Nog adres

НЫФС НÆ ИС…

Уæззау дуджы æрхауд нæ фæлтæрмæ цæрын. Æхсæнады цардвæткы цæхгæр фæивд кæддæриддæр расайы хъизæмæрттæ, мæгуырдзинад, хæст, хæццæдзинад. Уыдонæй мах дæр æнæхай нæ баззадыстæм советон хицауиуæгады ныппырхæй фæстæмæ. Æнæхай нæ, фæлæ ахæм фæлдзæуæн дуджы æппæт цъаммардзинæдтæ бавзæрстам нæхиуыл æмæ абон дæр сæхи зонын кæнынц нæ æрвылбонон царды.
Куыд фæзæгъынц, цы 'рцыдис, уый æрцыдис. Цард цард у, ивгъуыды зæрдыл дарын хъæуы, фæлæ ивгъуыдæй цæрæн нæй, хатдзæгтæ дзы цы саразай, уымæй дарддæр. Хъæуы кæсын размæ, скъуыддзаг хъæуы, цард нын абон нæ разы цы фарстатæ æвæры, уыдон цæмæй рæстæгæй фæстейæ ма зайæм, фидæны амондджын цардæн фидар бындур æрæвæрæм.

Рацыд дыууын азæй фылдæр, нæ сабыр, æдыхст, æдас цард куы ныппырх æмæ уæззау фыдæвзарæнты куы ныххаудыстæм, уæдæй фæстæмæ. Фæлæ нын цыдæр фагбæрцæй не 'нтысы нæ цард æрбæстон кæнын. Æз нæ зæгъын нæ ныппырхгонд сæудæджерад, хъæууон хæдзарад, цæрæнуат, инфраструктурæ. Уыцы тых, фæрæзтæ нæй махмæ æмæ нын ацы хъуыддаджы æххуыс кæны Уæрæсе. Фæлæ ис ахæм хъуыддæгтæ, кæцытæ аскъуыддзаг кæнын бирæ фæрæзтæ нæ домынц, афтæмæй та сæ хъæуы скъуыддзаг кæнын.
Цæвиттон, ныр кæдæй нырмæ домынц нæ хъæууон фæллойгæнджытæ, фермертæ, цæмæй сын горæты рахицæн кæной сæрмагонд базаргæнæн бынат æмæ сæ æркæнгæ продукт сæхæдæг уæй кæной фæлхасгæнджытæн. Нæ æмæ не скъуыддзаг цæуы ацы фарст. Æмæ цы рауайы? Уæйгæнæг æмæ æлхæнæджы 'хсæн йæхи фæкæны æртыккаг адæймаг. Уый продуктты хицауæн йæ уæййæгты иууылдæр балхæны æмæ сæ æнцад æнцойæ махæн, горæт-тæгтæн, зынаргъдæрыл фæуæй кæны хъæууон фæллойгæнæг-мæ базыры цы бынат æмбæлы, уый йын бацахста æмæ йын æй нал дæтты. Ацы проблемæ схæццæ республикæйы Президенты онг дæр æмæ ныр ныфс бавæрдта йæ аскъуыддзаг кæнынæй.
Зæгъдзыстут, бæстæ чысыл базарыл æрæнцад, куы нæм ис стыр базар дæр. Раст у, ис нæм Стыр базар дæр, фæлæ æнæзæгъгæ нæй иу ахæм хъуыдда-джы тыххæй. Йæ рæстæджы, ома, цалдæр азы размæ йæ æмбæлон уагмæ æркодтой, са-рæзтой дзы æмбæлон уавæртæ базар кæнынæн. Ныфс ма æвæрдтой базармæ цæуæг фæндæгтæ сасфальт кæнынæй, ардæм горæтон транспорты æнæкъуылымпы куыст сифтонг кæнынæй, фæлæ уыдонæй, кæй зæгъын æй хъæуы, ницы рауад, Гаглойты Рутены уынгыл ныццæуæн фæндаг асфальт кæй æрцыд, уый куынæ нымайæм, уæд.
