Nog adres

РÆСТÆДЖЫ ХУЫНДЗАУ

0051_0.jpg
Туаты Дауыты райгуырды 110 азы бонмæ
Ирон советон драматургийы сæйраг зиууæттæй иу уыд Туаты Дауыт. Йæ сæйраг дæсныйад - инженер-электрик. Ацы хаххыл бакуыста 12 азы, стæй йæ цард æгасæй дæр снывонд кодта нæ драматургийы рæзтæн. Нæ фæрæдыд Туайы фырт, стыр хъуыддæгтæ йын бантыст йæ равзæрст фæндагыл. Цæстуарзонæй нымад æрцыд ирон советон драматургийы бындурæвæрæгыл.
Туаты Афæхъойы фырт Дауыт райгуырдис 1902 азы, октябры мæйы 15-æм бон, Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, иу къаннæг хъæу Сатъат, зæгъгæ, уым. Йæ ныййарджытæ уыдысты мæгуыр, хæххон æнæзæхх адæм. Фидæны драматург йæ сабибонтæ дæр арвыста уым. Афæхъо йæ бинойнаг Бигъуылианимæ хъуыды кодтой сæ цардыл, сæ зæнæгыл, цæмæй сæ дардзысты, ууыл.

Хæххон адæм царды сæраппонд кæддæриддæр лæуд уыдысты рахау-бахауы фæндагыл. Чи дзы Садоны æрзæткъахæнтæм цыд, чи - быдырмæ æххуырсты мыздыл, чи - Уырысмæ куыстагур, хæццæ кодтой суанг фæсарæнтæм дæр.
Уыцы «рæсугъд» царды фæндаг дæр бар-æнæбары бафтыд Афæхъойы къухты. Цыдис куыстагур хохæй быдырмæ, агуырдта цардæн фæрæзтæ, цæмæй йæ бинонтæн къæбæр ардтаид. Ахауд суанг Подольскы губернимæ дæр, цыран æртæ азы фæкуыста стражникæй. Æмæ иу хатт йæ балцæй æрбаздæхгæйæ Афæхъо йæ фæндаг ракодта Лабæйыл, æрфысым кодта йæ хæстæджытæм, уым æрбарынчын æмæ дзы йæ адзал дæр ссардта. Афæхъойы цыппар сидзæры баззадасты сæ ныййарæг мады æвджид. Сæ мад Гыцци, афтæ йæ хуыдтой зæнæг, йæ чызгон мыггаг-Бигъуылатæй, мæгуыры лæдзæг райста йæ къухмæ.
Æппæт хæххон куыстытæм дæр бавнæлдта уæхскуæзæй, егъау ныфсимæ æрлæууыд нæлгоймаджы куыстыты уæлхъус æмæ йын кæд йе 'нахъом сабитæ дæр æххуыс кодтой, уæддæр хæххон уæззау куыстытæ - хуым кæнын, хос кæрдын, хос ласын - бакæнын сылгоймаджы хъару кæм самыдтаид. Зæнæджы æххуысы сæр ныййарæг мадæн егъау нæ уыд, уымæн æмæ Афæхъойы амарды рæстæджы хистæрыл (уымæй дæр чызг) сæххæст æртындæс азы, Дауытыл та - авд азы.
Хиуæттæ æмæ хæстæджытæ уыдтой сидзæргæс усы хъизæмæрттæ, сидзæр сабиты æдзæллаг уавæртæ, æмæ архайдтой уыдонæн истæмæйты баххуыс кæныныл, фæлæ цас фæрæзтæ уыд уыдоны къухты дæр.
1913 азы Бигъуылианы хотæй иу Дауыты ракодта йæхимæ, Дзæуджыхъæумæ æмæ йæ радта цумайы лæппуйæ иу дуканигæсмæ. Стыр диссагæн мысыд уыцы бонты Дауыт. «Æмæ райдыдтон уæд адæммæ цæуын. Хастон базарæй дзæкъултæ, æхсадтон пъолтæ, хъахъхъæдтон дукани, æрбадт мын нæ уыд».
Хæххон лæппу уæд федта адæмы, горæттаг æхсæнад, дзыллæйы вазыгджын царды нывтæ, уæд рацыд «адæмы 'хсæнмæ».
