Nog adres

Тугъанты Махарбеджы ахаст Къостамæ

130 азы æххæст кæны Цæгат ирыстоны адæмон нывгæнæг, Гуырдзыстоны Республикæйы аивæдты сгуыхт архайæг, номдзыд Тугъанты махарбеджы архайдыл. Æвæдза, цас у йæ бон иу адæймагæн, куы дæм уа хъару, фæндондзинад æмæ æвæджиауы курдиат.
Махарбегыл дзургæйæ зын у, кæцы фарс ‘рдыгæй йæм бацæуай, уый раиртасын. Йе змæлд, йæ архайды бæлвырд сты, кæй уыд куырыхон зонды хицау царды фарстытæ иртасгæйæ, Ирыстоныл нывæндыд æвзагæй дзургæйæ. Йæ дуджы æмæ йæ размæйы рæстæджы минæвæртты бакæнгæ хъуыддæгтимæ хорз зонгæ уыд Тугъаны фырт. Хетæгкаты Къостайы фæстæ æрсдоны цыд ракодтой Ирыстоны рухстауджытæ, нывæфтыд литературæйы минæвæрттæ, аивад æмæ журналистикæйы фадгуыты чи архайдта, уыдон. Уыдон уыдысты Гасситы Афанас, Шанайты Ибрагим, Гарданты Михаил, Уырыймæгты Хосдзау, Цæголты Георги, Гæдиаты Цомахъ, Дзассохты Гиго, Коцойты Арсен, Малиты Георги, Тугъанты Батырбег…

Ацы фæлтæрæн егъау аргъ кодта Махарбег, фæлæ йæ зæрдæ фылдæр дзырдта Къостаимæ суанг йæ сабион бонтæй фæстæмæ.

Тугъаны фырт йæ мысинæгты куыд зæгъы, афтæмæй уый Къостайы фыццаг хатт федта сывæллонæй, фондзаздзыдæй 1886 азы. Уæд Къоста æрыздæхт Петербургæй, цардис Шанайты Ибрагиммæ, уыдта йæ нывтæгæнгæ. Бирæ фембæлдтытæ уыд йæ царды уалдзæгæгæй фæстæмæ Махарбегæн Къостаимæ. Уыцы фембæлдтытæ фæстæдæр Махарбеджы “ркодтой Къостайы бакæнгæ хъуыддæгты тыххæй (нывкæнынады) йæ хъуыдыты зæгъынмæ.

Махарбег æнæхъæн дæсгай азты фæкуыста Къостайы нывæфтыдадон бынтыл. Ууыл та дзурæг сты йæ зонадон уацтæ: «Къоста - куыд нывгæнæг» 1933 аз. «Нывгæнæг Хетæгкаты Къоста (1936), «»Къоста – нывгæнæг» (1939 аз), «Ноджыдæр ма иу хатт Къоста - нывгæнæджы тыххæй (1941 аз). Уæхскуæзæй бавнæлдта Махарбег Къостайы удæгас фæлгондз адæмы размæ рахæссыныл. Куыста йыл, фыста пьесæтæ, рахуыдта йæ «Къоста уæлыгæс», фæлæ йын баззад æрдæг фыстæй.

Махарбег йæ саразгæ нывты руаджы раудгас кодта Нарты, эпосы мифологи: «Батрадзы тох уæларвон зæдтимæ», «Куырдалæгон», «Сырдон», «Сосланы тох уæйыгимæ», «Сослан мæрдтыбæсты», «Сослан æмæ Албеджы фырт», «Ацæмæз цæгъды уадындзæй», йæ ном тынгдæр цæмæй ныхъхъæр, уыцы «Нарты куывд» æмæ æнд.

Æмæ канд нартæ нæ, Махарбег бирæ сарæзта ирон литературон фæлгæндзтæ. Куыд зæгъæм: Амыран (Брытъиаты. «Амыран»), ОС-Бæгъатыр (Гæдиаты Ц. «Ос-Бæгъатыр»), «Сидзæргæс («Къостайы «Сидзæргæс), Ибрагимы мæлæт Джамбулаты къухæй (Къостайы «Фатимæ»), Дуня (Къостайы комеди «Дуня»).

Къостайы дуджы интеллигенци уарзтой æмæ егъау аргъ кодтой Къостайæн - Æмбалты Цоцко, Гæдиаты Секъа, Къубалты Алыксандр, Гуырджибегты Бласкæ, Коцойты Арсен, Цæголты Георги, Тугъанты Махарбег æмæ æнд. Адонæй алкæуыл дæр бирæ дзурæн ис, сæ ахаст, сæ зонгæдзинæдтæ, сæ фембæлдтытæ цахæмтæ уыдысты Къостаимæ, уыдæттыл. Абон нæ ныхасы сæр у, Махарбеджы цæстæнгас Къостамæ цахæм уыд, уыдæттыл.

