Nog adres

Нæ удварны табуйаг артдзæст

Стай азы сæххæст Къостайы номыл Хуссар Ирыстоны драм театры байгомыл. Йæ зæгъын æнцон у, стæй стай азы дæр историйы тыгъдады бирæ не сты, фæлæ уый уыдис нæ культурæйы арвы дуар æмæ йæ тынтæй парахатæй рæвдыдта адæмы зæрдæтæ. Профессионалон театр афтæ æнцон аразæн нæу, фæлæ ирон адæм фыдæлтæй фæстæмæ сæ хъус дардтой алыгъуызон хъæзтытæм. Æмбисондæн баззад Зилахар, стæй Куырм Бмбойы къукълæты архайд, фæлæ уæддæр театр æндæр у. Ирыстон Уырысимæ йæ цард куы сбаста, уæд ирон фæсивæд сæ хъус лæмбынæг æрдардтой алыгъуызон культурон хæзнатæм, ахуыр кодтой гимназты фæстæ уæлдæр ахуыргæнæндæтты æмæ цардмæ кæсын райдыдтой ног дуджы домæнтæм гæсгæ. Ирон драматурги райрæзт дыууынæм æнусы райдайæны стыр ирон фыссæг Брытъиаты Елбыздыхъойы сфгъзæрин æмæ хуыцауæй ратгæ фыссæн сисы фæрцы. Йæ диссаджы драмон уацмыстæ «Хазби», «Амыран», «Дыууæ хойы», «Уæрæседзау», «Худинаджы бæсты мæлæт» сценæйы фæрцы ирдæй равдыстой нацийы цардыуаг. Уыцы-иу рæстæджы фæзынд номдзыд ирон сылгоймаг Кочысаты Розæ йæ комедитимæ æмæ уыдон иууылдæр æвæрд цыдысты хихъæппæрисон драмон къорды фæрцы, фылдæр Олгинскæйы хъæуы.
udvarn.jpg
Æрыдоны семинары ахуыргæнинæгтæ, ирон фæсивæд сæвæрдтой Елбыздыхъойы «Уæрæседзау» æмæ «Худинаджы бæсты мæлæт» æмæ сын уыдис стыр æнтыст, равдыстой сæ Дзæуджыхъæуы дæр. Уæдмæ Дзæуджыхъæуы æйттæй куыста профессионалон уырыссаг театр æмæ уый дæр хорзырдæм æндæвта ирон драмон къордты куыстыл, Æмæ æрмæст Олгинскæ æмæ æрыгон нæ, фæлæ хæдархайгæ драмон къордтæ фæзынд Ирыстоны бирæ рæтты. Цæвиттон 1904-æм азы Дзауы хъæуы ирон фæсивæд Уанеты Шакро, Куымæридтаты Кима, Саулохты Алыкасандр, Санахъоты Серо æмæ æндæртæ Дзауы хъæуы сарæзтой драмкружок. Æвæрдтой драмон уацмыстæ, фылдæр Елбыздыхъойы уацмыстæ æмæ сæ æвдыстой æрмæст Дзауы нæ, фæлæ Хуссар Иры æндæр хъæуты дæр. Ацы драмкъорды тыххæй тынг хъарм ныхæстæ зæгъы номдзыд ирон сылгоймаг-фыссæг Хæныкъаты уæлгъа йæ мысинæгты. Дыууынæм æнусы райдайæнты ирон фæсивæдæй бир æтæ райстой бæрзонд ахуырад, бынаты сын куысты фадæттæ нæ уыдис æмæ цыдысты æндæр горæттæм куыстагур. Афтæ уыцы фæсивæдæй бирæтæ фæцыдысты Калакмæ, æндæр æмæ æндæр куысты ныллæуыдысты, фæлæ лæмбынæг сæ хъус дардтой ирон культурæмæ æмæ зæрдиагæй архайдтой хихъæппæрисон драмон къордты. Уыцы интеллигентон ирон пъесæтæ æвæрыныл. Афтæ 1906-æм азы дыууын цыппæрæм майы «Ветцелы» уазæгдоны уазæгдоны сæвæрдтой æмæ адæмæн равдыстой Елбыздыхъойы драмæ «Худинаджы бæсты мæлæт». Хайад дзы истой Абайты Уано, Тугъанты Абе, Гаглойты рутен, Æлдаттаты Зауырбег, Датиты Гадзыбе, Чилæхсаты Никъала æмæ Хабаты Хæчъассæ. Стыр диссаг уыдис уыцы фæсивæды æвидигæ энтузиазм, зивæг ницæмæ кодтой æмæ афтæ зæрдиагæй архайдтой ирон национ культурæ бæрзонд кæныныл Драмон къордтæм къæддæр нæ цымыдис кодтой ирон чызджытæ дæр. Уæд райхъуыст сæ зæлланггæнæн хъæлæс фидæны номдзыд артисттæ легендарон Дзадтиаты Сона, Гуккаты Сашæ, æдзух сæ фарсмæ лæууыдысты Хъазиты Нинæ, Уанеты Маро, Мыстиаты Уæлгъа, Байаты Залихан, Гаглойты педе, Дзампаты Раис, Джиоты Нинæ, Бестауты Тъоня æмæ æндæртæ. Фæстæдæр ацы драмон къорд бæстонæй æрбынат æрбынат кодта Зубалоы хæдзары æмæ уæд сæ куысты уавæртæ бæрæг фæхуыздæр сты. Уæдмæ цадæггай зынын райдыдтой ирон драмон уацмыстæ дæр: Хъоцыты бидзинайы «Æгъдауы амæттаг» æмæ «Бега», Абайты Владимир пъесæ «Ног царды къæсæрыл»,

