Nog adres

Скъæрæн дугты фæдисон

DSC01299.JPG
100 азы сæххæст схлиттаг мызыхъхъытæ арæзт, цардыл худгæ æмæ райгæ чи æмбæлд алы райсом дæр, чиугæ, фæлæ фидар къахдзæфтимæ йæ куыстмæ, куыстæй та хæдзармæ чи тырныдта, уыцы поэт æмæ æмбæстаг, йæхи Иликъойы байзæттагæй чи хуыдта, уыцы Петройы райгуырдыл.
Пухаты Григолы фырт Петро райгуырдис Знауыры районы Схлиты хъæуы 1913 азы. Петройы райгуырæн хъæу кады ном фæхаста цæргæ-цæрæнбонты. Йæ цæрджытæ æхсар æмæ лæгдзинадæй æххæст уыдысты кæддæриддæр, кады зарæг ныккодта йæ рæстæджы Пухаты Иликъо æмæ уыцы фарн йæ фæстæйы фæлтæр дæлæмæ не'руагътой.
Петро уæззау дуджы райгуырд, рæстæг тымыгъ боны хуызæн фæливæнтæ кодта, нæ уыд царды рахæцæнтæй ифтонг Григол дæр, зæхкусæг лæг уыди, фæлæ уæддæр архайдта йæ бинонтæн маамæлайы къæбæр ссарыныл.
Петро хæлар уыд алкæимæ дæр, йæ царды фæндæгтыл-иу æй куы бахъуыд дзурын, уæд-иу йæ цыбыр дзуапп уыд:
- Æмæ цы федтон цардæй. Иу царды фæндагыл æртæ хатты туджы лæсæнтæ фенай, уый чысыл хъуыддаг нæу!
Æмæ, æцæгдæр, афтæ уыд: 1920 азы уыдис Хуссар Ирæн стыр геноцид гуырдзийы фашистты, лæджыфыдхор адæ-мы къухæй. Пырх, сыгъд æмæ тард æрцыд Хуссар Ир. Лидзæг адæмы тæригъæдæй зæхх скъуыдтæ кодта, лидзæг адæмимæ уыд авдаздзыд Петро дæр æмæ федта йе ‘взонг уд, цытæ æвзæрстой сæ бинонтæ, сæ хъæубæстæ, Хуссар Иры лидзæг адæм.
Ног дуг Петройы хуызæтты рæвдауæг уыд. «Фыд дуг, фыд рæстæг æмæ фыд лæгæн цæрæнбон даргъ нæ вæййы»-дзырдтой нæ фыдæлтæ. Схлит дæр та ногæй сæрибары дуджы йе уæнгтæ аивæзта, царды рохтæ адæмы къухты бафтыдысты. Кæддæры зындойнаджы Схлит йæ мидбылты бахудт, барухс ныййарджыты зæрдæ, сæ сабиты скъолайы къæсæрæй куы бахизын кодтой, уæд.
Йæ цинæн ма кæрон кæм уыдис цардбæллон Петройæн дæр. Сæхи хъæуы райдиан скъола каст фæцис 1926 азы. Дарддæр йæ ных сарæзта Дзауы хъæууонхæдзарадон техникуммæ.
Нæ уыды

сты не скъолатæ ифтонг ахуыргæнджытæй. Петройы дæр бахъуыд ахуыргæнæджы куыстмæ бавналын. 1929-1932 азты куыста ахуыр-гæнæгæй райдиан кълæсты.
Цардбæллон лæппу уыд йæ чысылæй фæстæмæ. Уындджын, кондджын лæппу уыд æмæ тынг бæллыд æфсæддон дарæсмæ, пагæттæ ба-кæнынмæ æмæ та уыцы хъуыддаг дæр бафтыд йæ къухты. Цæсгомджынæй бафыста йе'фсæддон хæс Советон Æфсады рæнхъыты 1936-1938 азты.
