Nog adres

Æхсæнад/ МАД КÆДДÆРИДДÆР МАД ХЪУАМÆ УА...

Ног боны бæрæгбонты размæ уазæгуаты уыдтæн мæ зонгæтæм. Уым уыд сæ дард хион сылгоймаг æмæ базонгæ стæм. Уый мын йæ царды хабæрттæ фæкодта. Йæ фыд фæмард Фыдыбæстæйы Стыр хæсты æмæ йæ мад баззад æртæ сидзæримæ. Мад йæ сабитæн цыдæр амæлттæ кодта, фæлæ йæ йæ цæгат нæ ныууагътой. Акодтой æмæ йæ моймæ радтой. Сывæллæтты ныууагътой сæ фыдыфсымæрмæ, фæлæ уыцы тыхст заман уæлдай уаргъ кæй хъуыди. Сидзæртæ схъомыл сты адæмы къуымты. Хæстæджытæй-иу сæ чи сфæлмæцыд, уый-иу сæ иннæмæ арвыста.
Мæ ног зонгæ мысыд йæ хъизæмæрттæ æмæ йæ цæссыг нал урæдта, фæлæ йæ мады ницæмæй азымджын кодта, йæ цæгат æй тыххæй акодтой, зæгъгæ.

Мæнæн зын уыд уыцы ныхæстæм хъусын. Сидзæр, уæлдайдæр мадæй сидзæр, тынг мæгуыр у, искæй цæстытæм кæсгæ схъомыл у!.. Æмæ цас уыд æмæ ис ахæм саст хъысмæттæ? Фæлæ мæнæн абон мæ ныхас ууыл нæу. Цымæ-иу ахæм идæдзты алыхатт дæр сæ цæгат тыхæй акодтой?
Цымæ зæххыл ахæм тых цы ис æмæ мады йæ сидзæртæй фæхицæн кæна? Нæ хъæуы иу усы кой арæх кодтой. Хæсты фæстæ азты баззад дыууæ сидзæримæ. Ничи йæ хъыгдардта, ничи йæ никуыдæм æрвыста, фæлæ ног амонд ссардта. Йæ дыккаг мой йæм кæнынмæ куы бацыд, уæд сывæллæттæм кæсгæ дæр нал фæкодта, бабадт бæхуæрдоныл йæ фарсмæ æмæ араст йæ ног хæдзармæ. Мæгуыр сидзæртæ сæ мады фæдыл фæлыгъдысты хъæугæронмæ æмæ цæмæй дарддæр мауал цыдаиккой, уый тыххæй сæм мад радзырдта, хæдзармæ аздæхут æмæ уын уым скъапы фæстæ дыргъы хустæ, зæгъгæ. Æххормаг сывæллæттæ фæстæмæ фездæхтысты...Мад ацыд, уыдон та тæригъæддагæй схъомыл сты адæмы къæсæртыл. Фæлæ йын йæхицæн дæр цы боны хорзæн фæцис? Цы сывæллæттæ ма йын фæзынд, уыдон дæр, стæй уыдон цотæй дæр зæронды бонмæ ничи фæцард, йæхæдæг та кæйдæр хæдзары амард. Уæдæ æз уый зæгъынмæ хъавын æмæ раджы дæр æмæ ныр дæр мæдтæ иу никуы уыдысты. Кæй нæ фæнда, уый йæ хъæбултæй ничи фæхицæн кæндзæн. Ахæм хабæрттæ куы фæхъусын, уæд мæ мадымад Багиан мæ зæрдыл æрлæууы.
