Nog adres

РÆСУГЪД АДÆЙМАДЖЫ РÆСУГЪД ЦАРД

zina_1.png
Хостыхъоты Зинæйы райгуырдыл сæххæст 75 азы
Ирон аив литературæйы бирæ курдиатджын фысджытæ уыдис æмæ ис, фæлæ йæм æппæты фыццаг Хостыхъоты Зинæйæ курдиатджындæр поэтессæ ничи æрбакъахдзæф кодта. Сылгоймаджы поэзийы æхцон ад æм фыццаджы-фыццаг уый аивадæй æрбакалд. Йе ‘ргом, талас дзырдæй йæ бон бацис ирон сылгоймаг-фыссæджы фæлгонц фæарфдæр, фæаивдæр, фæуæрæхдæр кæнын. Æууæндæм ын йæ зæллангæнаг хъæлæсыл, йæ аив дзырдыл:

Æз сылгоймаг – цардаразæг фарн дæн,
Кувут, лæгтæ, иууылдæр мæнæн.
Æз бæллиц дæн, дидинæджы тау дæн,
Æз цъæх уалдзæг, цины зарæг дæн.

Зинæйæн йæ дзырд йæ зæрдæйы арфæй цыд. Зæрдæйы арфæй та зарæг цæуа æви хъарæг – алы хатт дæр йæ бон бавæййы адæймаджы зæрдæйы уидæгтæ баризын кæнын. Поэтессæ йæ уд цы уацмысты бавæрдта, уыдон алыварсонæй уымæн æвналынц зæрдæйы æмбæхст æвæрæнтæ раргом кæнынмæ, рухсмæ сæ рахæссынмæ. Цæмæй сæ фенæм. Цæмæй нæ зæрдæты рæсугъд дзуринæгтæн нæхи бон суа аргъ кæнын æмæ сæ рæзын кæнын.
Зинæ тынг хорз зыдта, сылгоймаг нæлгоймаджы цардаразæг æфсарм кæй у, лæгаулæджы къухы ирон нуазæнæй рæсугъддæр кæй фидауы, сæрбахъуыды адæймаджы къухы æлвæст кардæй тынгдæр кæй кæрды æмæ уымæй алы хатт дæр уыдис сæрыстыр:

«Æз æфсарм дæн, нуазæн дæн уæ къухы», «Фарн – мæ дзырд, ныххуыссын кæны зынг», «Æз уæ раттæг, уе стыр мæт, уæ хур. Æз уæ къухы бахъуаджы бон кард дæн» æмæ уымæ сидт алкæмæ дæр.
Сылыстæг мад, хо, цардæмбал, хъæбул кæй у, уыдæттæ бирæ хæттыты фехъуыстам æмæ фехъусæм; фæлæ, сылгоймаг, йæ уды рæбын цы сæйраг æмæ бæллиццаг миниу¬джы¬тæ ис, æппæт уыдæттæ йæхи номæй кæй ¬дзуры æмæ сæ уайтагъд нæхæдæг дæр кæй фенæм нæ зонды цæстæй, кæй сæ фехъусæм нæ зæрдæйы хъустæй, уый нын сылгоймаджы фæлгонц дæр, Зинæйы сфæлдыстад дæр, цард дæр кæны зæрдæмæдзæугæдæр. Æмдзæвгæ та чиныгкæсæгæн свæййы уарзон уацмыс.
Хостыхъоты Ахмæты чызг Зинæ райгуырд 1937-æм азы тæккæ Ног азы къæсæрыл, Цæгат Ирыстоны Хъæдгæроны хъæуы. Йæ сабион бонтæ ‘рвыста æмæ ахуыр кодта сæхи хъæуы. Фæцис каст астæуккаг скъола 1955-æм азы.
Йæ фыццаг æмдзæвгæ рухс федта, скъолайы ма куы ахуыр кодта, уæд – 1954-æм азы. Уæдæй йын ноджы фæадджындæр поэзи æмæ астæуккаг ахуырад райсыны хæнтфæстæ йæ зонындзинæдтæ фæхуыздæр кæнынмæ ацыд Мæскуыйы М. Горькийы номыл Литературон институтмæ. Уым райхæлд йе ‘цæг курдиат. Никæмæн уыд дызæрдыккаг, æвзонг чызгæн поэзи кæй суыдзæнис йæ цæрæнбонтæмы цин æмæ хъизæмар.
Уыцы хъуыддаг ирдæй зындис, йæ уацмыстæ ирон æмæ уырыссаг æвзæгтыл периодикон мыхуыры – алы газеттæ æмæ журналты арæхæй-арæхдæр кæй уыдтой рухс, уымæй дæр. Фæлтæрд литератортæ дзырдтой, чызгмæ кæй æнхъæлмæ кæсы стыр поэты хъысмæт.
