Nog adres

Аивад/Ирыстон нывгæнæджы цæстæй

SDC10896.JPG
Хуссар Ирыстоны алыхатт дæр номдзыд уыд йæ курдиатджын нывгæнджытæй. Уыдонæй бирæты конд нывтæ сты дунейы хуыздæр музейты, сæрмагонд коллекциты, æвдыст цæуынц алыгъуызон равдыстыты. Æнæ уæлæфтауæнæй гæнæн ис зæгъæн, хуссарирыстойнаг нывгæнджыты куыстытæ аккаг кæй сты, цæмæй сæ феной æмæ сын саргъ кæной дунеон æмвæзадыл. Æмæ кæд уыцы хъуыддаг ныры онг не 'рцыд, уæд уымæн йæ аххосæгтæ сты Хуссар Ирыстоны ныхмæ Гуырдзыстоны 19-азы хæст æмæ нывгæнджыты цыбыр материалон-техникон æмæ финансон фæрæзтæ.
Не 'хсæнады нырма бахъæудзæн ахъуыды кæнын æмæ бамбарын аивады стыр тых æмæ Хуссар Ирыстоны музейтæ, равдыстыты залтæ, аивадон галерейæтæ саразын. Уый фæахъаз уаид ирон адæмы национ проблемæтæ аскъуыддзаг кæнынæн. Уымæн æмæ аивады æвзаг у универсалон æмæ алкæмæн дæр æмбæрстгонд. Аивадæн йæ бон у саразын, æндæр амæлттæй саразæн цæмæн нæй, уый. Уымæн йæ иу æвдисæн гæнæн ис зæгъæн æмæ у информацион блокадæйы айгæрст номдзыд ирон Гергиты Валерийы къухдариуæгады бын 2008 азы августы пырх Цхинвалы симфонион оркестры ралæуд. Политиктæ æмæ дзыллон инфоромацион фæрæзтæ, хæстонтæй сæ бон никæмæн сси дунеон æмæхсæнадмæ æцæгдзинад бахæссын 2008 азы 8-æм августы хæсты ирон адæмы трагедийы тыххæй. Фæлæ уыцы концерт дунейæн бакодта рæстдзинад æмæ гуырдзиаг æрбабырсты фыртæссагдзинад, фæивта бирæты æмбарынад, ирон адæммæ сæ ахаст, кæцыты æвдисынц дунеон масштабы ахæм аккаг адæймæгтæ, куыд Гергиты Валери. Нывкæнынадон, кафты, музыкалон аивад, литературæ, театры фадыджы национ культурæйы нын цы æнтыстытæ ис, уыдонæн сæ бон у иннæ бæстæтæн Хуссар Ирыстоны базонын æмæ йæ банымадæн ахъаз кæнын.

Хуссар Ирыстоны нырыккон культурæйы иууыл ирддæр минæвæрттæй сæ иу у нывгæнæг Фæрниаты Ростик. Уый райгуырди, 1955 азы 7-æм майы Дзауы районы Ерманы хъæуы. Астæуккаг скъола каст фæуыны фæстæ бацыд ахуыр кæнынмæ Цхинвалы Тугъанты Махарбеджы номыл нывгæнæн ахуыргæ-нæндонмæ æмæ йæ каст фæцис 1977 азы. Хайад иста бирæ аивадон равдыстыты Цхинвалы, Цæгат Ирыстоны, Тбилисы, Мæскуыйы. Стыр æнтыстимæ ацыд йæ равдыст Республикæ Хуссар Ирыстоны хæдбардзинад расидыны боны цытæн 2011 азы майы мæйы Дзæуджыхъæуы Тугъанты Махарбеджы номыл Паддзахадон музейы. Алы ног равдыст дæр, цыран æвæрд æрцæуынц йæ нывтæ, æвдисæн сты йæ нысан-мæздæхтæн, сфæлдыстадон агуырдтытæн æмæ йæхицæй домаг кæй у, уымæн. Нывгæнæг рæдауæй дих кæны нывкæнынады дунейы нывты уынындзинад. Йæ куыстыты йын хицæн кæнынц профессионалон дæсныдзинад, национ менталитет æмæ колорит, йæ адæм æмæ Райгуырæн бæстæм уарзондзинад. Йæ нывтæй цæуы диссаджы тыхджын æвæрццаг энерги. Фæрниаты Ростикы нывты бахъуыды кæнынц, дунемæ нывгæнæджы уæрæх цæстæнгасы руаджы, кæцы бындуриуæг кæны йæ бæрзонд культурæ æмæ зонындзинæдтыл. Ростикæн æмхуызон æнцонтæй æнтысы пейзаж, хуызист композицийы жанртæ.
