Nog adres

АДÆМЫ ХОРЗÆХ ДÆ УÆД, АЛАН!

Бирæ фæхъуыды кæнын мæхимидæг адæмы удысконд дыууæ къордыл кæй дих кæны, ууыл фæлæ уый, æвæццæгæн, Дунескæнæджы сусæгдзинад у. Дих кæнынц иутæ æмæ иннæтыл, се ‘хсæн цы хицæндзинад ис, уый та æгæр катайаг фарст у æмæ æнцой нæ дæдты рæстаг адæймагæн. Иутæ сты æдзæсгом, æнæуаг, æнæгъдау, фæлитой, кæрæф æмæ æнæфсис.
Лæбурынц, давынц, стъигъынц æппындæр сæм æфсæрмы 'нкъарæнтæ нæй æмæ кусæг лæгмæ кæсынц уæлейæ бынмæ, цыт æмæ кадимæ та фæлгæсынц сæхи æмрæнхъ адæмы 'хсæнæй.

Иннæтæ - уæздан, хæдæфсарм, цæсгомджын, намысджын æмæ æгъдауджын, фæлæ - хъуаг алцæмæй дæр. Арф исынц сæ зæрдæмæ æхсæнадон фарстытæ, цæрджыты проблемæты, лæмбынæг æмбарынц мæгуыр æмæ зæхкусæг адæмы зæрдæйы уаг. Цæрджытæ сæ уарзынц, аргъ сын кæнынц æмæ сыл сæ хорзæх æфтауынц. Йæ мардæрцыд уый мидæг ис, æмæ ацы дыууæ къорды минæвæрттæн дæр кæй ис æмхуызон бартæ æхсæнадон æмæ политикон царды. Кæд æмæ иутæ бахауынц бæрнон бынæттæм æмæ сæ къухмæ райсынц адæмæн разамынд кæныны рохтæ, уæд мæгуыр адæм февзарынц тухæн æмæ хъизæмары фыдаудæнтæ. Тыхст æмæ фæлмæстæй фенхъæлмæ кæсынц ног хицау, ног къухдариуæггæнæг, зæрдæбындæр сæрбосы фæзындмæ, фæлæ та фыдæнхъæл фæвæййынц. Уыцы иутæй нырма саукусæг лæджы зæрдæ никуы барухс, никуы фæдаргъ кодтой сæ къух æфхæрд лæгмæ. Кæд искуы кæмæндæрты аххуыс кæнынц, уæддæр уый вæййы сæхицæн ном скæныны сæраппонд. Хъуыддæгтæ дæр фæаразынц сæхи хуызæн дымст дзыппджынтæн.
Иннæтæ та бæрнон бынæтты уæвгæйæ адæмы зæрдæйы бауадзынц ныфс, хъару æмæ тырнындзинад. Ахæмты фæзындæй алы мæгуыр лæгæн дæр йæ зæрдæ хуры фарсмæ абады æмæ та йæ гæрзтæ рабæтты ногæй царды улæнты бахизынмæ.
Ныхас дардыл у, фæлæ мæ фæнды Цхинвалы районы Чирцъинайы хъæуы кой ракæнын. Ацы хæххон къаннæг хъæуы цæрынц Плитæ. Чизоны, Хуссар Ирыстоны иуæй-иутæ хъусгæ дæр никуы фæкодтой ацы хъæуы ном, фæлæ йын Ирыстоны ис йæхи историон нысаниуæг. Æз мæхи куы базыдтон, уæд дзы цардис 24 хæдзары, ныр сæ нымæц æрлæууыд æрдæджы 'рдæгыл. Сæ ныппырхы аххосæгтæй иу уыдис фыдæбоны цард. Чирцъина фæзынд цыппæрдæсæм æну-сы æмбисы. Цы зæронд адæмы ма дзы æрыййæфтон, уыдон таурæгътæм гæсгæ Плиты мыггагæй иу фыдыфырт Рукъæй Борджнисмæ ралыгъдысты тугисыны хъуыддагæй хи бааууон кæныны охыл. Борджнис Дзауы районы ис, дыууæ хохы 'хсæн къæдзæхрæбын, комынарæджы хорз фадат исты тыхгæнæгæй хи бахъахъхъæнынæн. Абон дæр ма дзы адæм фæллой кæнынц хæххон уавæрты. Хохæй-хохмæ лидзæг адæм сфæлмæцыдысты дурзæй æмæ залты митуарынæй. Иуахæмы рахызтысты Моргойы 'фцæгæй Андисы къуылдыммæ æмæ æрцардысты ныртæккæйы Серы хъæуы. Борджнисæй ралидзæг Серо хуынд æмæ абон дæр уыцы лæджы номимæ æрхæццæ иу дамгъæ фæивгæйæ Серы хъæуы ном. Гуырдзиæгтæ дзы 20 æнусы кæрон æрцардысты, уымæй дæр цалдæр хæдзары. Хъæуы бынат уыдис сындзкъутæр æмæ йæ Плитæ бахсæстой, скодтой лыстæг фос, сæхи дардтой зæххы куыстæй, дыргъы мыггагæй дзы ницы уыд. Иуахæмы сæ фос хизæнуаты суагътой суанг Цъиарайы тæссæрттæм. Фиййæуттæ уыцы ран федтой хъæддаг фæткъуыбæлас æмæ сæ зæрдæмæ фæцыд уыцы бынат цæрынæн. Уый адыл та сразæнгард кодтой цæрджыты æмæ та балыгъдысты ныртæккæйы Чирцъинамæ, ахæм ном ыл цæмæн сæвæрдтой, уый фæдыл ницы бæрæггæнæнтæ разынд.
