Nog adres

Чеселтгом

DSC01362.JPGКОМБÆСТЫ ИСТОРИЙÆ
Чеселтгом. Бæлвырд бæрæг нæу ацы комы ном цæмæн афтæ хуыйны уый. Ис ахæм зонæнтæ, кæддæр кæй уæвыдис Чеселты (Чеселаты) мыггаг, фæлæ сæ хъысмæт рауад афтæ, æмæ знаджы къухæй дæрæн æрцыдысты, чи ма дзы аирвæзт, уыдон æрцардысты гуырдзыйы æхсæн æмæ сгуырдзиæгтæ сты, Кешелава æмæ Кешелашвилитæ систы.
Рæсугъд у Чеселтгом. Æрмæст Дзуары хъæды баулæфын, рæстæг дзы арвитын бирæтæн сæ бæллиц у. Чеселтгом фыццаг хатт чи фены, уый йæ æнæбауарзгæ нæ фæвæййы. 1830 азы Чеселты дæрæн кæнынмæ æрцæуæг Ренненкампфмæ Раройы æфцæгмæ цы тæлмæнтæ сывзæрыд, уыдоны тыххæй «Тифлиские ведомости» йы фыста: «Вот обширная и прекрасная панорама, она была бы знаменита в горах счастливой Швейцарии! Но я слышу тревожный рокот барабанов».
Бæрзонд хæхты хъæбысы ис Чеселтгом. Иууыл стырдæр хохыл ам нымад у Зикъарайы хох. Йæ бæрзæнд денджызы æмвæзадæй у 3.833 метры. Бæрзонд у Бурхох дæр. Ацы хохы цъуппмæ альпинисттæ 1936-æм азы фыццаг хатт куы схызтысты, уæд семæ уыдысты зындгонд дохтыртæ Гаглойты Сауи æмæ Гæззаты Лади дæр. Бæрзонд у Хъилхох дæр. Уыцы хæхтæй ныллæгдæр та у Зикъарайы æфцæг. Истори куыд зæгъы, афтæмæй ацы æфцæгыл аластой Дауыт Сосланы мард Нузалмæ, цæмæй йæ Цæразонты уæлмæрды баныгæдтаиккой.
Æдæппæт Чеселтгомы уыдис 11 хъæуы: Борхъотæ, Сыгъдтæ, Дыууæдонастæу, Чеселт, Хъола, Майрæм, Тхел, Цæгат, Цъамад, Хуытъитæ æмæ Мулдартæ. Цы мыггæгтæ сæ цардис, уыдон уыдысты: Къæбыстæ, Уалытæ, Битетæ, Хъотайтæ, Коцтæ, Цыбыртæ, Чилæхсатæ, Дзабитæ, Тъехтæ, Тыджытæ, Хозитæ æмæ Чысиатæ. Уыцы хъæуты 1939-æм азы уыдис 231 цæрæг хæдзары. Абон ма уыцы хъæуты цæрджыты банымайдзынæ къухты æнгуылдзтыл.
Æддаг дунеимæ сын уадиссаг бастдзинæдттæ кæй нæ уыдис, уымæ гæсгæ комы цæрджытæ цардысты хæххон карз æрдзон уавæрты царды закъæттæм гæсгæ. Кæд сын гидрометцентр нæ хъусын кодта, цахæм боныгъæд сæм уыдзæн, уæддæр бæлвырд кодтой боныгъæд. Æндæр кæмтты цæрджытау Чеселтгомы цæрджытæн дæр нæ уыд ахуыргонд дохтыртæ, фæлæ сын уыдис сæхи адæмон хосгæнджытæ. Уыдис сын сæхи тæрхонгæнджытæ дæр. Фæстаг хатт ма Чеселтгомы тæрхоны лæгтæ уыдысты Коцты Симон, Кавказ, Дзабиты Хъаплан, Тыджыты Ягор æмæ æндæр-тæ. Иууыл æгъатырдæр тæрхон кодтой лæгмартæ æмæ къæрныхтæн. Куыдзæппарæн къæдзæхæй-иу сæ аппæрстой.