Томайты Хъылцыхъойы «Къæрныхы фæстаг цæмæ цæуы», Арысханы фырты пъесæ «Ирæд», Токайты Алиханы «Урс халæттæ» æмæ æндæртæ. Ирон драмкъорды куыстæн удуæлдай æххуыс бакодтой ирон адæмы ахсджиаг фæлтæртæ Рамонты Тæтæ, Тыбылты Алыксандр, Собиты Инал, Томайты Аннæ, Джиоты Пора, Куымæридтаты Шакро, Гаглойты Григол, Тедеты Бетъре, Дзураты Иван æмæ æндæртæ. Æппæт ацы фыдæбæттæ æмæ драмон къорды хъæппæрисон архайдтытæ иууылдæр уæхскуæзæй цыдысты уыцæмæй боныфæстагмæ Ирыстоны арæзт æрцæуа профессионалон театр. Хъыгагæн, уыцы стыр хъуыддагыл зæрдиагæй чи архайдта, уыдонæн сæ бæрæг фылдæр хай цагъд æрцыдысты лæгмар чекистты къухæй æртын æвдæм тугуарæн рæстæджы. Афтæ бабын сты Тыбылты Алыксандр, Гаглойты Рутен, Тедеты Бетъре, Санахъоты Серо, Дзадтиаты Алыксандр æмæ ноджы бирæ æндæр ирон разагъта адæймæгтæ. 1930 азы областы уæлдæр хицауад фæндон рахаста, цæмæй боныфæстагмæ арæзт æрцæуа Хуссар Ирыстоны профессионалон театр. Афтæмæй нæ горæты фæзынд ног драмон къорд æмæ уыцы драмон къорд ссис профессионалон театры астæумагъз. Ирон драмон театры аккаг кадртæ æрбакæныны тыххæй зæрдиагæй бакуыстой тыбылты Алыксандр, Беджызаты Чермен, тедеты Бетъре, Хъуылаты Сикъо æмæ æндæртæ. Уыдон фæрцы фæцис ирон профессионалон театр саразынæн. Калачы цы ирон драмон къорд уыдис, уый архайджытæй бирæтæ сæ куыст ныууагътой уым æмæ æрбацыдысты Хуссар Ирмæ. Уыдон уыдысты: «Дзаттиаты Сона, Дзæхаты Дзæбидыр, Гуккаты Сашæ, Уырысты Муссæ, Хъæцмæзты Ила, Мамиты Димитр, Цæбиты Нинæ, Туаты Зураб, Гуыбиаты Георги, Цоциты Нинæ, Кокойты Тæтæрхан æмæ æндæртæ. Уыдон систы профессионалон артисттæ æмæ стыр хайбавæрд бахастой ирон культурæйы хæзнадонмæ. 1931-æм азы 29 июлы цытджын æгъдауæй байгом ирон профессионалон театр. Йæ фыццаг директор уыдис номдзыд ирон кафæг Хетæгкаты Владимир. Адæмы ныхæстæм гæсгæ дзыллæты цинæн кæрон дæр нал уыдис, театралон фæзуаты цалдæр боны дæргъы æрнымæг кафт æмæ зарды хъæлæба.