Дауыты царды фæндагыл чи ныллæууын кодта, йæ сомбоны бæллицтæн ын фæндаг чи радта, уый уыд се 'рвадæлты чызг Туаты Ксеня (уыдис дæндæгты дохтыр). Ксенямæ куы бахатыдыстæм, цæмæй нын радзура Дауыты тыххæй истытæ, уæд йæ фыццаг ныхас уыди ахæм: «Æз куы нæ уыдаин, уæд Дауыт Дауыт нæ уыдаид».
Зæронд ус бæстон радзырдта Дауыты хабæрттæ. Цумамæ, фезмæлынмæ уыдис кæддæриддæр цæрдæг æмæ æнæзивæг. Уыдис тынг зæрдæргъæвд сывæллон. «Мæн Чырыстон хъæумæ куы арвыстой кусынмæ, уæд уырдæм акодтон Дауыты дæр, æххуырстон ын ахуыргæнджытæ æмæ йæ афтæмæй цæттæ кодтон.
Иугæр Цæгат Ирыстоны куы æрфидар Советон хицауад, уæд Дауыт бацыдис Дзæуджыхъæуы Хъæууонхæдзарадон институты рабфакмæ 1921 азы, кæцыйы æнтыстджынæй каст фæцис 1923 азы.
1923 азы рабфак фæугæйæ, Дауыт балæууыдис Новочеркасскы политехникон институты къæсæрыл. Æнтыстджынæй радта фæлварæнтæ электро-механикон факультетмæ. Ацы институты ахуыргæнгæйæ Дауыт йæхи равдыста фæразон студентæй, кæд экономикон уавæртæй ифтонг нæ уыдис, уæддæр йæ ахуыры хъуыддаг цудын никуы бауагьта æмæ 1929 азы 30 декабры æнтыстджынæй радта паддзахадон фæлварæнтæ. Институты фæстæ æр-выст æрцыдис Ростовмæ. Уырдыгæй райдыдта фыццаг йæ егьау æхсæнадон куыст, цыран фæкуыста 1929-1934 азтæм инженер-электрикæй.
Кæй зæгъын æй хъæуы, советон хицауады фыццаг азты Ирыстон нырма кадртæй цух уыд, уæлдай хъуагдæр уыд Дауыты профессийыл хæст специалисттæй. Уый Туайы фырт йæхæдæг дæр хорз хатыд æмæ æмбæрста, уымæн æрыздæхт 1934 азы йæ райгуырæн Ирыстонмæ дæр. Ирыстонмæ æрцæугæйæ, уый йæхицæн рог æмæ удæнцой куыст нæ бацагуырдта, горæты æнцон цардмæ нæ бабæллыд, фæлæ райста иууыл егъаудæр æмæ вазыгджындæр фадыг - Садоны æрзæткъахæнтæ, цыран йæ мæгуыр Уæлладжыргомы адæм революцийы агъоммæ фæсарæйнаг империалистты къухæй цыдысты раууатмæ, сæфтмæ.
16 ноябры 1934 азы Дауыт нысан æрцыд, Тубинæй Садонмæ цы электрохызæг уагътой, уый хистæрæй, фæстæдæр та - Садоны æрзæткъахæнты электрохызæджы сæйраг инженеры хæдивæгæй, стæй та йæ баурæдтой Садоны æрзæткъахæны сæйраг механикæй.
1937 азы нысан æрцыд сæйраг инженер-электрикæй Садоны электрохызæджы комбинаты. 1939 азæй ссис сæйраг инженер Цæгат Ирыстоны электрохызæджы.
Ныннæрыд Стыр Фыдыбæстæйон хæсты хъæр. Туаты Дауытæн нæ бантыст фронты раззаг хаххыл хайад райсын. Фæлæ знаджы фæсчъылдым уæвгæйæ цы иузæрдион куыст фæкодта, уымæн æвдисæн у уый дæр, æмæ ССР Цæдисы Сæйраг Советы уынаффæмæ гæсгæ 1944 азы майы мæйы, Кавказ бахъахъхъæныны тыххæй активон куыст кæй кодта, уый тыххæй хорзæхджын æрцыд «Кавказ бахъахъхъæныны тыххæй» майданæй.
Дауыт цы профессийыл хæст уыд, уый зыдта иттæг хорз, бирæ ногдзинæдтæ йæм хаста, бирæ йæ фæндыд саразын йæ адæмæн, фæлæ ма йæ уый æдтейæ цух нæ уагъта иу хъуыды. Уый уыд фыссæджы дæсныйад райсын, фыссæг суæвын. Гъе, фæлæ дыууадæс азы цы фадыджы фæкуыста, адæм æй дæсны инженерæй цы хъуыддаджы зыдтой, уый ныууадзын, ууыл æм къух сисын дæр зын каст.