Бирæ фæцархайдтой горæты, республикæйы хицæуттæ, республикон библиотекæйы фæстæ цы базар сырæзт, уырдыгæй, афтæ раздæры «Сабиты дуне»-йы магазины æмæ æндæр рæтты чи æрбынат кодтой, уыцы базаргæнджыты Стыр базармæ арвитыныл. Лæвæрдтой сын бæрæг рæстæгмæ æмгъуыдтæ, фæлæ уыдон нæ разы кодтой. Уымæн æмæ, иуæй не 'ууæндыдысты, фæндæгтæ йæм сасфальт кæ-ной, горæтон транспорт æм æнæкъуылымпыйæ цæуа æмæ сæм æлхæнджыты ласа, ууыл. Æнæ æлхæнæг та уæйгæнæгæн йæ хъуыддæгтæ нæ цæудзысты. Ахæм у базары закъон товар æлхæнæджы агургæ кæны, йæ фæстæ цæуы, мингай километртæ рацæуы, цæмæй йæ разы æрлæууа æмæ йæ балхæна. Уый æмбæрстой нæ ба-заргæнджытæ æмæ тарстысты сæ æлхæнджытæй фæиппæрд уæ-вынæй, уымæн æмæ базар йæхæдæг ис иппæрд ран. Æмæ афтæ дæр рауад базары бонæй, ома хуыцаубонæй дарддæр ардæм бирæ æлхæнджытæ нæ цæуы. Библиотекæйы фæстæ территори та кæрдæджы бын фæцис… Ардыгæй сæ кæй арвыстой, уый, кæй зæгъын æй хъæуы, фыдæнæн ми нæ уыд хæрзиуæгон нысан ын уыд, цæмæй базарады фæтк уыдаид, фæлæ…
Æндæр æмæ æндæр æмвæзадты арæх дзырд фæцæуы, нæ горæты иу абана дæр кæй нæ кусы, уый фæдыл. Ацы темæйы иувæрсты нæ ахизы нæ газет дæр. Кæддæриддæр сæ мидис вæййы иу - горæты хъæуы абана, абанатæ. Саразын, скусын кæнын сæ хъæуы. Советон дуджы нæм куыста дыууæ абанайы. Уыцы абанаты уый фæстæ æндæр æмæ æндæр рæстæджыты скусын кодтой амалхъом адæймæгтæ, акуыстой-иу цасдæр æмæ та стæй сæ дуæрттæ æхгæд æрцыдысты. Уый тыххæй нæ æмæ нæ хъуыдысты, фæлæ сæ цы пайда цыд, уый, æвæццæгæн, сæ хицæутты къух нæ арæзта æмæ хæраймаг дæр не сты, цы хъуыддаджы лæуд уай, уымæй хъуамæ исты пайда дæр исай. Фæлæ уый нæ нысан кæны æмæ горæт æнæ абанатæ хъуа-мæ уа. Нæй ахæм горæт, уыдон кæм не сты. Раст у, раздæримæ, æгæрыстæмæй, советон дугимæ абаргæйæ, царды уавæртæ бирæ цæмæйдæрты фæхуыздæр сты. Цæвиттон, æвæццæгæн, ко-лонкæ цы уыд, уый бирæтæ зонгæ дæр нæ кодтой. Ныр пайда кæнынц сæхи хъарм донæй. Фæлæ уæддæр абанайы сæр бирæты хъæуы. Уæлдайдæр та, алы рæттæй нæм цы бирæ аразджытæ æмæ æндæр нысæнттæн цы бирæ уазджытæ æрцæуынц, уыдоны. Ацы фарст дæр ис республикæйы разамынады хъусдарды бын æмæ ныфс æвæрынц йæ аскъуыддзаг кæнынæй, дыууæ абанайы дæр горæты администрацимæ фæстæмæ раздахыны хуызы.
Уæлдæр скодтам горæтмæ æрцæуæг уазджыты кой. Уазæг горæтмæ куы æрцæуа, уæд та хъуамæ æрбынат кæна уазæгдоны, кæд ын хæстæг, хион, гъе та хорз зонгæ нæ разына горæты, уæд. Фæлæ нæ горæт нырма иу уазæгдоны хицау нæ бацис. Раздæр нæм уазæгдæттæ дæр дыууæ уыдис «Ирыстон» æмæ «Алан». Уыдон абон дæр уæвынц, фæлæ сæ домæнтæн дзуапп нæ дæттынц. «Ирыстон»-ы æрбынат кодтой æндæр æмæ æндæр уагдæттæ. «Алан»-ы та сæндидзын кæнын нал æмæ нал æнтысы. Æрывналынц æм аразджытæ, цыдæртæ дзы саразынц, кинотеатр «Чермен»-ау милуантæ «аныхъуыры» æмæ та куыстытæ æрлæууынц. Афтæмæй горæт æнхъæлмæ кæсы, кæд дзы уыдзæн, нырыккон домæнтæн æххæстæй дзуапп чи дæтты, ахæм уазæгдон, уымæ. Вæййы хатт афтæ, æмæ нæм цавæрдæр ахсджиаг мадзал уагъд цæуы, æрцæуынц нæм бирæ уазджытæ æмæ сæ… байуарæм хæдзæрттыл… Стæй æрмæст уазджыты кой цæмæн кæнæм. Хъуыды ма кæнын, æмæ-иу хъæуæй цæрджытæ сæ уæййæгтæ бонраздæр куы раластой горæтмæ æмæ-иу сæ базары, æндæр бынæтты куы бафснайдтой, уæд-иу æхсæвиуаты бынат уазæгдон «Ирыстон»-ы æрцагуырдтой. Стæй æрмæст базаргæнджытæ нæ.