Мæ мады фыд Лалыты Георги йæ рæстæджы ахуыргондыл нымад уыд, районы хистæр ревизорæй куыста, афтæмæй йæ Фыдыбæстæйы Стыр хæст æрæййæфта. Фæцыд Георги райгуырæн зæхх бахъахъхъæнынмæ, ныууагъта йе ‘ртæ хъæбулы йæ бинойнаг Багианы æвджид. Цыппæрæм сывæллон гуыбыны кæй уыд, уый зонгæ дæр нал бакодта. Йæ фæстæ ацыд йæ кæстæр æфсымæр, дæсæмкъласон Турки дæр, йæ азтæм бафтауын кодта, афтæмæй. Хæстмæ фæцыдысты Багианæн йæ дыууæ æфсымæры Магрез æмæ мединституты студент Иван дæр. Уæдмæ йæ иу æфсымæр æмæ фыд та 20-æм азты меньшевикты ныхмæ тохы фæмард сты. Уыцы цыппарæй ма Фыдыбæстæйы хæстæй цæнкъуылтæй æрæздæхт Магрез, иннæтæ тохы быдыры баззадысты. Уыимæ аст æмæ ссæдз аздзыд Георги та фесæфт æбæрæгæй. Цы бон уыд нæ мадымадыл, батылдта йæ дыстæ æмæ йæ сидзæртæн къæбæр амал кодта. Фæлæ йæ цæгатæн æнцой нал уыд, нæ чызг цытæ кæндзæн, зæгъгæ, цалдæр хатты йын бакой кодтой, цæмæй йæ цæгатмæ аздæха Хуссар Ирмæ Пичъиджыны хъæумæ, йæ сывæллæтты та йе ‘фсинмæ ныууадза, фæлæ мæ мадымад сдзурын дæр никæй уагъта. Уæд æй асайдтой, дæ мад рынчын у, зæгъгæ, æмæ куы ацыд, уæд ыл авд дуары сæхгæдтой, нал æй уагътой фæстæмæ.
Багианы мæймæ базонæн нал уыд, бахус, баруад, йæ къæхтыл лæууынхъом нал уыд, йæ цæсты бын никуы басур, дзурæгмæ нал дзырдта. Мад йæ чызджы уавæрмæ куы ‘ркаст, уæд йæ фырт Магрезæн загъта: "Ацы чызджы акæн фæстæмæ йæ сывæллæттæм, æндæра афтæмæй бирæйы фаг нæу".
Мæ мад-иу арæх æрымысыд: хæрзæгкурæккаг сæм фæцис, уæ мад æрцæуы, зæгъгæ. Цыппар сидзæры бæгъæмвадæй, сæ бызгъуыртæ тилгæ фæцагайдтой сæ мады размæ. Чи йæм куыд хæццæ кодта, афтæ кæугæ йæ хъæбысмæ сæхи æппæрстой, джиджджи, афтæ куы загътой мой кæныс, зæгъгæ, афтæ дзургæ. "Джиджджи уæ нывонд феста, кæд æз мой нал скæнон æмæ сымах нæ ныууадзон", еусаргæнгæ йæ хъæбулты йæ хъæбысы тыхта Багиан дæр. Фыдæй сидзæр сывæллæтты мадæй сидзæр кæнын нал бауагъта мæ мадымад, йæ цæгат дæр æм тых нал хастой, сæ бон дзы базыдтой. Мад æмæ сывæллæттæ цы мæгуыры бонтæ бавзæрстой, цы тыхст цæрдтытæ кодтой, уыдон дардыл дзуринаг сты, фæлæ уæд ахæмтæ бирæ уыд. Сæйрагдæр у, иумæ кæй схъомыл сты æмæ сæ мад сæ фарсмæ кæй уыд, уый. Æцæг ын сæ хъомыл кæныны хорз æххуыс уыд йе *фсин Гæджион дæр. Фæстæдæр ма сыл æрбафтыдысты Гæджионы хойы æртæ сидзæры æмæ авд сывæллоны фæхастой иумæ.
Ныр мæ раздæхын фæнды мæ мадыфыд Георгийы коймæ. Уæлдæр куыд загътон, афтæмæй фесæфт æбæрæгæй. Хæсты рæстæджы дæр æмæ уый фæстæ азты дæр сау гæххæттытæ чи нæ райста, уыдоны ма-иу уæддæр цыдæр ныфс уыд, кæд искуы сæрæгас у, зæгъгæ. Мæ мад-иу арæх дзырдта, ныр мæм исчи хæрзгæнæг куы фæуаид, дæ фыд сæрæгас у, зæгъгæ, уæд ын мæ хæдзар дæр радтин.
Афтæмæй хæсты фæудæй рацыд дыууиссæдз азы æмæ мæнæ 1985 азы иу бон Лалытæм сæ сау гæххæтт фæхæццæ, Георгийæн йе стджытæ ссардтой. Бинонтæн сæ маст сног, хæрнæджы фынгтæ йын фæкодтой. Куыд рабæрæг, афтæмæй Георги бахауд тохы цæхæрмæ Новороссийскы цур Чысыл зæххмæ. 1943 азы хистæр лейтенант, Чысыл зæххы хъæбатыр Лалыты Георги карз тохты фæмард. Кæм уыд мæрдтæ кадимæ ныгæныны фадат. Чи-иу кæм амард, уым - иу æй баныгæдтой.