Кæд Хуссар Иры профессионалон театр сырæзт, уæддæр йæ авналæнтæ уыдысты тынг къуындæг, нæ дзы уыдис, актерты ‘хсæн театралон ахуырдзинад чи райста, ахæмтæ, нæ сын уыд режиссертæ æмæ уымæ гæсгæ сæ куыст къуылымпы кодта. Уæд театрмæ æрбахуыдтой ног сфæлдыстадон тыхтæ,, нывгæнджытæ Тугъанты Махарбег, Гæздæнты Цопан æмæ зассеты Александры, композитор Галаты Барис, актертæн сæхицæй фæзынд, режиссеры куыстмæ рæвдз чи уыдис, ахæмтæ: Магкаты Алихан æмæ Гуыбиаты Гиуæрги. Фæлæ уæддæр хъуыдис профессионалон фæлтæрддзинад æмæ уæд 1936-æм азы ахуырмæ æрвыст æрцыдысты Ленинграды театралон институтмæ. Уыцы курдиатджын фæсивæд сæ ахуыр тынг хорз фесты æмæ фæстæмæ æрæздæхтысты 1941-æм азы. Уыдон уыдысты: Багаты Федр, Гаглойты Зинæ, Гæззаты Степан, Жажиты Андрей, Джиджджойты Лидæ, Таугазты Габо, Тедеты Андрей, Къæбулты Гришæ, Хъайырты Владимир, Магкоты Наташæ, Мæргъиты Сослан, Мæхъиты Валодя, Плиты Александр, Сланты Григол, Цæбиты Варя, Цæбиты залихан, Цоциты Нинæ æмæ тедеты Владимир. Театры уавæр ацы фæсивæды æрцыдæй бирæ фæхуыздæр, куыст сцырын, фæлæ райдыдта стыр хæст фашистон Германимæ æмæ хъуыддæгтæ тынг къуылымпымæ æрцыдысты æрцыдысты. Цалдæр актеры акодтой тохы быдырмæ æмæ уым фæмард сты: Магкаты Алихан, Цхуырбаты Ясон, тедеты Андрей, Тедеты Владимир æмæ æндæртæ.