Хостыхъоты Зинæ уæлдæр ахуыры фæстæ куыста газет «Рæстдзинад»-ы редакцийы (1962 – 63 азты,журнал «Фидиуæджы» поэзийы хайады сæргълæууæгæй (1963 – 1972 азты), стæй та – Цæгат Ирыстоны телеуынынады студийы редакторæй, фæстæдæр суанг йæ царды фæстаг боны онг уыд журнал «Мах дуджы» редакцийы литературон кусæг.
Фыццаг литературон фæлварæнтæ куы кодта, уæдæй йæ ирд курдиаты хицауæй базыдтой нæ поэзиуарзджытæ. Æмæ нæ фæрæды¬дысты. Йæ фыццаг чиныг «Мæ рудзынгæй кæсы сæуæхсид» уырыссаг æвзагыл рухс федта 1962-æм азы Мæскуыйы рауагъдад «Молодая гвардия»-йы. Æмæ йыл уырыссаг чиныгкæсæг дæр сæмбæлдис зæрдиагæй.
Ирон æвзагыл йæ фыццаг чиныг «Сæууон æртæх»-ы (Цхинвал, 1967) разныхасы кæсæм: «Поэтессæйы сфæлдыстады сæйраг у уарзты темæ: аивадон амæлттæй æвдисы уарзты æнкъарæнтæ, адæймаджы моралон удыхъæд, зæронд фауинаг æмæ ног фæзминаг æгъ¬дæуттæ.
Æрыгон ирон курдиатджын поэтессæ йе ‘мдзæвгæты зары хæлардзинадыл, куыстыл, райгуырæн Ирыстоныл. Йæ уац¬мысты æргом цæуынц æвзонг фæлтæры фæндтæ æмæ тырнындзинæдтæ». Æцæгдæр, Зинæ йæ зæрдæйы уарзтыл йæ къух никуы систа; йе сфæлдыстады æргомæй, тых¬джынæй, алыварсонæй, стæй – æппæтхъомæй зынд кæддæриддæр. Йæ уыцы рухс æнкъарæн хызт иу чиныгæй иннæмæ. Афтæмæй рауагъта дзæвгар уацмысты æмбырдгæндтæ: «Æрвгъуыз сагъæстæ» (1971), «Уарзондзинады монолог» (1975); «Песнь водопада» (1981); «Æмæ цагъта дзæнгæрджытæ уалдзæг» (1981); «Уыцы чызджы писмотæ» (1984); «Мои авганские встречи» (1988); «Сæуæхсиды зæлтæ» (1988); «Æрвнæрыны размæ» (1994). Йæ адзалы хæнтфæстæ 1998-æм азы рухс федта йæ равзаргæ æмдзæвгæты æмбырдгонд «Табуйаг», стæй «Цинн æмæ сагъæс (2012). Алкæцыйы дæр сæ ирдæй зыны, Зинæ йæ раттæг къуы¬мæй стыр дунемæ цы уарзт рахаста, уый йын табуйаг куыд уыдис æмæ йыл фæстаг уысмæйонг йæ зæрдæ кæй никуы сивта.
Æцæг ирон сылыстæг фыдæлтæй нырмæ йæ уаг, йе ‘гъдау, йæ намысæй адæмæн аргъæутты диссаг уыдис. Йæ зæрдæйы уарзт æппынæдзух йæ туг-стæг, йæ адджын адæмыл уæрста, уыдон цæрайæ цард. Цард ын æнæ уыдон цард никуы уыд. Æмæ кæд дзургæ афтæ кодта, зæгъгæ, «Æз рагон Иры хъарæггæнæг ус дæн, Æмæ æрцыдтæн зарынмæ ныр та», – уæддæр тынг хорз зыдта – «Нырма рæстдзинад туджы аргъ у ам. Хур тавы ‘мхуызон хорзы æмæ’взæры. Нырма цæрынц лæгсырд æмæ хæрам».
Уыцы фыдты ныхмæ удуæлдай тох кæнынæн куырыхон зонд æмæ бæгъатыры хъару хъæуынц. Хуымæтæг, мæлинаг сылыстæджы зонд æмæ тых ын нæ фаг кодтой. Æмæ-иу Зинæ, æппæтæгъдауæй æххæст чи у, ахæм ирон сылгоймаджы фæлгонц равдисынмæ куы ‘рæвнæлдта, уæд-иу æй бахъуыд æххуысмæ, йæ зонд, йе ‘хсар, йæ бæркадармæй адæмæн диссагæндзуринаг чи фæцис, уыцы ирон фольклорон хъайтар Сатанамæ сидыны сæр: «О Сатана, сылгоймæгты бардуаг, Цæй-ма ратт мын де стыр зонд, дæ ныфс…». Фæлæ йæ уыцы стыр зонд æмæ ныфс, мыййаг, йæхи уды æхцондзинадæн нæ хъæуынц; уымæн сæ куры, цæмæй уой «Иры лæгтæн тохы бон æххуыс («О Сатана, сылгоймæгты бардуаг»). Æмæ йæ поэзийы йæ бон бацис сылгоймаджы фæлгонц, уæлдайдæр, мады фæлгонц бæрзонд сисын.