Афтæ рауад Георгийы хъысмæт дæр, фесæфт æбæрæгæй. Горæт Новороссийскы ис хæсты фæдтæ бæрæггæнæг сæрмагонд къорд. Уый 1985 азы бамбæлд уыцы ингæныл. Ракъахтой йæ æмæ федтой зæрдæриссæн ныв. Ингæны - цинел, йæ мидæг тыхт стджытæ. Йæ дзыппы разынд фыстæг, йæ уæлæ кæцæй йæм æй æрæрвыстой, уый адрис: ГССР, Лагодехский район, село Арешперани, Лалиева Багаева С". Фыст ыл уыд Георгийы ном æмæ мыггаг дæр. Кæд фыстытæ бынтон хорз нал зындысты, уæддæр æй базыдтой, æбæрæгæй сæфт хæстонты номхыгъды чи уыд, уыцы Лалыйы фырт кæй у. Æз бæстондæр базоныны тыххæй ныффыстон Новороссийскы историон музеймæ æмæ йын йæ кусæг Герман Галинæйæ райстон фыстæг: "Сообщаю Вам, что Ваш дедушка воевал в 107 отдельной стрелковой бригаде 18-ой армии. В начале 1943 года он с десантом на катерах из Геленджика был высажен на Малую землю... 13 мая он геройски погиб в селе Мисхако. Там он и похоронен сейчас в братской могиле, над которой стоит красивый памятник. Имя вашего дедушки, Геройя Малой земли, старшего лейтенанта Лалиева Георгия высечено на мемориальной доске. Данные о его гибели были найдены Московским следопытом Степаном Кашурко в Центральном архиве Министерства обороны СССР..."
Иутæ паддзахады хæрзтæй хайджын фæвæййынц уæлдайджынтæй, иннæтæм не ‘рхауы чысыл мур дæр. Мæ мадымад йæ фæстаг азты цардис йæ чызгмæ, ома, мæ мадмæ Цæгат Ирыстоны Нарты хъæуы. Ног арæзт хæдзары нæма уыд цæрыны уавæртæ, зæронд ус та йæхимæ базилынмæ нал уыд, сынтæгæй нал стад, йæ хъуыды фесæфт, чысыл сывæллонау æй хъуыд æхсын. Мах-иу бацыдыстæм горæтæй æмæ-иу æм базылдыстæм, иу ныхасæй, ахæм уавæрты тынг тыхстыс-тæм.
Багиан кæд Дзæуджыхъæуы фыст уыд, уæддæр æй иунæг хатт дæр ничи ‘рхъуыды кодта, æцæг ын иунæг хатт Промышленнон районы социалон кусджытæ иу чысыл къурупа æмæ сæкæр бахастой. 2008 азы йыл сæххæст сæдæ азы æмæ мах, йæ цот, кæд ма нын нæ бирæ фыдæбонджын нанайы ныр уæддæр исчи æрхъуыды кæнид, зæгъгæ, уæддæр ном ссарынæн. Бацыдыстæм Дзæуджыхъæуы Ветеранты советмæ, кæм фыст уыд, уырдæм, Промышленнон районы социалон лæггæдты куыстуатмæ, Æрыдоны, стæй Нарты хъæуы администрацитæм, фæлæ йын Фыдыбæстæйы раз йæ бирæ лæггæдтæ бафыстой æрмæстдæр Промышленнон районы Ветеранты совет. Æрбарвыстой йын ...300 сомы! Мах маст кодтам. Нæ нанайы ницыуал хъуыдис, уыдæттæ æмбарынхъом нал уыд, фæлæ нæ фæндыд, сидзæрæй чи схъомыл, ныртæккæ хæсты сывæллæттæ кæй хонынц, йæ уыцы цотæн ын исты зæрдæлхæнæн саразын æмæ та нæ ных сарæзтам мыхуыры кусджытæм. Нæ республикон газеттæй йæм бацыд иуы уацхæссæг æмæ нæ кæронмæ аргæвста йæ дзуапп: цы йыл ныффыссон, уый нæй. Ау, цыппар сидзæры иунæгæй чи фæхаста, колхозы быдырты хъазуат куыст чи фæкодта, 20-æм азты меньшевикты ныхмæ хæсты æмæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты фондз зынаргъ адæймаджы чи фесæфта, уыцы афицеры идæдзыл йæ сæдæ азы бон дыууæ ныхасы цы зæгъай, уый нæй? Фæстæдæр æй базыдтам, цæуылнæ ныффыста, уый æмæ йын худинаг фæуæд. Уыцы аз ацыд йе ‘нусон дунемæ нæ мадымад. Ацыд фæллад æмæ зæрдæрыстæй, рæвдыдцухæй паддзахады ‘рдыгæй. Хæстон идæдзтæй та иу фæкъаддæр ис нæ бæстæ.