ЧЕСЕЛТТÆГТЫ ТОХТÆ
Се ’нæсæттондзинад чеселттæгтæн, æгæрстæмæй ныхъхъуыст Уæрæсемæ дæр æмæ сæм Уæрæсейы паддзах цалдæр хатты рарвыста æфхæрæн экспедицитæ. Ирон адæмы историйы баззад 1830-æм аз. Уæд Хуссар Ирмæ æрцыд радон æфæддон экспедици инæлар Ренненкампфы сæргълæудæй. Уый фыццаг æрлæууыд Цхинвалы, стæй бацыд Дзаумæ. Чеселтмæ дæр барвыстой, цæмæй басастаиккой, фыстаиккой хъалон. Фæлæ сын Чеселтгомы адæм не сразы сты æмæ сæм уæд æд æфсад араст сты. Фæлæ утæппæт хотыхджын æфсады ныхмæ куыд хъуамæ фæлæууыдаиккой æмæ сæхи айстой Зикъарайы æфцæгмæ. Ам сæхи æрфидар кодтой. Æфсад дыууæ хатты атакæйы ацыдысты, фæлæ та-иу сыл адæм дурты зæй рауагътой, æмæ та-иу лидзинаг фесты. Уыцы æнæмсæр хæст рахуыдтой «Дурæй хæст». Фæстагмæ сæ тыхтæ ихсийын райдыдтой, æмæ цалдæр лæппуйæ бацыдысты легендарон Бегайы разамындæй Хъолайы мæсыджы. Бирæ тыхтæ бахардз кодтой Уырысы æфсад, цæмæй Хъолайы мæсыг систаиккой. Уыцы хæсты Чеселты адæмы хъæбатырдзинад дисы бафтыдта Уæрæсейы инæлæртты. Барстой йæ Спартакионты тохимæ. Уыцы тохы Уырысы æфсадæй фæмард 14 лæджы, Че-селтæй амардтой 59, уацары сæ ракодтой 17 адæймаджы.
Чеселт саст æрцыд, фæлæ уæддæр сæ сомбоны ныфс нæ саст. Уыцы сомбон та цыдис цадæггай рухсмæ, ахуыры фæндагмæ. Ахуырдзинад парахатгæнджытæ та фыццаг уыдысты дины кусджытæ, уыдон уырныдта, дины руаджы хохаг адæм се ’нæсæттон митæ кæй ныууадздзысты.

УЫДЗÆН ХÆРЗАРÆЗТ ФÆНДАГ
Адæймаг-иу раздæр æдзæрæг ран цæрæн бынат куы равзæрста, уæд дзы цалынмæ хæдзар аразын нæ райдыдта, уæдмæиу йæ алфæмблай акаст æмæ-иу йæхицæн сбæрæг кодта, дон æм хæстæг ис æви нæ, зæхх басæттæн дзы ис æви нæ æмæ йæм фæндаг æндæр хъæутæм, æддаг дунемæ снæмæн, саразæн ис æви нæ.
Чеселтгомы хъæуты цæрджытæ, куыд æндæр хæххон хъæуты, афтæ цыдысты суадæттæм æмæ уырды-гæй хастой сæхицæн нуазыны дон, кусынæн бæззгæ зæххыты къахтой, хуым кодтой æмæ тыдтой картоф, мæнæу, кабускæ æмæ æндæр ахсджиаг культурæтæ. Фæндаджы тыххæй куы дзырдæуа, уæд тынг зынвадат, зынцæуæн нæу, кæд ыл сæйраг — Цхинвал-Къуаисайы фæндагмæ бирæ цæуын хъæуы, уæддæр. Цæуы тæссар рæтты, нæй дзы цæхгæр хæрдтæ æмæ уырдгуытæ. Фæлæ уæддæр зындзинæдтæ æвзарын кодта чеселттæгтæн. Цæвиттон, фæндаг цæуы кæмтты, хох-рæбынты, цæугæдоны былты æмæ-иу куы лæсæны бын кæцыдæр бынаты фæцис, куы та-иу æй дон бахордта. Карз зымæгон бонты та-иу бынтондæр раф-тæн нал уыдис уырдыгæй.
Ныры фæндаг Чеселтгоммæ арæзт цыдис лæгдыхæй. Куыстой дзы хъæугай. Афтæмæй дзы райдианы айгæрстой бæхвæндаг, стæй та галвæндаг. Уый уы-дис 1925-27 азты. Машинæвæндаг æм сырæзт фæстæдæр. Сыгъдты хъæумæ фыццаг машинæ бацыд 1964 азы, Чеселтмæ та 1966 азы. Ардæм фæндаг саразыны тыххæй тынг архайдтой уæды хъæусоветы сæрдар Дзабиты Вася, дзæнæттаг Хъотайты Гаврил æмæ филологон зонæдты кандидат Дзабиты Зарбег.
Цард куыд хуыздæр кодта, афтæ ацы фæндаджы уавæр дæр хуыздæрæй-хуыздæр кодта. Фæлæ фæндагмæ æдзух хъус дарын хъæуы, кæсын, зилын æм хъæуы. Уый та рохуаты баззад дæсгай азты дæргъы æмæ æдзæллаг уавæрмæ æрцыд. Ныр йе схæрзарæзт кæныныл уæхскуæзæй кусынц фæндаг-аразджытæ, Дзауы администрацийы сæргълæууæг Чилæхсаты Владимиры иузæрдион архайды руаджы. Кусы дзы хъомысджын фæндагаразæн техникæ. Лæгъз æмæ йæ фæтæндæр кæнынц. Кæм хъæуы, уым æркалынц къæдзæхты фæрсты дæр.