Æфсадæй æрыздæхгæйæ Петро бавнæлдта егъау æхсæнадон куыстмæ. Кусын райдыдта Дзауы районон газет «Социалистон фосдард»-ы редакцийы. 1940-1941 азты куыста Хуссар Ирыстоны радиокомитеты редакторæй.
Куысты æмæ цины фæндæгтыл цæуынæй не 'фсæст æвзонг лæппу, фæлæ та фескъуыд йæ бæллицты рæсугъд тын, ныннæрыд, стыр цæдис кæмæй ныррызт, уыцы тохы сармадзан. Ногæй та лæджыфыдхор знаг ссис дзыллæйы сафæг, ногæй та сфæйлыдта Ирыстоны тохы тырыса фæдисы хъæргæнгæ: «Кæнæ сæрибар, кæнæ - мæлæт!»
Фæраст цардбæллон лæппу тохы быдырмæ, фæцыд хæсты быдырты, туджы малты 1941-1944 аз. Æвыдæй нæ баззад, сахъатджынæй сыздæхт, баззад къуылыхæй йæ царды бонтæй. Хæстон инвалид йæ зæрдæмæ нæ ныккаст, барухс йæ зæрдæ, знаджы бæрзæйсастæй куы федта, уæд, аны-гъуылд ногæй æхсæнадон куысты. 1944-1950 азты куыста газет «Коммунист»-ы («Хурзæрин»-ы) редакцийы. 1950-1954 азты та куыста чингуыты рауагъдады сæйраг редакторæй. 1956-1966 азты ногæй йæ куыст кодта газет «Советон Ирыстон» («Хурзæрин»-ы) редакцийы. 1966 азæй суанг йæ амæлæты бон-мæ куыста Хуссар Ирыстоны культурон цыртдзæвæнтæ хъахъхъæныны хайады сæргълæууæгæй.
Петро федта æртыккаг тугуарæн рæстæг дæр. Уый уыд 1992 азы Хуссар Ирыстоны дыккаг геноцид лæджыфыдхор гуырдзыйы къухæй. Æгæр дæрзæг уыдысты Петройы царды къахвæндæгтæ, æф-хæрд лæг нал æрыййæфта хæдбар Ирыстоны, йæ адæмы маст ын баууылдта йæ фидар зæрдæ æмæ йæ атыдта цар-дæй 1992 азы марты мæйы йе 80 азы къæсæрыл куы фæцæйхызт, уæд.
Хæствæллад лæг, æфхæрд ирон стыр литературон бынтæ нæ ныууагъта, фæлæ культурон фронты, куыд поэт æмæ тæлмацгæнæг, журналист æмæ йæ адæмы патриот, афтæ Петро йæ радтæг адæмæй рох никуы уыдзæн. Петро йæ фæстæ ныууагъта иу лæппу æмæ æртæ чызджы. Уыцы зæнæг Ирыстонæн цы арæзтой æмæ цы аразынц абон дæр, уый цæвиттойнаг у або-ны бон дæр нæ адæмæн. Хуссар Иры чи нæ зыдта Фатимæ æмæ йæ хо Галинæйы (дзæнæттаг уæнт). Чи нæ зоны ахуыры къабазы Аллæйы, æхсæнадон кусæг, историон зонæдты кандидат Къостайы - фарны зæнæг ныууагъта Петро Ирыстонæн.
Йæ царды хуыздæр бонтæ схай кодта журналисты куыстæн. Уæлдæр сæ ранымадтон, цы газетты куыста, уым уæззау хæс уыд кæддæрид-дæр йæ бæрзæйыл. Æвдæлд æй сфæлдыстадон куыстмæ дæр. Уыцы хъуыддаг та йын райдыдта 1932 азтæй. Йæ фыццаг æмдзæвгæтæ мыхуыры цыдысты нæ газет æмæ журнал «Фидиуæг»-ы фæрстыл. Поэтикон куыст кодта Фыдыбæстæйон хæсты азты, стæй фæсхæсты азты дæр.