Æхсæдын райдыдтой хъæд, пыхс æмæ къутæр, афтæмæй та сарæзтой цæрæнуæттæ. Абон дæр ма нæ рагфыдæлты нæмттæ хæссынц Чирцъинайы ахотæ. Дзæвгар æнусты сæрты хизгæйæ, царды уагæй цыдæр æгъдæуттæ фесæфы, цыдæртæ та дзы ногæй фæзыны. Чирцъинайы хъæуы Плитæн дæр дæргъвæтин рæстæджы дæргъы Ручъы дзуарæй рахæсгæ дур кæмдæр бамынæг. Уымæ гæсгæ Андисы хъæуы цы Плитæ цард, уыдон дæр Рукъæй ралидзгæ уыдысты æмæ сын сæ дзуары дуртæй рахастой Чирцъинамæ.
Уыцы дурты бынаты дугæй-дугмæ зайы егъау тулдзбæлæстæ. Абоны онг дæр ма Чирцъинайы дзуары бынмæ цæуынц Къахет æмæ Боржоммæ алидзæг адæмы байзæттаг.
Андис æмæ Чирцъинайæн сæ дзуарыбонтæ иу бон сты, хонгæ дæр сæ «Бæлдæрæнтæ» кæнынц, уымæ гæсгæ ацы таурæгъы мидис бынтондæр гуырысхойаг нæу. Уæдæ Чирцъинайы фæзын-дыл фондзсæдæ азы бæрц кæй цæуы, уымæн æвдисæн у фыдыфырты ранымад дæр. Ныртæккæ ма дзы ис фондз фыды фырты байзæттаг: Болатхъотæ, Мекотæ, Былатæ, Зазатæ æмæ Бечезтæ.
Афтæ фондз æнусы фæлтæрæй-фæлтæрмæ се 'ккойæ никуы рахауд зындзар-ды уæззау æргъом амы цæрджытæн. Никуы банкъардтой уавæр æмæ фадаты æхцондзинад. Æнæдон, æнæфæндаг бæстæ, фос дæр æмæ адæм дæр æнæ-донæй скъуыдысты, уæлдайдæр та сæрдыгон æнтæф бонты. Нуазыны дон хастой дардæй, хохрæбын суадонæй. Фæстæдæр, хъæуы бынты, Соттиты мыггаджы цæрæнуаты къæдзæхрæбынæй Чемертъмæ фосы фермæтæм цы суадон рауагътой, уым иу хъуынкъ фæкодтой доны хæтæл æмæ уымæй пайда кодтой. Уæдæй абоны онг сæрдæй-зымæгæй, фосæй-лæгæй сæ дойны уымæй састой. Цъала-иу сæрдыгон бынтондæр басур. Фæззæджы райдианæй уалдзæджы кæронмæ хъæумæ æрмæстдæр цыд галуæрдон. Хъуыды ма йæ кæнын æмæ-иу сыхаг устытæ фырфæлмæстæй æлгъыстой: «Мæрдтыкъæй фæу, фыццаг ам чи 'рцард», «Цъыбыртты сыгъд бау æмæ лæбырды фæу, кæд ды цæрæн бæстæ нæ дæ». Æппæт уыдæттæ мæ мысынады баззадысты æмæ сæ абонимæ арæх абарын. Хъомысджын Со-ветон хицауад дæр ацы хъæуæн хорзæй никуы ницы сарæзта. 1970-80 азты Залдайы адгуыты Цъиарайы хохæй цы цæугæдон цæуы, уый былгæрæтты Залдамæ фæндаг алыг кодтой, фæлæ Чирцъинайæн ницы къух радта. Цæрджытæн сæйраг зындзинад æвзæрын кодта цъалайæ хъæумæ фæндаг.