Уый æнæнхъæлæджы нæу. Алы адæймагмæ дæр уарзт фыццаджы-фыццаг, нæхæдæг æй нæ фæхатæм, афтæмæй нæ ныййарджытæй фæцæуы. Æмæ поэтессæ йæ фыдæй афтид куы аззад, уæд йе ‘нкъараг зæрдæйы йæ фыдмæ хъæбулы уарзт тынгдæр райдыдта æргом кæнын. Сфæлдыста йыл бирæ зæрдæмæдзæугæ æмдзæвгæтæ: «Мæ фыдмæ», «Бабайы мысын», «Ды нал дæ», «Дæ сагъд бæласыл хур йæ тынтæ луары», «Ахмæты чызг»… Ныф¬фыста йыл æмдзæвгæты цикл «Дæ фарн». Фæлæ уæддæр æмæ уæддæр Зинæйы уды рæбинагдæр дзуринæгтæ иууыл тынгдæр раргом сты, йæ ныййарæг мад Дыццайы фæлгонц кæм сныв кодта, уыцы бирæ æмæ алыхуызон уацмысты. Бантыст ын, йæ разы цы стыр хæс æрæвæрдта – мады фæлгонц саразын, ууыл, адæм куыд акæнынц, дæндагæй фæхæст уæвын.
Темæ ног нæу – ирон поэзийы мады тыххæй иу æмæ дыууæ зæрдæмæхъаргæ уацмысы не ‘рцыд фыст. Фæлæ Зинæ ныййарæг мады номыл, зæгъæн ис, æмдзæв¬гæты рæстæмбис чиныджы бæрц ныффыста æмæ сæ иннæ фысджыты уацмыстимæ нæй абарæн. Бирæ æмæ алыхуызон поэтикон фæзилæнты фæрцы мады фæлгонц Хостыхъон куыд сныв код¬та, йæ зæрдæйы арф æвæрæнтæм ын уый куыд лæмбынæг ныккаст, æмæ йын йæ зæрдæдзурæнтæ алыфарсонæй рухсмæ рахæссынмæ уый куыд сарæхст, афтæ нæм уыцы хъуыддаг никæмæн ма бантыст, кæд нæм уыцы фарстмæ уымæй бирæ фæлтæрд æмæ фенæгдæр фысджытæ æргуыбыр сты, уæддæр.
«Дзыццайы писмотæ» кæсгæйæ дис кæныс сæ фæлмæн лиризмыл. Дæхæдæг æй нæ хатыс, афтæмæй дæ æфтауынц уарзыныл. Дæ цæс¬ты¬ты раз йæ алы ахорæнтимæ, арвæрдыны хуызтау, сыстдзæнис хъæууон зæххон цард.
Йæ чызг-хъæбул царды фæдыл дардмæ кæй фæцыд, ууыл мад нæ цин кæны. Уæдта сæхи сахары куы уаид, уым æм хæстæгдæр уаид, искуы дæр тугыл нæ аскъуыд цард. Æмæ, уыдæттыл хъуыды кæнгæйæ, чиныгкæсæджы зæрдæйы цахæмдæр хъарм æнкъарæнты зæй рацæуы, мад, сæ уæлхæдзар æфснайгæйæ, йæхæдæг йæ чызгæн цы цъындатæ сбыдта кæддæр, уыдон къутуйы фæстæ куы ссары, аппарын сæ йæ цæст куынæ бауарзы, йæ хъæбулы мондæгтæ марынæн сæ йæ тары куы бакæны, цæмæй йын хъармæй лæууой, уæд. Мады цæстытыл уайы йæ хъæбулы «дзабыры ыскъуыдты фæ¬калди мит», йæ «къæхтæ сты æргъæфст»:
Æмæ тæхыс гæвгæвгæнгæ Дзыццамæ,
Дæ къухы – хихуыд чингуыты хызын…
О, разгъор, ра, мæ хур, æз дын фыццагау
Дæ ивæнтæ мæ хъарм тары хæссын.

Афтæ райгуыры æцæг поэзи. Æмæ кæд Зинæ хъæууон цардæй раджы фæхицæн, уæддæр, зæгъæн ис, ирон фыссæгæн зæрдæ авæййы дыууæ дихы – йæ иу хай хъæуы баззайы, иннæ хай сахары æрбынат кæны æмæ хъæууон цар¬ды хуызтæй тынг бирæ цыдæртæ поэт иттæг хорз бадардта йæ зæр¬дыл. Зæрдæ райы, деталты хуызы сæ йе ‘мдзæвгæты кæм спайда кодта, уыцы бынæттæй. «Бабайы мысын»-ы загъта: «Уыдзæнис мах¬мæ фатхъæдæй чъырын арт». Тæрсæй, фæрвæй, тулдзæй, суанг назæй дæр нæ – уый пæр-пæр акæны. Чъырын арт æцæг дæр фатхъæдæй фæсудзы. Кæнæ – куы фæхъарм уа, куысты рæстæг куы ‘рцæуа нæ зæгъы, фæлæ – «куы стæлфа зæххы нуар!»