10 ноябры 1935 азы байгом ис Цæгат Ирыстоны драмтеатр. Уый Иры талынг кæмттæм фехъуыст арвы цæлхъау. Уыцы бон Ирыстоны дзыллæ банымадтой егъау бæрæгбоныл. Куыннæ бацин кодтаид Туайы фырт дæр уыцы егъау хъуыддагыл, уæлдайдæр æм Садонмæ куы байхъуыст, зæгъгæ, тагъд драмон театр йæ радон спектакль Садоны æвдисдзæн, уæд. Никуы ферох уыцы цины бон Дауытæй. Уый тыххæй фæстæдæр фыста: «Фыццаг хатт федтон æз ирон театры спектакль Садоны, 1935 азы... Садоны шахтерты клубы стыр зал уыд йемыдзаг адæмæй. Уыдысты дзы Садоны шахтертæ, инженертæ, ахуыргæнджытæ сæ бино-нтимæ... «Ирон театр, Ирон театр» - уыцы дыууæ дзырд хъуыстысты залы алы ранæй дæр». Садоны кусджытæн æрыгон театры коллектив равдыстой Гольдонийы пьесæ «Фæлитой». Адæм райгондæй цингæнгæ цыдысты сæ хæдзæрттæм: «Цыдтæн æз дæр нæхимæ, - зæгъы Дауыт. - Фæлæ кæд æдтæмæ ницы дзырдтон, уæддæр мæ зæрдæйы иу хъуыды арф бабадт. Мæн дæр бафæндыд мæ хъуыдытæ зæгъын адæмæн, театры сценæйыл! Актерты дзыхæй. Æмæ 1940 азы, сентябры мæйы мæ пьесæ «Сидзæргæс»-имæ фыццаг хатт ирон театры къæсæрæй бахызтæн».
Туаты Дауыт 1941 азы бындуронæй æрæвнæлдта фыссæджы куыстмæ. Æппæт йæ хъару æмæ йæ тых снывонд кодта драматургийы фадыгæн æмæ йе сфæлдыстадæй егъау æххуыс фæцис, куыд ирон драматургийы рæз-тæн, афтæ ирон театры рæзты фæндагæн дæр.
Нæ драматург бæрцæй дæр æмæ гъæдæй дæр бирæ уацмыстæ бафæрæзта сфæлдисын, фæлæ зæгъын хъæуы, цы 'ркодта Дауыты йæ фыццаг пьесæ «Сидзæргæс» ныффыссынмæ, кæцы йæ иннæ уацмысты 'хсæн дæр æмæ ирон драматургийы дæр бацахста иууыл зынгæдæр бынат. Уый тыххæй Дауыт йæхæдæг йæ хъуыдытæ æргомæй зæгъы: «Раджы баззад мæхи мад дæр сидзæргæсæй, мæхæдæг - сидзæрæй. Æрлæууыд советон дуг. Æз каст фæдæн рабфак, уый фæстæ - институт. Фæкуыстон 12 азы инженерæй. Уæддæр мæ нæ рох кодтой сидзæрты цæрдтытæ. Афтæ мæм каст, цыма сæ дарын стыр хæс. Æмæ сын цыма сæ удхар царды кой æз хъуамæ адæмæн ракæнон. Иннæмæй та мæ фæндыд зæгъын ныры рæстæджы фæлтæрæн, цæмæй цы амондджын дуджы цæрынц, уымæн хуыздæр аргъ кæной. Æвæццæгæн, уымæ гæсгæ ныффыстон æз «Сидзæргæс».
Æрхæсгæ цæвиттонæн комментаритæ нал хъæуы. Бæрæг у ардыгæй, цæмæн у Дауыты сфæлдыстады райдиан «Сидзæргæс», уый. Фæлæ ма зæгъын хъæуы, пьесæйы ирон сидзæргæс сылгоймæгтимæ иумæ, Дауыт, сæйраджыдæр, кæй сныв кодта йæ мад Бигъуылианы фæлгондз, уый амæлæты фæстæ бавнæлдта ацы уацмыс фыссынмæ дæр. Æгæрыстæмæй, пьесæ «Сидзæргæс» 1959 азы Мæскуыйы уырыссаг æвзагыл мыхуыры куы рацыд, уæд автор чиныджы фарсыл ныффыста: «Памяти матери посвящается».