Фыстой алырдæм, хъаст кодтой хицæуттæм æххуысæнхъæл, фæлæ сæхи ницыхъусæг скодтой æмæ æппæтдæр уыд æвæстиуæг. Районы хистæр, хъæусоветы сæрдар æмæ Президентæй алкæмæ дæр бахатыдысты. Фæлæ сæ никæй бафæндыд адæмы рыст бамбарын. Адæмы ныфс нал уыд æмæ кой дæр нал кодтой. Фæлæ та 2012 азы æвзæрстыты фæстæ сæхи фæгæрз кодтой ног къухдариуæгады раз фарст æрæвæрын-мæ æмæ федтой диссаг:
Цхинвалы районы ног сæргълæууæг Плиты Аланы разамындæй фæндаг арæзт æрцыд. Цæрджыты уырнгæ дæр нæ кодта сæ цæрæнбонты бæллицы сæх-хæст. Фæлæ Плиты Алан цæсгомджынæй сæххæст кодта йæ хæс æмæ райста цæрджыты хорзæх. Фæндаг у уæрæх, донбадæнтæ - гутонвæд, хуыр дывæр-конд æмæ лæгъз арæзт. Табу ахæм цæсгомджын къухдариуæггæнджытæн, зымæгон бонты цæрджытæй алчидæр йæ райгуырæн хъæумæ хæдзары къæсæрмæ зæрдæрайгæ бауайы. Райгондæй цæрæд Алан адæмы 'хсæн, уый ма йæ кусджытимæ Андисы рагъæй Чирцъина-йы хъæумæ рауагъта Едысы донæй хицæн хæтæл дæр. Алы хæдзары дуармæ дæр бауагътой дон, цæрæнбонты цы донæй нæ бафсæстысты, уыцы дон! Уæдæ ма хъæууон лæджы æндæр цы хъæуы? Дон, рухс æмæ фæндаг йедтæмæ... Уæлдæр цы категориты кой ракод-тон, уыдонæй Алан æмæ уый хуызæттæ хауынц иннæтæм æмæ сын минмин азты Хуыцау ноджы фылдæр бантысын кæнæд адæмы хæрзæбонæн.
Алан та йæ кусджытимæ амондæй хайджын уæд. Цæрджыты ныфс ис, æмæ гæнæн куы фæуа, уæд хицауад ацы хъæуы дукани аразын дæр кæй сфæнд кæндзæн. Алан ма сарæзта хид дæр кæронмæ фæхæццæ кæны медицинон пункты арæзтад дæр. Иу михыл кау ничи бийы, æмæ Аланæн дæр фæзын уыдаид йæ фарсмæ йæ хæдивæг Бибылты Валери куынæ уыдаид хъæуы цæрджыты рагон æмæ иузæрдион хæлар. Афтæ ма йæ кусджытæ Плиты Батрадз, Хъотайты Барис æмæ Тедеты Никъала.
Цæуылнæ уыд гæнæн æмæ ацы хъуыддæгтæ раздæр æрбæстон кодтаиккой? Уадз æмæ, чи аивгъуыдта, уыцы зæронд адæм дæр банкъардтаиккой ацы æвæджиауы æхцондзинад. Дзæвгар хъæутæ æнæдонæй скъуыдысты, уырнын сын кодтой раздæры хицæуттæ, зæгъгæ дон рауадзынæн фадат нæй. Афтæмæй ныры хицæуттæ та хъæуты доны бын фæкодтой. Йæ аххосаг ис уый мидæг, æмæ къухдариуæггæнæгæн йæ уды арфы хъуамæ фысым кæной адæймагуарзондзинад æмæ æгъдауы миниуджытæ.
Хæдзары бинонты 'хсæн дæр вæййы æгъдау æмæ бæрндзинады хъуагдзинæдтæ, фæлæ сæйраг у бинонты хистæр. Афтæ Алан æмæ уый хуызæтты хъуыд-дагыл бафтауын та иууыл фыццаг аразы нæ Республикæйы Президент Тыбылты Леонид. Æгæрон бузныг Тыбылты Леонидæн, адæмы уырны, сæ сæрбос кæй ис æцæг уæздан æмæ æгъдауджын лæджы къухы.
Ныр мæхæдæг Чирцъинайæ рацæуджытæм сидын, цæмæй алчидæр баздæха, ныссыгъдæг кæна йæ фыды уæлмæрд, æмбонд æрцараза йæ цæхæрадо-ныл, йæ кæрты хæмпæлгæрдæг ныккæрда æмæ йæ артдзæстæй фæздæг кæла. Уадз, алы ирон лæгмæ дæр фæзынæд тырнындзинад, цæмæй хъæутæ цæрдгъуыз суой ногæй æмæ та хъæлдзæгæй райæм нæ иумиаг уарзон Ирыстоныл.
Хъæуы цæрджыты номæй
ПЛИТЫ Серго