Зинæйы æмдзæвгæты ахæм нысанылæмбæлæг деталтæ цас æмæ цас ис. Йæ поэзи йын кæнынц цæрдхъом, зæрдæскъæф. Ноджы йæм царды рæстдзинадæй ратæдз¬гæ рæнхъыты куы баиу вæййынц, уæд баззайынц чиныгкæ¬сæджы зæрдæфысты. Афтæмæй, ныййарæджы фæлгонцимæ йæ бон баци хъæууон адæймаджы удыхъæд зæрдæйы уидæгтыонг равдисын.
Хостыхъоты Зинæйы поэзи цæстæ¬вæрæн фæцис интимон темæйы. Йе ‘ргом дзырды йæ «туджы арвнæрдæн йæ зынг къубал» нылвæста («Цæмæн»), – фæлæ-иу уый алы хатт йæ бон нæ бацис. Уарзыны амонд байсын Зинæйæ никæй бон уыди. «Арв мæнау – йæ цъæх амондæй расыг»-ы уымæн зæгъы:
Арв мæнау – йæ цъæх амондæй расыг,
Худгæ ‘рфынæй мигъзæлдагыл мæй,
Ныр мæ ныхмæ дун-дуне куы растид, –
Ничи байсид ацы ‘хсæв мæнæй.

Шиллер йе ‘мдзæвгæ «Мировая мудрость» -ы цæйау загъта: «Любовь и голод правят миром», уыйау, Зинæйæн ра¬за¬мынд кодта йæ уарзт. Сылгоймаг уæвгæйæ цæргæсау арвмæ стæхынмæ, тымыгъ¬зæр¬дæ æврæгътæн хъæбыстæ кæнынмæ уымæн æууындзыдта йæхи, уæддæр æй йæ¬хи¬мæ æлвæста зæхх «йæ дам-думтæ, йæ фæнык¬гуыз æгъ¬дæут¬тæй», йæ бæллиц ын æнæ тугæй æргæвста. Фæлæ дам-думтæй уарзт тыхджындæр у, поэт уымæн у фæнд¬видар: «Нæ исын никуы æз мæ къух мæ сæнттыл». Фидарæй зыдта: «Иууыл рухсдæр дин у уарзын» («Моладзан»). Уарзт ын у æнæрцæугæ диссаг: «Кæм дæ нæ фæ¬цагуырдтон, м’ аргъауы лæппу?», «Мæ зæххон Чырысти, ныррухс кодтай мæ кувæндон» («Куыд æрæгмæ?..»), «Нæ уыдтæ, ‘вæццæгæн, зæххон лæппутæй иу дæр, Нæ дын уыд ар¬гъæуттæй æрцæуыны фæрæз» («Идеал»); «Ныррухс, ныццæхæр калдта, дуне сси æрвнæрын, Æрвнæрын фестади мæ Чырыстимæ фæндаг» («Арвы дуар»); «Афтæ цæрдзынæн мыггагмæ – дæ уарзтæвджид, Ме ‘рвгъуыз кæркуасæн, мæ рагсагъæс – Уастырджи» («Сылгоймаджы мидмонолог»)… Иугæр ын йæ уарзты кой кæнын нæ уадзынц, иугæр Сыр¬донтæ сæ дам-думтæй не ‘фсæдынц, уæд ын йæ уарзон сси аргъæутты лæппу, Чырысти, Уастырджи… Фæлæ йæм романтикон уарзты бындур у зæххон уарзт. Æцæг, табу кæмæн кæны, ахæм уарзт. «Æмгары рухс ном мысгæй»-йы йе ‘мгармæ, Бестауты Гиуæргимæ рын¬чын¬¬фæрсæг куы цæуы, уæд куыд кувы «хæхты бæрзонд дзуæрт¬тæн», хъæды æрдузы дидинæгæн, дурæн куыд лæ¬гъс¬тæ кæны: «Кæд удыхос дæ дурриуы æрзад, Нытътъæпп лас уæд, фæхау фæйнæрдæм муртæ, Æмæ мын æй рынчыны хуынæн ратт…» – уыдон кæд зæххон хъуыддæгтæ сты, уæддæр сæм ныккæрзы зæрдæ: «О, адæм дæр мын фестадысты зæдтæ, Æмæ сæм кувын: Баххуыс ын кæнут».
Зинæйы уарзты æмдзæвгæтæ афтæ диссаг сты æмæ дзы бирæтæ демæ ныхас кæнынц удæгæстау. Фæлдисгæ та сæ кодта йæ амæлæты бонмæ.