Ирыстоны дзыллæ стыр райгондæй баззадысты ацы уацмысæй, бирæ цæссыг сæ фæцыд сценæмæ кæсгæйæ. Уацмысы хорздзинадыл ма дзурæг у уый дæр, æмæ 1940 азы 15 сентябры конкурсмæ цы 19 пьесæйы æрбацыд, уыдоны æхсæн Дауыты пьесæ кæй бацахста фыццаг бынат. Дауыт егъау аргъ кодта ирон драматургийы бындурæвæрæг Брытъиаты Елбыздыхъойы сфæлдыстадæн. Уымæн фыста йæ бонæджы, Мамсыраты Дæбейы пьесæ «Номыл усы цот» сценæйыл куы федта, уæд. «Надо отдать ему справедливость. Создал он произведение значительное. Но нет еще вещи сильной, зрелой на осетинской сцене кроме классической драмы Ел. Бритаева «Две сестры».
Дауыт нæ рæдыд. Бæстон æмбæрста Елбыздыхъойы аивадон дæсныйад. Ирон театр Елбыздыхъойы уацмыстæй слæууыд йæ къæхтыл, уый йæ рахаста рæгъмæ, уыдæттæ æнæзонгæ нæ уыдысты Дауытæн.
Фыдыбæстæйон хæсты агъоммæ «Сидзæргæс»-имæ иумæ Дауытæн фыст æрцы-дысты 1940 азты йæ пьесæтæ «Æрра фыййау» æмæ «Хистхортæ». 1941 азты та - пьесæ «Зды», цыран равдыста ирон техникон интеллигенцийы куыст æмæ рæзты фæндаг. Хæсты азты ирон театр Дауытæн бахæс кодта хæсты темæйыл пьесæ ныффыссын. Æмæ, æцæгдæр, хæсты уæззау бонты Цæгат Ирыстоны драмтеатры сценæйыл æвæрд æрцыд Дауыты пьесæ «Хæст».
Рæстæг, уавæр, фадæттæ кæм лæвæрдтой, цæмæй фаг æрмæг æртымбыл кодтаид, уымæн рауад нæ драматурджы уацмыс дæр аивадон æгъдауæй лæмæгъ, кæд дзы хæсты цаутæ раст æвдыст цыдысты, уæддæр.
Фыдыбæстæйон хæсты азты егъау куыст бакодта Дауыт. Уæд æрцыдысты фыст йæ уацмыстæн сæ фылдæр хай, куыд, зæгъæм: «Нарты Сырдон», «Аргъау» æмæ æндæртæ. Ацы пьесæтæ фылдæр дзурæг сты, автор йæ адæмон сфæлдыстады сюжеттæй кæй иста хъæуæг æрмæг æмæ сыл кæй фæрæзта аивадæй хæрзгъæд уацмыстæ фыссын. Хæсты фæстæ фæзындысты йæ зынгæ пьесæтæ «Слонаты София» æмæ «Хæрзойты Фатъимæт», цыран реалон нывты руаджы æвдыст æрцыд сылгоймаджы уавæр æмæ æбардзинад Ирыстоны Октябры революцийы агъоммæ. Гъе, фæлæ уæддæр Дауыты сæры магъзæй никуы ахицæн Фыдыбæстæйон хæсты темæ, æмæ йын 1947 азы бантыст рæгъмæ рахæссын йæ пьесæ «Тæтæрхъаны бинонтæ», цыран егъау арæхстдзинад равдыста хæсты дугыл дзургæйæ. Иу пьесæйæ иннæмæ, иу темæйыл хъуыды кæнгæйæ йæм æнхъæлмæ каст дыккаг - ахæм уыд Дауыты æрвылбонон куыст. Куыста æмæ фыста , æвдыста æмæ рæгъмæ хаста, Ирыстонæн куыд йæ ивгъуыд æнусты цардуаг, афтæ ног сæрибары царды фæндаг дæр.
1957 азы та Иры дзыллæ Дауытæй тынг райгондæй баззадысты. Йæ пьесæ «Уыцы бонты» йын театры сценæйыл куы федтой, уæд, цыран равдыста мидхæсты азтæ Ирыстоны.
