иры зарæг, Иры хъарæг. Уымæн æмæ чиныджы æрмæджыты куы бакæсай, уæд æй фæхатдзынæ, йæ удæгасыл ын заргæ кæй кодтой, йæ амæлæтыл хъарæг. Стыр бузныг чиныг саразæг Хозиты Барисæн йæ хъиамæты тых-хæй, стыр бузныг рауагъдад «Ир»-ы кусджытæн, стыр бузныг, презентацимæ æрцæуæг адæмæн, уæлдайдæр Шамилы кад æмæ намыс бæрзонд чи систа, уыцы ахуырдзау фæсивæдæн, сæ зæрдиагдзинад æмæ рæсугъд ирон æвзаджы тыххæй. Уæддæр мæм раныхасгæнджытæй Хъазиты Мелитоны позици хуыздæр æмæ растдæр фæкаст. Йæ сæйраг мидис: о, Шамил стыр лæг уыд, фæлæ дарддæр цы? Æмæ æрны-мадта, Шамилы ном сæнусон кæнынæн цы хъæуы, æппæт уыдæттæ. Сæ саразын та зын нæу. Стæй зын куы уа, уæддæр цы Шамилæн æнцон уыд Ирыстон æмæ ирон адæмы тыххæй амæлын?
Шамил æй тынг хорз зыдта, йæ фæдисхъæр алкæмæн æхцон æмæ æхсызгон кæй нæ уыд, фæлæ нæ тарст. Уымæн æмæ цы Фыдыбæстæйы хъæбул дæ, уыцы Фыдыбæстæйæн хъуамæ хъæбулы лæггад кæнай. Хъуамæ дын йæ хъысмæт æмæ йæ рæстдзинад бæрзонддæр уой мæлæты тасæй. Дæ Фыдыбæстæйы рысты разæй дæ уды рыстыл куы скæуай, уæд чи дæ æмæ цы дæ? Кæй зæгъын æй хъæуы, афтæмæй цæрын æнцондæр у дзур æмæ фысс ахæм цæуылдæрты, иу адæймаг дæр дæм куыднæ фæхъыг уа, афтæ цæр, цæмæй дын уæхст дæр ма басудза æмæ физонæг дæр. Æмæ уый цы цард у! Не 'хсæндзарды зæрдæрисгæ хабæрттæм тадзгæ-баргæ зонды цæстæй куы кæсæм, иу хатт галы богъ уæддæр куынæ ныккæнæм, уæд цæмæн æмæ цæй тыххæй цæрæм? Цæмæй, куы амæлæм, уæд нæ стыр лæгтæ хоной? Æмæ кæд алкæмæ дæр стыр лæджы номæй бадзургæ у, уæд ма Шамилмæ та цы номæй хъуамæ бадзурæм? Тæрхъусты тыхджын куы хонæм, уæд ма домбæйтты та цы хъуамæ схонæм? Чи йæ удæн тæрсы, чи - йæ сывæллæттæн. Æмæ нæ Шамилы уд кæй удæй къаддæр уыд, Шамилы сывæллæттæ кæй хъæбултæй æвзæрдæр сты…
Шамилæн уыд Ирыстон æмæ ирон адæм, Шамилæн уыд фарн æмæ рæстдзинад. Æмæ тох кодта сæ сæрыл. Æмæ уыцы тохы баззад уæлахиздзауæй. Уымæн ыл куыдта æмæ кæуы Ирыстон. Ирыстоны та, Къостайы фæстæ ахæм риссаг рыстæй никæуыл ма фæрыстысты. Дзырд дæр ыл нæй, Къостайау æй æгъатыр низ куы амардтаид, уæд нын афтæ риссаг нæ уаид йæ мæлæт, фæлæ…
Цæмæн, цæй тыххæй?
Уымæн æмæ иунæг уыд, бæлвырддæр зæгъгæйæ, Шамилы хуызæттæ бирæ ны уыдысты. Фылдæр куы уыдаиккой, уæд æм нæ бахастаиккой сæ ныфс. Иуæй æфсад нæй. Æмзонд æмвæнд куынæ уæм, æмдыхæй куынæ тох кæнæм, уæд знаг дæр куырм нæу уыны нын нæ лæмæгъдзинад. Мах та уæддæр æмæ уæддæр кæрæдзи рассæнд-бассæнд кæнæм. Афтæмæй йæ тынг хорз æмбарæм, ацы мæнг дунейы махæн кæй ничи ницы фæуыдзæн, нæ бæсты мах фæндиаг Фыдыбæстæ махæн ничи сараз-дзæн. Йæхи загъдау:

Нæхи йедтæмæ никæй хъæуæм мах,
Нæхæдæг та нæ ауæрдæм нæхиуыл.