Калак зынæй лæвæрдтой уыцы кадджын нæмттæ нæ актертæн, фæлæ дзы цалдæрæй райстой адæмон артисты нæмттæ: Дзаттиаты Сона, мамиты Димитр, Цæбиты Залихан. Уымæй дæр республикæйæ дарддæр махæн авналæн нæ уыдис, стыр паддзахады уæлдæр нæмттæ хъуамæ гуырдзы истаиккой, мах та, мæнæ уырыссагау куыд фæдзурынц, нæ потолок уыдис æрмæстдæр республикæйы æмвæзадыл, афтæмæй махмæ уыдис Цæдисон нæмттæ райсыны аккаг чи уыдис, ахæм апктертæ. Фæлæ сæ размæ нæ уагътой. Цард цæуы йæхи адыл, театры зæронд фæлтæр се стыр куыст зæрдиагæй бакодтой, сæ фæлтæрддзинад нæ хæлæг кæстæр фæсивæдæн, фæлæ уæддæр хъуыдис ахуыр æмæ 1956-æм азы Мæскуымæ Немирович-Данченкойы номыл театралон студимæ арвыстой ног фæлтæр. Уыдон уыдысты: Бекъойты Гоги, Абайты Маирбег, Галуанты Людмилæ, Гояты Нателæ, Гуккаты Евелинæ, Зæгъойты Руслан, Джыккайты Иван, Джиоты Зауыр, Джусойты Хасан, Еналдыты Уахтанг, Цоциты Къæдзæхмæт, Цæбиты Руслан, Тедеты Алихан, Цхуырбаты Светланæ, Годжыцаты Исахъ, Дзбойты Зоя, Харебаты Федыр, Козаты Пауле, Куымæриттаты Донарæ, Тыбылты Сæлимæт, Джусойты Лео, Плиты Бекызæ. Ацы Курдиатджы фæсивæд фондз азы фæахуыр кодтой æмæ фæстæмæ сæ уарзон театрмæ æрæздæхтысты 1961-æм азы дзаджджын хуынтимæ, театруарзджытæн равдыстой Гоголы «Ускурын», фæсарæйнаг драматургийæ «Испайнаг сауджын» æмæ æндæртæ. Хъыгагæн уыцы курдиатджын фæсивæдæй бирæтæ аивгъуыдтой сæ æцæг дунемæ æмæ рухсаг уæнт сæ æнусон царды. Зæрдыл бадаринаг у Шекспиры трагеди трагеди: «Гамлет». Гамлеты рол æххæст кодта Абайты Маир. Афтæ диссаджы хъазт æй кодта æмæ театрдзауты дисы бафтыдта йæ арæхстдзинадæй. Театр æвдыста ирон фысджыты пъесæтæ Гаглойты Владимир, гуыцмæзты Михаил, Джусойты Нафийы, Саулохты Мухтъары, Хуыгаты Георы, Токаты Асæхы, Уанеты Владимиры æмæ æндæртæ. Театры актертæй бирæтæ уæлдæр специалон ахуыр нæ райстой, фæлæ сæ диссаджы хъазтæй сæхимæ æркæсын кодтой театруарзджыты. Уыдонæй сæ иу уыдис Гасситы Раисæ. Уый йе стыр дæсныйадæй бæлвырд хæзнатæ бахаста ирон культурæмæ. Сценæ æнæ музыкæ æмæ æнæ нывгæнæг нæ фидауы. Ацы хъуыддаджы бирæ бакуыстой Гæбæраты Виктор, Джыккайты Ростик, Козаты Павел æмæ Цоциты Роланд æмæ æндæртæ.

Æрæджы актерты коллектив театры аивадон къухдариуæггæнæгæй равзæрстой курдиатджы актер Бибылты Сосланы. Сослан тынг зæрдиагæй архайы театры куыст сæндидзын кæныныл. Фæлæ уый æнцон хъуыддаг нæу, уæлдæр хицæуттæй йын фаг æххуыс куы нæ уа, уæ. Театры æнæмæг хъæуы режиссертæ. Гæнæн ис æмæ коллективы разына, спектаклтæ æвæрынмæ йæ ныфс чи бахæсса, ахæм тæ,. Йæ рæстæджы режиссеры дæсныйад нæ уыдис актертæй бирæтæм. Фæлæ æвæрдтой спектаклтæ æмæ сæ адæм райгонд уыдысты.

Ныфс мæ ис æмæ ахæм хуызы дæр нæ театр кæй ссардзæнис курдиатджын режиссертæ. Нæ уарзон сценæ кæй ‘рыздæхдзæнис йæ хуыздæр традицитæм.

Уанеты Владимир