Афтæ дзурынæй кæм нæ фæллайæм: "Ничи ферох, ницы ферох", уыцы бæстæ. Ацы зæххыл рæстдзинад никуы уыд æмæ нæй, æндæр цардæгас æмæ æнæнизæй чи ‘рыздæхт, уыдоныл кæд аудæг ис, уæд йе ‘рыгон цард чи радта, уыдон бинонтæ кæм фæаххосджын сты? Уæдæ ахæмты дæр зонæм, топпыхосы тæфмæ смудгæ дæр чи нæ бакодта, фæлæ ахæмтæн сæ домæнтæ ноджы фылдæр сты.
Уæдæ мæ мæ уацы райдайæны цы зæгъын фæндыд, кæронбæттæны уымæ æрæздæхон. Алчидæр æй зоны, раджы заманæй нырдæр къаддæр сидзæртæ кæй нæй æмæ сын сæ мадæлты ныр дæр исчи моймæ тыхæй дæтты? Акæсæм ма дунейыл цы диссæгтæ цæуы æмæ мæгуыр сидзæртыл цы уæззау бонтæ кæны, сæ хъысмæтæй сын базар куыд кæнынц, уымæ. Сæ хъæбулты сидзæрдæттæм чи баппары, уыдон зæрдæтæ куыд нæ скъуыдтæ кæнынц сæ тæригъæдæй. Хорз сылгоймаг йæ хъæбулы искæй лæгыл никуы баивдзæн, хъуыддаг уыйонг куы ‘рцæуа, уæддæр дæ сывæллæттæ хъуамæ уой дæ фарсмæ æмæ дæ рæвдыдæй хайджын уой. Фос æмæ сырдтæ дæр ма сæ цоты куы уарзынц. Амæй размæ фехъуыстон, зæрдæ кæмæй базмæлы, ахæм хабар: Цæлыччы нæ хæстæджытæн сæ хъуг ныззад мард род. Уыдон ын æй йæ разæй ахастой æмæ йын бафæлвæрдой йæ хъуымыз радуцыныл, фæлæ хъуг сызнæт, йæхимæ хæстæг никæй æрбауагъта. Уæд ын йæ роды мард йæ разы сæвæрдтой, кæд афтæмæй йæхимæ бауадзид, зæгъгæ, фæлæ федтой зæрдæхалæн ныв: хъуг йæ сæр æруагъта йæ роды мардмæ æмæ йæ цæстытæй тагъдысты ставд цæссыгтæ. Ныууагътой йæ афтæмæй. Райсом куы бацыдысты, уæд хъуг мардæй хуыссыд йæ роды фарсмæ. Уый та дын æгомыг фос. Адæмæй иуæй-иуты, йæ риуы зæрдæйы бæсты дур кæмæн ис, уыдон цæвиттон райсын хъæуы ахæмтæй. Хорз, алцæмæй æххæст цард никæмæн вæййы, нæй æнæаипп адæймаг дæр, æмæ, ахæм зындзинæдты тыххæй алчи йæ цард куы хала, уæд уымæй цы рауайдзæн? Бинонты ‘хсæн хъæлæба дæр рауайы, фæлæ хъæуы фæбарын, сывæллæтты сомбоныл ахъуыды кæнын. Мачи йæ кæнæд мæгуыр цард, кæнæ æвзæр лæджы аххос. Цыфæнды уавæрты дæр æцæг мад йæ цоты никуы аппардзæн æмæ сыл чысыл къæбæр дæр дих кæндзæн. Хæдзары æгъдау æмæ фарн фылдæр сылгоймагæй аразгæ сты. Хорз сылгоймаг къонайы арт мынæг кæнын никуы бауаддзæн, йæ цоты та адæмы рæгъмæ ракæндзæн.
ДЖУСОЙТЫ Нинæ