Нывгæнæджы бирæ куыстытæ æххæст æрцыдысты уыцы цауты тæлмæн-ты бын, йæхæдæг хайадисæг æмæ æвдисæн кæмæн уыд. Хуссар Ирыстоны цæуæг трагикон æмæ хъæбатырдзинады цаутæм ахаст Фæрниаты Ростик æвдисы нывкæнынады аивады æнгæсджын фæрæзтæй. Аивады тых куыд стыр у, уый æмбаргæйæ, уымæн йæ бон сси уыцы рæстæджы хорздзинад æмæ фыддзинады тох равдисын. Йæ нывты «23 ноябрь», «Геноцид», «Ирыстоны фидиуæг»-ы æвдыст цæуынц Хуссар Ирыстоны фæстаг ссæдз азы реалон историон цаутæ, хæсты темæ. Уыцы азты нывгæнæг йæхæдæг слæууыд Фыдыбæстæ хъахъхъæнджыты рæнхъыты. Куыст «23 ноябрь»-ы æвдыст æрцыд ирон фæсивæды сгуыхтдзинад, кæцытæ 1989 азы 23-æм ноябры Цхинвалмæ фæндагыл сæ фæндаг æрæхæгæдтой бирæминон гуырдзиаг хæстон къорд-тæн. Хуссар Ирыстоны трагикон цаутæ, кæцытæ баст сты гуырдзиаг агрессиимæ, æвдыст æрцыдысты йæ зæрдæмæхъарæг ныв «Геноцид»-ы. Нывты хорз саразгæ композици, йæ хицæн элементтæ кæсджыты аразынц уыцы хæстон цауты бар-æнæбары хайадисджытæ æмæ сын сæ зæрдыл лæууын кæнынц цы æрцыди, æппæт уыцы цауты. Историйы рох кæнын нæ хъæуы, цæмæй ахæм цаутæ фæлхатт макуыуал æрцæуой, уый тыххæй. Уый мидæг ис Ростикы нывты ацы серийы нысаниуæг. Хæст у мæлæт, пырхæнтæ, зинæтты æнæ баххæсткæнгæ рыстдзинад, æнæаххос адæмы хъизæмæрттæ. Фаг у ныв «Геноцид»-ы адæймæгты цæсгæмттæм бакæсын, цæмæй бамбарай, уыдон хæсты цы бавзæрстой, æппæт уыцы фыртæссагдзинæдтæ. Адæймагæн йæ бон нæу нывгæнæджы равдисгæ сывæллæтты, сылгоймæгты, зæрæдты рыстдзинад æмæ хъынцъымдзинадмæ æвæлмастæй баззайын. Æмæ уыцы-иу рæстæджы, уым ис Райгуырæн бæстæ хъахъхъæнджыты удон æмæ хъайтардзинады уæлиондзинад, сæ сывæллæтты чи хъахъхъæны, уыцы мæдты хинывонд кæныны цæттæдзинад. Кæсæг бар-æнæбары ныхъхъуыды кæны ууыл, цас моцарттæ æмæ эйнштейнтæ фесæфта адæймагад хæсты цы курдиатджын ирон сывæллæттæ фæмард, уыдоны нымæцы. Æппæт æрцæугæ тæссагдзинæдтæм æнæкæс-гæйæ, нывгæнæг кæсджытæм æвзæрын кæны æбуалгъ тыхмийы ныхмæ тызмæг протесты æнкъарæнтæ æмæ æнæ хæст æмæ хъизæмæрттæй фидæны ныфс. Сабырдзинад æмæ сæрибардзинады символ ссис «Ирыстоны фидиуæг». Хæстон-уæлахиздзау хъусын кæны, рагæй кæмæ æнхъæлмæ кастысты, уыцы тухиты фæрцы, тохы рамбулгæ сабырдзинады тыххæй. Бирæ тухитæ бавзарæг Хуссар Ирыстоны дидин æфтауынц национ алайнаг тырысайы цардфидаргæнæн ирд ахорæнтæ. Æмæ уый адæмæн дæтты царды тых. Фæрниаты Ростикы нывкæнынады хæстон серийы уацмыстæ сты фыдбылыз, хæст, æнæуынондзинад, агрессийы ныхмæ тыхджын хæцæнгарз. Йæ нывты руаджы нывгæнæг сиды адæймагадмæ сабырдзинад бахъахъхъæныны тыххæй.