Æнæмæнгæй, рæгъмæ рахæссинаг у, нæ горæты æхсæна-дон туалеттæ кæй нæй, уыцы фарст дæр. Нæ уыдзæн, кæй зæгъын æй хъæуы, ахæм горæт, цыран уыдон нæ уой. Æгæрыстæмæй, цалынмæ адæймаг хæдзар аразын нæ райдайы, уæдмæ уымæ хæстæг саразы туалет. Уым æфсæрмагæй ницы ис æмæ диссагæй дæр. Горæт дæр махæн нæ иумæйаг хæдзар у æмæ дзы хъуамæ уа туалеттæ. Адæм фылдæр кæм змæлынц, уыцы рæтты. Уый закъонбæрцонау у. Афтæ у æндæр горæтты, афтæ уыд махмæ дæр уартæ советон дуджы. Хъуыды ма дзы кæнын Вокзалгæрон фæзуатмæ хæстæг, Богирийы, Театралон фæзуатмæ хæстæг.
Æрæджы Вокзалгæрон фæзуаты сарæзтой ахæм туалет, фæлæ уый, сæйраджыдæр, бæлццæттæн у. Нæ зонын, Дзæуджыхъæуы æндæр рæтты куыд у, фæлæ сæ автовокзалы дыууæ туалеты ис. Сты аргъыл, ис сæ кусджытæ. Кæд сæм радтæ нæ вæййы, стæм хатт сæм бацæуынц, уæддæр сæ дарынц æмбæлон уагыл.
Хъæуы нæ горæты туалеттæ, уæлдайдæр та йæ центры. Чъизийæ, тæфæй бахизæн кæдæм нæ уа, ахæм нæ, фæлæ нырыккон, сыгъдæг, аив арæзт туалет, дæ къухтæ кæм ахсай, дæ дзабыртæ шеткæйæ кæм асæрфай, дæ дарæс кæсæнмæ кæм бадзæбæхтæ кæнай, ахæм туалет.
Уазæгдон дæр, абана дæр æмæ туалет дæр сты, æрцæуæггаг уазæг фыццаг цы æрцагуры, ахæмтæ. Æмæ нæм кæй не сты, уый ном нæ кæны нæ горæтæн æмæ нæхицæн дæр. Афтæмæй та цæмæй уой, уый тыххæй бирæ финансон хæрдзтæ нæ хъæуы. Куы батыхстаиккам, куы бацархайдтаиккам, уæд афонмæ йæ нырыккон хуыз райстаид уазæгдон «Алан», кусиккой иннæтæ дæр. Стæй сæ æрцæуæггаг уазæджы цæстмæ дæр цæмæн аразæм, нæхи дæр куы хъæуынц. Уæддæр хорз уыд, æмæ æрæджы йæ дуæрттæ бакодта, бирæ азты дæргъы цæттæйæ, ног цалцæггондæй чи лæууыд, уыцы автовокзалы бæстыхай æмæ лæггад кæнын райдыдта бæлццæттæн.
Мах хæсты æфсон фæкæнæм, æгæрыстæмæй, чысыл цыдæр хъуыддаг аскъуыддзаг кæнынмæ куынæ фæцарæхсæм, уый дæр. Махæн нæ бон уыд уæлдæрранымад фарстаты æрбæстон кæнын, фæлæ, æвæццæгæн, цæмæдæр гæсгæ æнхъæлмæ кæсæм, цæмæй сæ нæ бæсты исчи сараза, æндæр исчи батыхса.
Уæрæсейы стыр æххуысы руаджы æндидзы нæ цард, кæд нæ цахæм темптæй фæнды, афтæ нæу, уæддæр. Фæлæ уыцы æххуыс æнустæм нæ уыдзæн, кæддæр нæ бахъæудзæн нæ царды рохтæ нæхи къухтæм райсын. Æмæ уæд куыд скъуыддзаг кæндзыстæм нырыккон вазыгджын царды ахсджиаг экономикон, социалон, культурон æмæ æндæр ахæм фарстатæ, абон куынæ сахуыр уæм, æнцондæрæй аскъуыддзаггæнæн кæмæн ис, ахæм фарстатыл кусын, уæд?
Мах стæм нæ царды стыр ивындзинæдты къæсæрыл. Куыд нын ныфс æвæрынц, афтæмæй зынгæ фæтагъддæр уыдзысты æндидзынады темптæ, цæрæн-уат æмæ æндæр ахсджиаг нысаниуæджы объектты, фæндæгты арæзт. Ныфс нæ ис, нæ республикæйы разамынад, йæ разы цы стыр æмæ бæрнон хæстæ ис нæ бирæ хъизæмæрттæ бавзарæг адæмы царды уавæртæ, сæ царды æмвæзад фæбæрзонддæр кæныны фæдыл, уыдон æнтысгæйæ кæй æххæст кæндзæн.
БИАЗЫРТЫ Роланд