1959 азты Ирыстон, нæ Цæдисы дзыллæтимæ иумæ, стыр бæрæгбоны охыл банысан кодта ирон æвзаг æмæ литературæйы бындурæвæрæг Хетæгкаты Къостайы райгуырды 100 азы бон. Уыцы стыр æмæ зæрдылдаринаг боныл Дауыт дæр афтид армæй нæ сæмбæлд. Уæд бахуын кодта йæ адæмæн, театры коллективæн, цыты бонмæ æрцæуæг уазджытæн йæ пьесæ «Къоста». Уый у æртыккаг пьесæ ирон драматургийы Къостайыл, цыран Туайы фырты хуызæн ирон драматургтæй иуæн дæр йæ бон нæ бацис Ирыстоны хъæбул Къостайы фæлгондз сныв кæнын.
Лæмбынæг æрдардта йæ хъус нæ драматург Советон Ирыстоны рæзты фæндагмæ. Иры кусæг кълас æмæ техникон интеллигенцийы рæзты æмæ куысты фæндагыл дзурæг у йæ зынгæ пьесæ «Урс хохы бынмæ», кæцы йын фыст æрцыд 1957 азы.
Ирыстоны колхозон арæзтад зæхкусæг фæлтæры æнувыд куыст хæрзарæхстджынæй æрцыд æвдыст Дауытæн йæ пьесæтæ «Замирæты чындзæхсæв» æмæ «Фæмæнг ис чындзæхсæв»-ы, цыран адæмы царды хорз миниуджытимæ иумæ автор худы ирон æгъдæутты фæстæзад митæй иуæй-иутыл, æхсæнадон куыстæй ма йæхи чи тылиф кæны, ахæмтыл. Уымæй дарддæр ма Дауыт уыдис Цæгат Ирыстоны музыкалон драмтеатры егъау хæлар æмæ æнувыд æххуысгæнæг. Æнæхъæн 24 азы театр æнæ Дауыт иунæг пьесæ дæр йе сценæйыл никуы сæвæрдта. Алы пьесæ дæр фыццаг хатт лæвæрдтой кæсынмæ Дауытмæ æмæ-иу сын цы фиппаинæгтæ загьта, уыдоныл-иу кæддæриддæр автортæ дæр æмæ театры коллектив дæр стыр райгондæй сразы сты.
Ирон литературæйы, уыимæ драматургийы рæзты фæндагмæ Дауыт лæмбынæг дардта йæ хъус, йе 'нтыстытæ æмæ йæ цухдзинæдтыл ныхас кодта кæддæриддæр периодикон мыхуыры.
Туаты Дауыт нæ националон культурæйы рæзты егъау куыст кæй бакодта, йæ адæмы раз йæ лæггæдтæ дзæвгар кæй уыдысты, уый хынцгæйæ, 1955 азы Цæгат Ирыстоны драмтеатры байгомыл 20 азы сæххæсты бон, уымæн Цæгат Ирыстоны Сæйраг Советы уынаффæмæ гæсгæ лæвæрд æрцыд театралон аивады рæзты йе стыр лæггæдты тыххæй Цæгат Ирыстоны АССР аивадты сгуыхт архайæджы ном.
Егъау куыст бакодта Дауыт ирон советон драматургийы рæзт æмæ ирон театры репертуар схъæздыг кæныны хъуыддаджы. Егъау плæнттæ уыд йæ разы. Дардыл уыдысты йæ фæндтæ. Фæлæ æгъатыр низ 1964 азы 3-æм августы фæхицæн кодта Дауыты йæ адæмæй, йæ равзæрст фæндагæй, йæ бирæ кусинæгтæй. Баззадысты æрдæгфыстæй йæ пьесæтæ «Бæллæхы лæг», «Ирæд», «Туг», «Нæ хъæуккаг лæппутæ», «Цолайы ускуырд», «Сырдоны райгас», «Куырдтаты балц», «Галтæ агурæг», «Мысост æмæ Сæлимæт» æмæ æндæртæ.
Дауыты амæлæн бон Ирыстонæн уыдис стыр зианы бон. Фæлæ Дауыты егъау лæггæдтæ æмæ сфæлдыстадон бынтæ уый рох кæнын никуы бауадздзысты.
ПЛИТЫ Г.Г.,
профессор, ирон литературæйы
историйы
кафедрæйы сæргълæууæг