Фæрниаты Ростикы уæлкурдиаты ратæдзæнтæй сæ иутæ сты йæ алыварсуæвæг адæм, сæ æнæсфæлхаттгæнгæ цæсгæмттæ æмæ характертæ. Нывгæнæг сфæлдыста диссаджы портретты сери, цыран уый сиды комкоммæ дæр кæсджыты æнкъарæнтæм, уацмысты хъайтартæн тæригъæд кæнын зонын, кæнæ та уыдоныл дис кæнынмæ. Уыдон сабыр æмхуызон рухсæй рухс кæнгæйæ, уый æвдисы рæстæджы цыды æнкъарынад, цыран уыдон уæвынад кæнынц, гом сын кæны сæ удон зæрдæйы уаг. Шаблонон уынаффæтæ æнæ нымайгæйæ, нывгæнæг ары йæ алы персонажы характеристкæйæн дæр индивидуалон мадзæлттæ.
Эмоционалон аивæй æвдыст цæуынц нывгæнæ-джы сывæллæттæ йæ куыстыты «Мæ фырты хуызист» æмæ «Мæ чызджы хуызист»-ы. Сæрмæты чысыл цæсгомы фенæн ис стыр фыдæлты удон тых æмæ потенциал. Нывгæнæджы чызджы хуызисты та гæнæн ис фенæн рагон ирон сылгоймаджы хуыздæр æууæлтæ. Хистæртæн кавказаг адæмы традицион æгъдауæй кад кæнын æвдыст æрцыд зæронд адæй-мæгты цалдæр хуызистыты. Кæттæгтæй кæсæгмæ кæсынц куырыхон зæрæдтæ, кæцыты фæлгондзы æнкъардæуы сæ раздæры тых æмæ рæсугъддзинад, сæ характеры фидардзинад. Уыимæ бæзджын æрфгуыты бынæй кæсæг цæстыты æнкъардæуы царды æнæсыхалгæ ныхмæлæудтыты æрхæндæгдзинад, фæлладдзинад æмæ катайдзинад. Ацы портреттæн ныхмæвæрдæн нывгæнæг сфæлдыста ныв «Æвзонг долийыл цæгъдæг», кæцыйæ цæуы æнæбауырнгæ хъæлдзæгдзинад. Цардыл цингæнаг æвзонг адæйма-джы æппæт фæлгондзы æнкъардæуы æнæкæрон нæртон хъæбатырдзинад, цардыл дис кæнындзинад, ууыл æууæнкдзинад, зæгъгæ, æнæхъæн дуне фæл-дыст у æрмæстдæр уымæн. Йæ характеры бынат нæй æнкъарддзинад æмæ æрхæндæгдзинадæн.