ХIХ-æм æнусы къæсæрыл, стæй йæ райдайæны Ирыстоныл цытæ æрцыд æмæ цæуынц, уы¬дон тынг карзæй æндæвтой Хостыхъоты Зинæйы æнкъа¬раг зæрдæйыл. Поэты катай у, фыдхъысмæтмæ та бирæ зынын кæй райдыдтам. Уы¬нæргъы, хæстыты суанг поэт¬тæн туджы ‘вдылдæй кæй зайынц сæ фæндыртæ. Уымæн æй нал бафарста йæ маст: «Охх, цы нын и дæ зæрды, мæстджын зæд, Охх, цы худыс нæ сæфтыл кæл-кæлæй?!». Зинæ сидт, цæмæй кæрæдзимæ фæдзурæм, æмæ нæ Мады – Ирыстоны хынджылæгæн ма раттæм хæддзуйæн. Бирæ дзуринæгтæ йæм уыд. Уыдысты сылгоймаджы, стырзæрдæ, уарзтмонц ирон сылгоймаджы дзуринæгтæ. Æмæ сæ дзырдта йæхирдыгонау, чи йын сæ куыд тынгдæр агайдта йæ зæрдæ, афтæ. «Мæ зæрдæ», зæгъгæ, уыцы æмдзæвгæ йæ туджы цавдимæ йæ уды рæбынæй, сæууон суадонау, рæсугъдæй, сагъæсдзастæй æнæнхъæлæджы нæ ратагъд. Зæххы цъарыл адæймаг бонæн фыддзинад хъусы. Тыхджын, хъыгагæн, æдыхмæ æппынæдзух дары марæн кард. Ныгуылæн, залиаг калмау, лæмæгъ паддзахадтæм лæбуры «демократи» сын хæссыны ‘фсон æмæ зæххы къорийыл туджы зæйтæ уадзы. Нæхимæ дæр бонкалд тыхджын æдыхыл нæ ауæрды. Хъæздыджы мæгуыры мæт никуы уыд æмæ нæй. Гæвзыккæн йæ фæстаг къæбæр байсын дæр æм стыр кад фæкæсы. Зæххыл рæстдзинад кæй нæй, уый тыххæй йын æй исгæ дæр кæны.
Уый «ызнæт дуне» у, уæдæ, цы. Нырма нæм «рæстдзинад туджы аргъ» у. Уымæн æмæ рæстдзинад фылдæр хатт, адæймаг йæ туг куы ныккалы, уæддæр не ссары. Æмæ уымæн ис йæхи аххосаг – «хур тавы ‘мхуызон хорзы æмæ ‘взæры». Кæд раст хъуыдыгæнæг адæймагмæ уый диссаг кæсы, уæддæр нæ комынц сыскъуынын фыдæхы уидæгтæ. Æрдзæ ‘нусты адæймаг архайы фыдæхы фæндагыл кард сæвæрынмæ, цæмæй зæххон цардæй сараза дзæнæт, фæлæ йын не ‘нтысы фыдми ныххурх кæнын, афтæмæй нырма ницы бафæрæзтам лæгсырд æмæ хæрамы ныхмæ.Уыцы хъуыддаг не ‘мбæлы поэтессæйы зæрдæйы уагыл. Йæ зæрдæимæ ныхасы уый тыххæй катай кæны, «знæт дунемæ» йын кæй райгуырд, цæрын æмæ йын рæстдзинад тауын зын кæй уыдзæнис, йæ разы бирæ цæлхдуртæ кæй лæудзысты, фыдæхимæ йæ æппынæдзух удуæлдай тох кæнын кæй хъæудзæнис, уымæ гæсгæ. Фæлæ автормæ пессимизм æмгæрон нæ цæуы. Царды уыны, тых кæмæй исы, уыцы æнæбаивгæ, бæллиццаг хæрзтæ æмæ сæ æгæрон буц у:
Фæлæ уæддæр стыр фæрнджын у а зæхх –
Йæ хъæдгæмттæй та равзæры цъæх бон,
Йæ риуыл уалдзæг сабиау куы хъазы,
Уæд ыл, мæ зæрдæ, бацин кæнын зон.

Автор царды хæрамы ныхмæ æвæры, зæххы къорийæ дарддæр ссарæн кæмæн никуы ис, царды уыцы бæллиццаг миниуджытæ: цъæх боны равзæрд, уалдзæджы хъазт, уарзт. Уыдон ын дæттынц æгæрон тых. Уыдон фæрци йæм цæуы тохы хъару. Æмæ автор куы хаты йæ зæрдæмæ, ныфсытæ йын куы æвæры, цæмæй йын æфхæрд куы уа царды зынтæй, уæддæр-иу базона уарзын, ссудза йын цырагъау æмæ ахуыссын йæ фæсонæрхæджы дæр макуы уа, тохфæразон уа, уæд ын æууæндæм йе ‘нæкъæм ныхасыл. Уымæн æмæ нæ уырны йæ рæстдзинад – йæ рыст зæрдæйæн зæхх æрмæстдæр ахæм æрдзон лæвæртты хуызы суыдзæнис ныййарæг мады рæвдаугæ, хъарм армы ‘нгæс.