Арæх цыдысты йе 'мдзæвгæты æмбырдгæндтæ хицæн чингуытæй. Бирæ очерктæ æмæ фельетонтæ бантыст ныффыссын Пухайы фыртæн. Йæ поэмæтæ «Хæстон ротæ», «Мæ цъæх тæрхъус», «Революцийы бинонтæ», «Хъæвдыны хæзна» æмæ æндæртæ аккаг хайбавæрд сты нæ литературон къæбицмæ. Нæ зо-нæм абон дæр йæ хъыс-мæт, æмдзæвгæтæй цы роман фыста, уымæн.
Пухаты Петройы поэзийы сæйраг цæджындзтæ сты: йæ адæм, Фыдыбæстæ, знаджы æлгъаг уд, рæстдзинад æмæ æхсад цæсгом, æрыгон фæлтæры интимон ахастытæ, хæсты уæззау дуг, салдаты рæсугъд удыгъæд, куыст цардæн фæрæз кæй у, уый. Фыдызæхх чи нæ уарзы, уыдонæн поэт зæгъы: «У зæхх нæ цардæмбал, нæ мад».
Уымæн зæгъы сæрыстырæй:
«Æмæ йын мах йæ
фæлгонц ивæм:
Нæ куыст, нæ февнæлд у
сæрæн.
Зæххы стыр хъæзныгад
исæм
Æмæ йыл хъæлдзæгæй
цæрæм».
Куыст цардæн фæрæз кæй у, уый дæр æргомæй зæгъы поэт: «Куыст нæ ном у, куыст нæ - кад». Петройы æмдзæвгæ «Хуры тын» кæсгæйæ лæгæн йæ зæрдыл æрлæууы æдзард поэт Хъамбердиаты Мысосты «Хурмæ куырдиат». Мысост хурæй куры царды хостæ йæ адæмæн, Петройы куырдиат та у:

«Æмæ макуы ныллæу буцтыл.
Цардхос алкæмæн дæр хъар.
Ды, нæ хур, æрттив æнусты,
Арвыл макуы бауадз тар».
Поэт бирæ уарзта Ирыстоны æрдхæрæйнаджы æрдзы сконд,нæ йыл æфсæст зары-нæй. Стыр цинимæ æмбæлы уалдзæджы ралæудыл:
«Уалдзæг дидин тауы,
Кæмттæй дон тындзы.
Дымгæ хуымты дауы,
Æртæх сæ хынцы».
Хæст хæст у, тох цыдис цардæй мæлæты 'хсæн. Федта поэт йæхи цæстæй знаджы фыдмиты, хæстон салдаты удыгъæд, йæ тохы фæндæгты. Æнæрынцой у поэты салдат, æрулæфт нæ зоны, цæф у, фæлæ быры йæ фарсыл, хæцы йæ удыл æнæауæрдгæйæ. Баззадысты йæ сагсур зæнгтæ хæсты быдыры. Æрыздæхт уæлахиздзауæй йæ райгуырæн уæзæгмæ, фæлæ æрбадт нæ зоны, кусы, змæлы заводы. Ацы нывтæ арæхстджынæй æвдисы поэт ме 'мдзæвгæтæ: «Тохы бонтæ», «Хæстдзагъд салдат», «Æбæрæг салдаты мæлæт» æмæ æндæртæ.