Фæрниаты Ростикы сфæлдыстады уæлдай стырдæр бынат ахсынц пейзажон куыстытæ. Уыдоны æмхуызонæй æвдыст цæуы райгуырæн бæстæмæ йæ æнæкæрон уарзондзинад. Нывгæнæг раст бафиппайдта æмæ æвдисы Хуссар Ирыстоны афæдзы æппæт рæстæджыты нысæнттæ. Нысан æрцыд æрдзы фæл-гондзы йæ хъайтар-романтикон трактовкæ, кæцы у адæмы хъысмæты комкоммæ æмбардзинадмæ гæс-гæ. Нывгæнæджы кæттæгтыл сабырæй - æрдзы лирикон уавæр ивы царды активон фæзындтытæй. Натурæйы кусгæйæ нывгæнæг йæ пейзажтæм бахаста зонгæ æмæ райгуырæн æрдзы удæгас комкоммæ сулæфт. Уымæн йæ бон сси сфæлдисын Райгуырæн бæстæйы арф ныхъуыдыгонд æмæ банкъаргæ фæлгондз. Куыд аргъæутты уынындзинæдтау кæсæджы раз сыстынц райгуырæн бæстæйы зонгæ къуымтæ. Хуызты æнæсфæлхаттгæнгæ бирæхуызондзинад нывгæнæгæн бар дæттынц Хуссар Ирыстоны æрдзы мидæггагон рæсугъддзинад фенын кæнынæн. Адæймаг та у йæ тыхы æвдисæн, æмæ хъуамæ цæра йæ рæсугъддзинад æмæ йын гармони æнæ фехалгæйæ. Уæздан, хæрзаив сты пейзажтæ, цыран æвдыст сты Гуфтайы хъæу, Леуахи, зæронд Цхинвалы къуымтæ, нывæфтыд тыргътимæ хæдзæрттæ. Рериховаг уæлиондзинады дымгæ дымы райгуырæн алайнаг хæхтæй. Æнусон мæсгуытæ æмæ дзуæрттæ зæрдыл лæууын кæнынц ирон адæмы номдзыд историйы тых-хæй. Æмæ, кæй зæгъын æй хъæуы, нывгæнæг уæлдай хъусдард здахы йæ райгуырæн хъæу Ерманмæ. Ам рагæй фæстæмæ ис Ирыстоны сæйраг энергетикон центртæй сæ иу, æмæ уымæ гæсгæ уымы сфæлдисгæ нывтæн ис арф нысаниуæг. «Дыууæ бæласы», æвзонг æмæ зæронд, æвдисынц фæлтæрты æмахастытæ. Нывгæнæджы хъусдард сæхимæ аздæхтой нырыккон арæзтæдтæ дæр. Сæрмагондæй, уый нысан кæны ног микрорайон «Мæскуыйаг»-ы арæзтад. Адæймаджы уæззау хъуыдытыл бафтауы ныв «Фæндаг Дзаумæ», кæцыйы æвдыст цæуы Транскавказы магистралы иу хай Чъехы нарæджы. Бирæ азты дæргъы ацы хъынцъымы бынаты гуырдзиаг агрессортæ æхстой автотранспорт, æхстой фæндаггонты, хъизæмаримæ мардтой æнæаххос адæмы. Абон ам цæуынц арæзтадон куыстытæ, æмæ нывгæнæджы сабырдзинадæй йедзаг нывы зæрдыл ницы лæууын кæны, уыцы трагикон цауты тыххæй. Афтæ зыны, цыма ныртæккæ фæндагыл фæзындзæн, чи йæ айгæрста, уый - инженер Гаглойты Рутен…
Абон Фæрниаты Ростик ис йе сфæлдыстады рæзты бæрзæндты. Уый æппæт йе сфæлдыстадон энерги дæтты ахсджиаг нысанæн - адæймаджы бæрзонд æнкъарæнтæ райхъал кæнынмæ, патриотизм, адæммæ æмæ Райгуырæн бæстæм уарзондзинад сæвзæрын кæнынмæ. Æнæдызæрдыгæй нывгæнæ-джы куыстытæ бацæудзысты ирон нывкæнынады аивады сыгъзæрин фондмæ, æмæ сфæлынддзысты фидæны музейтæ, равдыстыты залтæ, нывты галерейæтæ. Æмæ уыдоны дунейы æндæр бæстæтæм размæ кæнын ахъаз кæндзæн Республикæ Хуссар Ирыстоны банымад æмæ аргъ кæнынæн.
ТЫБЫЛТЫ Азæ,
Тыбылты Алыксандры номыл
ХИПУ-йы экономикæйы кафедрæйы доцент