Уыдæттæ нæ иууылдæр уырнынц, автор йе ‘мдзæвгæйы адæймаджы царды иууыл стырдæр бæрзæндмæ – намысы бæрзæндмæ кæй тырны: «Ды ма рох кæн, лæг намысджын цæмæй у», йæ зæрдæйы кæйдæр мастыл йæхи мастау кæй дзыназын кæны, уыдæтты фæрцы. Йæ уыцы фæдзæхстытæ йæ зæрдæйæн иууылдæр сты адæймагуарзыны, адæймаджы ном бæрзонд æвæрын æмæ уый охыл хи фыдæбæттæ мацæмæ дарыны тыххæй. Уый у адæймаджы иууыл бæрзонддæр æмæ бæллиццагдæр нысан. Адæмыл фарн тауыны тыххæй быхсæн ис цыфæнды фыдтæн дæр. Æмæ Зинæ афтæ кæй загъта: «Мæ ныфс, мæ зæрдæ, ме ‘ппæт цард дæуæй у, Мæлæт дæр, уадз, дæуæй ыссарон æз», – уый рауад пахуымпары хъуыды. Хостыхъон уарзта рæстдзинад, уыдис оптимистон рæстдзинад дзурынæн æмæ йæ сæрыл тох кæнынæн, æмæ йæ мæлæт дæр ссардта, йæ зæрдæйæн ныфс куыд æвæрдта, афтæ йæ зæрдæйæ – аскъуыд ын, зæгъæн ис, йæ райгуырæн бон.
«Мæ мысинаг» – цинæй райгæйæ, зæгъгæ, загъта Зинæ, уæд æй алчи дæр фæхатыдаид, йæ райгуырæн уæзæг, йе ‘взонджы бонтæй æнæмæнг цыдæр зæрдæагайæг цау сног йæ зæрдæфысты. Йе ‘ппæт сфæлдыстады уыцы ‘нкъарæн, – райгуырæн уæзæг мысын, сентименталонæй йæ уаз бынаты æвæрын, де ‘взонджы бонтимæ дзы цæрын, – зыны, аргъуаны црагъы рухсау. Ис ыл цин кæнæн, ис дзы хи рæвдауæн, нæй дзы бафсæдæн.
Зинæйы поэтикон мысинæгтæ кæсгæйæ, цæстытыл ауайы хъæууон царды æцæг хъарм, рухс, æхцон ныв: «балы цъуппыл хуымæллæг ныппыхцылтæ», «зайы каурæбын цъæхснаг кæрдæг», «æрхъуызыд мæй йæ фæлмæн мигъы цатырæй» æмæ дæ, къæлæсытæгæнгæ, хонынц сæ бæллиццаг дунемæ. Уыцы дунейы сæйраг цæстæвæрæн сты, сæ удыхъæдæй нæ рухс сæнттыл чи ‘фтауынц, дунейы зынтæ куыдзы хъуыды дæр чи нæ кæнынц, рæстæг æдых кæй раз у, уыцы цардбæллон чысыл чызджытæ æмæ лæппутæ.
Лирикон хъайтары дыргъдонгæрон дуррæдзагъд цæмæй сыджыты аныгъуылдаид, уымæн ын ис æфсон – сæ фæткъуытæм бруйы сæрты чи хызтысты, уыдон-иу йе ‘фсадимæ – йæ «чысыл хотæ – гомкъах амазонкъæтæ»-имæ фæкодтой дурадзагъд æмæ дурты рæдзагъд рафтыд.
Уыцы æхцон мысинæгтæ ноджы рухс кæны уацмысы композици. Йæ кæрон автор æмдзæвгæйы райдайæн ногæй кæй æрымысы – цæрынмæ йæм не ‘рбацыд, фæндагæй йæм æрбаздæхт æмæ йын ис æфсон: «Мæ фæллад уд дæ хъæбысы кæд бандидзид, Кæд та мын ног тых бауадзис мæ базырты, Æмæ та ног мæ хорз бæллицтæм атындзин», – уый йæ кæны компактондæр, цымыдисондæр, зæрдæмæдзæугæдæр. Уыцы архитектоникон аивадон амал æй уацмысы иннæ аивадон амæлттимæ исы бæрзонддæр. «Сахарæйы фæндæгтæ»-йы дзæвгар цæмæйдæрты зæрдыл лæууын кæны «Мæ мысинаг». Фыццаг æмдзæвгæйы кæд сæйраг архайæгмæ йæ мысинæгтæ йæ раттæг къуыммæ ‘рцæуынц, уæд æм йæ сабидуг дыккаг уацмысы та æнхъæлмæ каст Сахарæйы фæндæгтыл. «Уым Нилы былты скъæтæнгæс хæдзæртты Рæдывта уæлдæф сабиты хъæрахст.» Фæлæ бæлццоны фендæй фæхъус сты. Йæ размæ згъорстой тъæбæрттæй. Бæлццон фæхатыд, сабитæн «сæ сау цæстытæй урс бæлæттæ схъиудтой…»; «Мæгуыргур къухтæ – дуджы цыргъ æрцытæ…» Афтæмæй иу контраст ивы иннæйы: «сау» – «урс», «къухтæ» – «æрцытæ»… Сабиты «къахы скъуыдты бур ызмис ныхъхъæбæр, сæдæ зæбулы иу халыл хæцынц» – æмæ нæ цæстытыл ауайынц «Мæ мысинаг»-æй гомкъах амазонкæтæ. Базонæм, дыууæтæ дæр иу зæххы стонггуыбын, гомрагъ кæстæртæ кæй сты: «Сæ тæнтъихæг æвдисæн – барст сæ къæбæр…»
Афтæмæй авторæн йæ бон бавæййы «Сахарæйы фæндæгтæйæн æцæг аивадон кæрон скæнын: æнхъæлдта, йе стонг сабидугæн йæ цардмæ нал æххæссы й‘ арм; уый, уыцы сабидуг та, цыма, дзæгъæлдзу фестади – Сахарæйы фæндагыл фæци йæ размæ æндæр стонггуыбын сабиты хуызы.