Адæм хъуамæ зоной сæ хæрзгæнджыты, сæ ирвæзынгæнджыты, цард сæм йæ мидбылты кæй тыххæй худы, уыдæтты. Уыдон та фæсхæст азты бирæ уыдысты. Чи сохъуыр, чи - къуылых, чи - саугуырм, чи - æнæ къах, чи - иудзонгон. Кæуыл - нуæс, кæмæн та йе'фсæр зылын. Уы-дон уыдысты фæсхæсты азты, 1945 азæй фæстæмæ, уыдон сты абоны бон дæр гуырдзыйы геноциды фæстæ, 2008 азы æбуалгъы хæсты фæстæ. Уыдон уарзинаг сты, уыдоны æвæрын хъæуы, уыдонæн лæггад хъæуы. Йе'мдзæвгæ «Фæцæуы автобусмæ иу лæг»-ы ныхас цæуы, куырм лæг йæ лæдзæгæй агуры фæндаг, куры æххуыс, цæмæй автобусмæ схиза. Чи йын æххуыс кæны, уыцы кæстæртæн та зæгъы: «Мæ бон уæ макæуыл æркæнæт».
Поэты сагъæс у, цæмæй кæстæртæ æмбарой æмæ сæ уæздандзинад æвдисой, йе уæнгтæ хæсты азарæй кæмæн фæхъыгдард сты, уыдонæн. Райгонд у поэт Ирыстоны кæстæртæй, уымæн зæгъы сæрбæрзондæй:

«Фæлæ йæ кæстæртæ
æмбарынц:
Уый хæст нæ ныууагъта
æвыдæй.
Æдзух ыл кадгæнгæ
æмбæлынц,
Æмæ йæ арвитынц
рæвдыдæй».
Ног дуджы Хуссар Ирыстоны царды райрæзтæн бирæ цыдæртæ, бирæ хъуыддæгтæ бакæнын бантыст, фæлæ уыдоны 'хсæн Къуайсайы æрзæткъахæнты байгомы хъуыддаг иууыл егъаудæр уыд. Стыр цинимæ йыл сæмбæлд Ир. Йæ егъау хæрзиуджытыл Иры поэттæ скодтой зарджытæ, фыссы йыл Петро дæр кадæг «Хъæвдыны хæзна», зæгъгæ. Реалон нывты æрдзырдта поэт, кæддæр уыцы зæххыл адæм къæртгай кæй ардтой згъæры къуыбæрттæ. Дзуры ног дуджы хæрзиуджытыл, сгарæг геологтыл, æрзæткъахæнты байгомыл, æфсымæрон адæмты æмкуысткæнынадыл.
Пухайы фырт арæхстджын уыд æрыгон фæлтæры уарзондзинады фæндæгтæ æвдисынмæ дæр. Уарзт хъуамæ уа сыгъдæг, рæсугъд, нысанмæздæхт. Ахæм хъуыдытæ, ахæм нывтæ уынæм Петройы æмдзæвгæты. Уыдон та сты: «Ныббар мын», «Тулдз бæласы сагъæс», «Венерæ», «К. мæ», «Ме 'мкармæ» æмæ æндæртæ.
Рæстдзинад уарзта Петро йæ царды бонты. Нæ барста, куыстæй йæхи чи тыллиф кодта, ресторантæ æмæ хæрæндæтты фæлхасгæнджыты чи стыгъта, бæгæныйы фынк уæйгæнджыты, æндæр цæстфæливджыты æмæ сыл зæрдæбынæй фæхудтис йе'мдзæвгæ «Халтурæйæ чепена»-йы.
Арæхстджын уыд Пухаты Петро тæлмацы хъуыддаджы дæр. Зæрдæмæдзæугæ сты Некрасов, Франко, Шевченко, Гоголь æмæ æндæрты сфæлдыстадæй цы раивта, уыдон. Нæ фыдбоны сыхæгты нывæфтыд литературæ дæр ын æцæгæлон нæ уыд. Тæлмац кодта иронмæ Табидзейы, Леонидзейы, Чъавчъавадзейы уыцмыстæ.
Хорзæхтæ цух нæ уыд Петро, фæлæ нæ уæддæр фаг рæвдыдæй нæ ацыд, дуг йæ бон калы. Скъæрæнты дуджы поэт, сахъатджын уæвгæйæ лæггад кодта йæ радтæг адæмæн, йæ æфхæрд, фæлæ сæрыстыр Ирыстонæн.
ПЛИТЫ Гацыр