Уæлдæр æй загътон, Махарбег Къостайы фыццаг хатт федта сывæллонæй 1886 азы, Къоста Шанайты Ибрагимтæм куы цардис, уæд æмæ æуæдæй фæстæмæ йæ зæрдæ æмæ цæстытæй йæ царды бонты бантыст цалдæр хатты Къостаимæ фембæлын. Никуы дзы уыд рох Къостайы бакаст, йæ дарæсы конд æмæ йе ‘уæнгты фидауц. Уый тыххæй фыссы: «Къоста фылдæр хатт дардта бæгæныгъуыз, кæнæ цъæх цухъхъа, сау куырæтимæ. Йæ диссаджы сатæг сау сæрхъуынтæ фæсте зындысты йæ сау худы бынæй. Уый асæй уыдис рæстæмбис адæймаг, нарæг астæй æмæ фæтæн уæхскджын, гуырджын æмæ йæ къахайст дæр уыди рог, уæгъдибар, йæ хуымæтæг дарæсты бын уыдис хъаруджын буар. Стыр сау цæстытæ æдзухдæр зынгау æрттывтой… Йæ хъæлæсы уаг уыдис зæрдæмæдзæугæ, арф æмæ фæлмæн».

Махарбег хорз æмбæрста, Къостайы зæрдæ цæуыл рыстис, цæуыл тыхстис, уыдæтты дæр. Æмæ сæ зæгъгæ дæр кæны: йæ адæм сты æфхæрд æмæ сыл фыссы. Уыцы фыстытæ-æмдзæвгæтæ цæуынц къухæй-къухмæ.

Дисæндзурæгау дзуры Махарбег Къостайы уавæрыл Хъипианийы æвæрæн бон. Хъипиани куыста Терче областы зæххыты управленийы. Йæ бон цы уыд, уымæй æххуыс кодта Иры мæгуыртæн. Бирæ йæ уарзта Къоста, хæлæрттæ уыдысты. Хъипианийы æвæрæн бон уым уыдис Махарбег Дæр. Уый фыссы; «Къостайы æрдхорды ингæны уæлхъусмæ уыцы бон æрæмбырд сты горæты цæрæг адæм: уырыссæгтæ, гуырдзиæгтæ, ирæттæ, сæ уарзон фыртæн – уыдоны сæраппонд иттæг бирæ чи фæкуыста, хæххон мæгуыр адæмы паддзахы уæззау цырыхъхъы бынæй фервæзын кæныныл æнувыдæй чи архайдта, уымæн фæстаг фæндараст зæгъынмæ».

Махарбеджы ныхæстæм гæсгæ, Къоста фæзынд, чырын ингæнмæ куы уагътой, уæд. Къостайы æрбацыд базмæлын кодта адæмы. Уыдтой адæм, ставд цæссыгтæ куыд тылдысты Къостайы рустыл. Къоста бакаст йе ‘мдзæвгæ «Марды уæлхъус». Фыссы махарбег: «Къоста каст фæци. Адæм сæ бынæттæй нæ фезмæлыдысты. Фæлæ мæнæ æваст айхъуыст сæ кæуын хæстæг хионæй, æнæзонгæ, - адæм æмхуызонæй куыдтой».

Къоста гениалон нывгæнæг кæй уыд, уый фæдыл дæр йæ хъуыдытæ загъта Махарбег.

Къоста бирæ уарзта йæ Ирыстоны хæхты, Ирыстоны кæмтты – Уæладжыры, Куырттаты, Хъобаны, Дайраны æмæ æндæр кæмтты. Дыгургоммæ куыд бафтыд, йæ зæрдæмæ куыд фæцыд, куыд ыл сæмбæлдысты адæм, уыдæтты кой та нын кæны Махарбег йæ мысинæгты. Схуыдта сæ «Къоста Дыгургомы».

Ацы хабар æрцыд 1896-1897 азты. Махарбег фыссы, зæгъгæ, уæд Текъаты хъæуы иу сæрдыгон бон уыдис чындзæхсæв. Дзæвгар уазджыты фæстæ уырдæм фæзынд иу линейкæ ног уазджытимæ… «уыдонимæ уыд Къоста, нымæты мидæг, цъæх уæлдзарм худ æмæ фæлурс цъæх цухъхъайы».

Махарбег йæхæдæг уыд ацы чындзæхсæвы æмæ зæгъы, зæгъгæ, адæмыл айхъуыст Къостайы æрбацыды хабар. Махарбег куыд амоны, афтæмæй Къостаимæ уыдысты Хетæгкаты Андухъапар-дохтыр, ротмистыр Гайттаты Иналыхъ æмæ, æнхъæлдæн, Кочынаты С.

Хъæубæстæ Къостайыл сæмбæлдысты стыр цинимæ, цыты нуазæнимæ.Цытæ ракуывта, уыдонæн сæ ахсджиагдæр Махарбег бынамдта: нæ адæм национ æгъдæуттыл сæрыстыр ма кæной, фæсивæд размæ цæуой ахуырады фæдыл, адæм сæ кæрæдзимæ æнгом лæууой, уа сæм иудзинад кæддæриддæр. «Къостайæн йæ алы дзырд дæр зæрдæйы тынг хъардта, чи йæм хъуыста, уыдонæн. Сæ сæртæ дæлæмæ æруадзгæйæ, адæм сабыр хъуыстой Къостамæ» - фыссы махарбег.