Уымæн æмæ знæт дунейы фыдтæн нæй фæуæн. Иуран сæ куы бануæрдай, уæддæр иннæ ран сæхи равдисынц ноджы фыддæр æмæ фыдцъылызæйдæр. Уый йын нæ дæтты удæнцой. Ууыл рисы поэтессæйы зæрдæ. Уый йæ дзурын кæны. Афтæмæй фенæм, фыссæг алæмæтон диссагæн кæй райдайы йæ уацмыс: «Дæуæй хъармдæр, дæуæй рухсдæр куы ницы и…», «О диссæгтæ!» æмæ стæй кæй æрхизы зæххон реализммæ æмæ нын кæй сныв кæны царды рæстдзинад.
«Мæ кæстæрмæ», зæгъгæ, уыцы æмдзæвгæ дæр райдайы ахæм романтикон хуызы. Уацмысы сæйраг архайæг йæ фынты февзæры мæрдты бæсты; фены аргъæутты æмбисонды дуне, удæнцой рухс, æрвхуыз æмæ кæрдæгцъæх бæстæ… Ноджы – бирæ фенддаджы диссæгтæ. Фæлæ нæ уацмысы уыдон нæ ныппарынц дисы – дзæнæты бæстæйы диссæгтæ æмæ тæмæссæгтæй фылдæр адæймаг цæуыл сæмбæлдзæнис, уæдæ. Зæрдæ сæхимæ уымæн æлвасынц, уымы «бæлæстыл – æлæм дыргъты зæу-зæу»; «дон кæсæнау, донбылтæ – мæлхъбадæн»; «дидинвæлыст къахвæндаг»… Фæлæ та ам дæр автор спайда кодта контрастæй: «уæддæр, уæддæр…» ын уыцы алæмæтон диссæгтæ нæ фаг кæнынц; уыдон ницы сты, раздæр кæй нæ фæхъуыды кæнæм, нæ уыцы уæлион царды цур æмæ уацмысы кæрон сиды йæ хорз кæстæрмæ – «ды-иу мæ рох уæлмæрдмæ нæ хъæугæронæй дидинджытæ ‘рхæсс». Цы уа уый: цæргæ уды фанатизм æви, æфсис чи нæ зоны, уый бæллиц, ома, уæлион дидинджытæй дæр ракæнон мæ тона? Нæ, уый Зинæйы уарзæгой зæрдæйыл – Дзыццайыл, йæ фыдыл, йæ райгуырæн къуымыл æй тайгæ æмæ райгæйæ чи дзурын кæны, уыцы зæрдæйы æгæрон æмæ сыгъдæг уарзт у. Дзæнæт, чи зоны, æввонгхорæн хорз у, фæлæ, фыдæбоны царды цин чи агуырдта æмæ ардта, уыцы Зинæйы зæрдæйæн йæ уарзон, райгуырæн хъæуы кæрон цы дидинджытæ зайынц, уыдонæй адджындæр ницы ис. Афтæмæй, чиныгкæсæджы уды йæ райгуырæн уæзæгмæ райхъал кæны, уæлион адæймагæн цард царды ад кæй хъуагæй нæ кæны, уыцы сыгъдæг æмæ рухс уарзт – фыдыуæзæджы уарзт. Æмткæй уарзт Зинæйы сфæлдыстады рахæцæн кæй у, ууыл нæм уыдис дзырд æмæ йын уыцы бæллиццаг удыхъæд никæй бон уыдис байсын. Уыцы уарзтæй налхъуыт-налмасау æрттивынц йæ интимон темæйыл фыст дзæвгар аивадон уацмыстæ. Æмæ сæ зынгæдæртæй у «Рудзынджы къæрцц ауади мæ хъустыл». Хауы йæ хуыздæр æмдзæвгæтæм, уæлдайдæр, интимон темæйыл кæй сфæлдыста, уыдон равзаргæдæртæм. Адæймаджы ацахсы йæ фыццаг дзырдтæй: «Рудзынджы къæрцц ауади мæ хъустыл», – æмæ йæ нал суадзы йæ фæстаг сулæфты онг. Уый аивады кусæджы стæм курдиатыл дзурæг у.