Шамилы хордтой æмæ æргæвстой йæ рæстаг ныхасы тыххæй, тæрхондæттæм æй ракæн-бакæн кодтой, фæлæ йыл абон судзгæ цæссыг чи згъылы, уыцы Иры дзыллæ нæ растад æмæ йæ сæрыл не 'сдзырдта.
Нæхиуыл, нæ Фыдыбæстæйыл кæм нæ ауæрдæм, уым ма иугай лæгтыл кæм ауæрддзыстæм. Шамилæн та уæлдай нæ уыд. Фæнды иугай номы лæгты, фæнды Ирыстоны сæрыл рæстаг ныхасы сæр-иу куы бахъуыд, уæд-иу ныннæрыд йæ фæдис хъæр. Исчи нæ номы лæгтæй искæй адресыл иу цъар ныхас зæгъæд, уыййедтæмæ… растад-иу, хæрам тыхты-иу зæххæмвæз скодта. Æмæ йæ уарзтой адæм, кад ын кодтой. Мæнæ ацы чиныджы цы æрмæджытæ ис, уыдонæн ма æрмæст сæ сæргæндтæм æркæсæм: «Нæ лæугæ хох, нæ цæугæ мæсыг!» (Хозиты Барис), «Под знаменем Шамиля» (Фидараты Юри), «Совесть народа» (Цыбырты Людвиг), «Последний герой» (Сагеты Мæдинæ), «Доблестный рыцарь» (Гæздæрты Азæ), «Æмæ, дам, зæдтæ нæ мæлынц» (Джусойты Нинæ), «Иры мæсыг» (Бететы Фатимæ). Цæуыл дзурæг сты ацы сæргæндтæ? Ууыл, Шамил кæй уыд Ирыстоны намыс, йæ кад, йæ цыт.
Ирыстон уыд æмæ уыдзæн. Къостайы фæстæ дæр баззад Ирыстонæй. Уыдзæн Шамилы фæстæ дæр. Фæлæ, сæйраджыдæр, уыдзæн Къоста æмæ Шамилы Ирыстон. Цæмæн? Уымæн æмæ ацы сыгъд-уырыд дуджы цæвæнтæй нæ зæрдæты рыст тыхурæд кæнгæйæ нæхимæ куы ныхъусæм, уæд нæ фыццаг ахæм дзырдтæ зæгъынмæ равдæлы: «Ныр Къоста цы загътаид», «Ныр Шамил цы загътаид…»
Цард тох у. Царды сæрыл тохы сæйраг хæцæнгарз у поэты æвзаг. Æцæг поэты, йæ Фыдыбæстæ царды æппæт хæрзтæй зы-наргъдæр кæмæн у, ахæм поэты. Сæрбахъуыды рæстæджы йæ уды æнцойдзинад зæры бонты онг адæн батоныныл чи ахъуыды кæны, ахæм нæ, фæлæ йæ туг æмæ стæджы сæрвæлтау мæлæтмæ дæр цæттæ чи вæй-йы, ахæм поэты. Адæм та адæм уыдзысты уæдмæ, цалынмæ ахæм поэттæм хъусын зоной. Фæлæ:

Мæ хъæрæй нæ райхъал æфсарм,
Нæ уæм хъуыст фыдохы мæ фæдис.

Æмæ нæ уый цæмæ æркодта, уый абон æвзарæм нæхиуыл. Æртæ æмæ ссæдз азы размæ нæ уæзæгæвæрд бæрзæйæ аппæрстам гуырдзиаг æфсондз, фæлæ гуырдзыйæн уал азы дæргъы нæ бауырнын кодтам, уыцы æфсондзы бынмæ кæй нал бакомдзыстæм, уый. Уæддæр сæ цыдæр ныфс ис. Ис сæ ныфс уымæн, æмæ нæ иутæм фехъуст Шамилы фæдисхъæр æмæ загътам: кæнæ сæрибар, кæнæ - мæлæт! Иннæтæ уæддæр семæ æмбæлынц, пъатæ, хъæбыстæ сын кæнынц. Æмæ ма уыдоны дæр цыдæр ныфс ис. Æмæ сæ куыднæ хъуамæ уа!
Æмæ та нæ хъæуы Шамилы фæдисы сидт. Фæлæ Шамил байгомыг. Æмæ, цыма байгомыг ацы мæнг дуне дæр... Фæлæ нын ис Шамилы фарн. Нæ бон у, йæ хъæлæс ын фехъусæм мæрдтæй дæр, куы нæ бафæнда, уæд.
Æгæр арæх нæ чи фæриссын кæны, уыцы Стыр Хуыцауæн фæндон уæд, цæмæй ирон адæм цæрой Шамилы фæндиаг Ирыстоны!
ГÆБÆАТЫ Юри