Адæмыф уавæрмæ кæсгæйæ, Махарбег афтæ зæгъы: «Дзыллæмæ уыцы сахат ахмæ зæрдæйы уаг уыдис, æмæ сæм Къоста куы фæсидтаид, «мæ фæдыл», зæгъгæ, уæд фæсивæд (бирæтæ дзы уыдысты ахуыргæнинæгтæ) æмхуызонæй ныккалдаиккой йæ фæдыл»…

Тугъанты Махарбег ма ракодта Къостаимæ æндæр фембæлды кой дæр. Къоста ссыд Ирыстонмæ, Дзæуджыхъæумæ фыццаг хæсты фæстæ. Уыдис Шанайты Дзантемыры хæдзары. Уырдæм æм цыдысты бынæттон интеллигенци, ирæттæй дарддæр Къостайы фенынмæ фæзындысты кæсгæттæ, цæцæйнаг ахуыргæнджытæ, хъуымыхъæгтæ æмæ дагъестайнæгтæ дæр.

Фембæлды разамонæг уыд Мамсыраты Адылджери. Къостайæн зæгъы, - фыссы Махарбег: «Уæ, нæ зынаргъ Къоста! Махæн нæ хуыцауы хай ды дæ!» Амоны Махарбег Къостайы дзуапп дæр: «Уæвгæ, мæнмæ исты ис хуыцауы хайы хуызæнæй? Цæй хуыцауы хай дæн æз? Хуымæтæджы хæдон, цырыхъхъыты… Фæлæ, мæнæ, Адылджери, ды дæ æцæн дзуар».

Ахарбеджы мысинæгты бæрæг зыны, æвзонг кæй у, Къостамæ лæгæй-=лæгмæ бацæуа, уый ныфс æм нæма ис. Зыны мысинæгты уый дæр, Махарбег хорз зонгæ кæй уыд Цæлыккаты Аннæимæ. Махарбеджы конд нывтæ Аннæйы руаджы федта Къоста, Махарбег сæ уымæн барвыста Къостамæ. Æцæг Махарбегæн йе уонджы бацыд мигъ, уый тыххæй афтæ фыссы: !Гъеныр, - загътон мæхи нымæры, - фесæфтæн, æвæццæгæн, æмæ ницæмæн бæззынц мæ нывтæ».

Къоста Махарбеджы нывты тыххæй Аннæйæн афтæ зæгъы: «Йæхиуыл куыд куса, уымæ гæсгæ уыдзæн хъуыддаг, зæрдиагæй йæ бафæнддзæн æви йæ йæ нæ бафæнддзæн нывгæнæг суæвын реалон скъола каст фæуыны фæстæ, ууыл у хъуыддаг».

Махарбеджы мысинæгты бæлвырдæй зыны, кæй йын уыд фембæлд Къостаимæ, цытæ амыдта Къостайы нывгæнæгæн йе ‘взонджы бонты.

Къостайы сурæт, Къостайы фæлгондз, рох никуы уыд Махарбегæй, кæддæриддæр лæууыдис мæ размæ, куыд маяк, æмæ æз цыдтæн уымæ æнæ ‘рынцой. Мæ царды æппæты зындæр сахат, цыфæнды зын уавæрты дæр-иу, кæддæриддæр мæн чи тавта, уыцы маяк, уыцы рухс æз никуы рох кодтон, нæ рох кодтон Къостайы ныхас6 йæхиуыл куыд куса, уымæ гæсгæ уыдзæн хъуыддаг».

Цы цæстæй каст Махарбег Къостайы къухæй рацæугæ нывтæм, уый дæр бæлвырд у йæ ныхæсты: «Если ба Коста ничего не оставил после себя, кроме «Каменщики», то и этого было бы вполне достаточно, чтобы считать его основоположником осетинской живописи. Картина эта и по технике исполнения и по глубине замысла ставит Коста на одну высоту с лучшими художниками его времени».

Ирон аивады Махарбег цы фадыг равзæрста, уым схызт Хъæриуы хохы бæрзæндмæ. Национ литературæйыл ныхас куы фæцæуы, уæд нæ разы цардæгас уæйыджы хуызы сысты Къоста. Нывæфтыд аивады кой куы фæкæнæм, уæд уым размæ фыццаг Махарбег.

Алы ирон лæг дæр зæгъдзæн: цы уыдаиккой Нартæ, махарбег сæ цардудæгасæй куы нæ равдыстаид, уæд. Махæй алчидæр, Махарбеджы удыгъæд, йæ лæгдзинæдтыл куы фæхъуыды кæнæм, уæд нæ зæрдыл æрбалæууынц Къостайы ныхæстæ: «Цæмæй дын фиддзыстæм дæ хæрзтæ, цæмæй дын ратдзыстæм æгъдау».

Плиты Гацыр