Зинæ уыдис уыцы стæм курдиаты хицау. Йæ уацмыстыл ын чиныгкæсæг æвиппайд уымæн æрæвæры йæ цæст. Æмæ ацы æмдзæвгæйы, «Рудзынджы къæрцц ауади мæ хъустыл»-ы, уыцы хъуыддаг зыны ирдæй, ахадгæйæ. Æвиппайд зæрдæйы уымæн ныххауы æмæ дзы æнустæм уый тыххæй баззайы хъарм фæлмау. Йæ поэзийы уацмысы ахæм архитектоникæ, – æрцæуы цау, авторы – сæйраг архайæджы бафтауы мысинæгтыл, стæй йын скæны зæрдæмæдзæугæ кæрон, – тынг æргомæй зыны. Æмæ уый кæд ног нæу, æрмæст поэзийы нæ, фæлæ литературæйы иннæ жанрты, цы æмдзæвгæты кой йын скодтам, уыдон дæр фылдæр афтæ арæзт сты, уæддæр сæ уд нæ фæллайы, аив, бынтон аив конд кæй сты, уый охыл. Уымæн æмæ рæсугъдыл цæст ахуыр кæны, фæллайгæ – никуы. Рудзынджы къæрцц куы аныдзæвы хъустыл, уæд лирикон архайæгимæ фестъæлфæм мах дæр – цы ‘рцыдис? Æмæ базонæм, авторы уды кæй фестъæлфыд кæддæры – йе ‘взонджы бонты сусæг уарзт, ома, «дуры къæртт та рудзынгыл ныххуырста». Æмæ сæ кæрæдзийы фæдыл рагæппытæ кæнынц рох уарзтæвдисæг деталтæ: «Рох кæсæнмæ бакастæн мæхимæ. Уадултæ æваст сырх арт ысуагътой, Донзоныгау нал арæхстæн къахдзæф…»
Афтæмæй фергом вæййы, уыцы къæрцц кæй уыд – «быдта зæрватыкк ахстон уæлрудзынг, йæ базыр авгыл андзæвд». Мах та, зæрватыкк ахстон кæй быдта, лирикон архайæг, цин ыл ныууарамæ кæй æнхъæлмæ каст, уыцы фæлмæн, юморхæццæ æнкъарæтæ базонæм зæрватыччы хъарм, æлхынцъгæнæн дзуаппæй: «Чызг, уалдзæг æрцыд, уалдзæг!»
Æмдзæвгæ æнæхъæнæй, зæрватыкк æрмæст удджын, маргъ нæ, фæлæ хъуыды кæнын, дзурын кæй зоны, уыдæттимæ кæрæдзийыл афтæ баст у æмæ дзы иунæг архайдæн нæй йæ бынат фæивæн, уæд æрмæст йæ хуыз нæ фесафдзæнис, фæлæ нал разындзæн йæ мидызмæлд, æнкъарæнты сусæг уарын дæр. Уыдонæй та уацмысы алчи дæр у æнæмæнгхъæуæг, алкæмæн дæр сæ ис йæхи фидар æмæ, æнæмæнг чи хъæуы, ахæм бынат.
Фæлæ йæ уацмыстæ иууыл афтæ арæзт нæ уыдысты. «Зæххы катай» амад у бынтон æндæр принципмæ гæсгæ.
Зæххы цъарыл фидыдадæй стырдæр проблемæ нæй. Зæхх æмткæй хæсты цæхæрæй куы сгуыпп кæна, уæд алцы дæр сæфы æмæ авторæн нæй дардыл дзурыны рæстæг. Йæ ныхас Зæхх-Мады номæй у комкоммæ, цæмæй æппæт сырдтæй ма уæм тæссагдæр, ма йыл æфтауæм арт, æндæра зæхх тæрсы, планетæты ‘хсæн куы зила номхæссæн идæдзæй.
Йæ хъуыды цыбыртæй æнцон радзурæн у, фæлæ йæ нысаниуæг стыр у. Уæлдайдæр, автор бацархайдта хæст æмæ сабырады нысаниуæг символикон хуызты равдисын: Зæхх – не ‘нусыккон мад, йæ риуыл дидинтау – мах та, нæ кæрдты фындзтыл ын лæварæн хæссæм кæлмæрзæнты саудæр, планетæты ‘хсæн куыд зила номхæссæн идæдзæй… – æмæ уый уацмысы хъуыды кæны ахадæндæр, зæрдæмæдзæугæдæр, стæй йын йæ нысаниуæг исы бæрзонд.
Æмткæй сисгæйæ, Хостыхъоты Зинæйы сфæлдыстад хъæздыг у бирæ алыхуызон аивадон амæлттæй. Йæ алы уацмысы дæр ын, дæ хъус æм лæмбынæг куы ‘рдарай, уæд ссарæн ис бирæ хæдхуыз поэтикон амæлттæ æмæ йе сфæлдыстад уыдон фæрцы у дзæвгар хъæздыгдæр, рæсугъддæр, хæдхуыздæр. Ирон литературæйы историйы уымæн ахсы сæрмагонд бынат.
ХЪАЗИТЫ Мелитон