DSC01359_1.JPG... ÆМÆ ССУДЗДЗЫСТЫ РУХСЫТÆ
Ныры дуджы адæймаджы нормалон цардыл æнæ электроэнерги ахъуыдыгæнæн дæр нæй. Кæд афтæ у, уæддæр нæ республикæйы бирæ дæрддаг хъæутæ ацы стыр хæрзиуæгæй цух уыдысты, уæлдайдæр та 20 азы дæргъы цы хæстон уавæрты цардыстæм, уыцы рæстæджы. Ныр сæм уагъд цæуынц электрохæххытæ, кæд сæ цæрджытæ уадиссаг нал аззад, уæддæр. Электрохахх рæзы Чеселтгоммæ дæр. Хæххон зынвадат бынæттæм нæ кæсгæйæ, цæджындз сагъд цæуы цæджындзы фæстæ æмæ аразджытæ æввахсæй-æввахсдæр кæнынц, цæрджытæ ма кæм и, уыцы хъæутæм.
Электрохаххыл кусджыты бахъæуы ранæйрæтты къæдзæхтæ дæр фехалын, æндæр зындзинæдтыл сæмбæлын, фæлæ уыдæттæм нæ кæсгæйæ, уæддæр цæуынц размæ æмæ тагъд ацы комы цæрджыты хæдзæртты электроны рухсытæ кæй ссудздзысты, уый дызæрдыггаг нал у.

ЧЕСЕЛТГОМЫ ИСТОРИОН ЦЫРТДЗÆВÆНТÆ
Кувæг адæм сты рагæй дæр чеселтгомы цæрджытæ. Цы дзуæрттæм кувынц, уыдонæй иууыл карздæрыл нымад цæуы Хуссары дзуар. Канд чеселтгомы нæ, фæлæ Хуссар Ирыстоны иууыл фендтагдæр бынæттæй сæ иу у Хуссары дзуары хъæд. Ацы хъæд æвæджиаг, æвæрд хъæд у. Бæлас ракалын дзы нæ фæтчы. Адæм куыд дзурынц, афтæмæй карз дзуар у æмæ йæм фæрæт бахæссын ничи уæнды. Ацы бынат уæлдай рæсугъддæр у æмæ æрдзы хъæбысы йæ фæллад суадзын, рæстæг арвитын чи уарзы, уыдон дард рæттæй дæр йæхимæ хоны.
Иу хатт, дам, ацы хъæдæй, галскъæрæн уис ракодта Къæбысты Росе æмæ бакуырм. Росейы бинонтæ фыс снывонд кодтой, Хуссары дзуары бын æй аргæвстой, йæхи та йын дзуары хуылфы бакодтой (йæ хуылф тынг талынг у), уым æй талынджы фæдардтой, стæй йæ куы ракодтой, уæд суыдта. Цыртдзæвæнты фыстытæм гæсгæ дзуар арæзт æрцыд 1319-æм азы. Дыккаг дурыл цы фыстытæ ис, уымæй профессор Мегрелидзе загъта, зæгъгæ, дзуар арæзт æрцыд 1612-æм азы, уымæ гæсгæ афтæ цæуы, ома, Къæбыстæ Чеселтгомы цардысты 17-æм æнусы райдианæй. Фæлæ бæрæг куыд у, афтæмæй 17-æм æнусæй уым цæрынц бирæ раздæр.
DSC01371.JPGТабуйаг у Майрæмы дзуар дæр. Гуырдзыйы меньшевиктæ 1920 азы Хуссар Ирыстоны цæрджыты куы фæсырдтой, уæд скъола æхгæд æрцыд, фæлæ иу афæдзы фæстæ Майрæмы дзуары бын йæ дуæрттæ бакодта астазон скъола. Уый фæстæ йæ ногæй уырдыгæй рахастой хъæумæ.
Майрæмы дзуары бынмæ адæм куывды цыдысты афæдз æртæ хатты. Майрæмы дзуары бонмæ-иу 12 голладжы задыссад кæм бацыдис, ахæм æрхуы аджы-дзаг бæгæны бахсыстой. Æрæджыйы онг дæр ма уæвыди уыцы аг, фæлæ йæм баххæст фыдгæнæджы къух æмæ йæ куы фæцæйдавтой, уæд хъæубæстæ фæфæдис кодтой æмæ къæрныхтæн аг сæ къухæй ахауд, ратылд æмæ нытæстытæ.
Чеселтгом кæд йæ бирæ цæрджытæй раафтид, уæддæр ацы историон цыртдзæвæнтæ реставраци æрцы-дысты Къæбысты Зурабы хъæппæрисæй. Кæд дзу-æрттæ тынг аив цалцæг æрцыдысты, уæддæр РХИ-йы Архитектурæ æмæ цыртдзæвæнты фæдыл комитеты сæрдар Табуты Нелли равдыста йæ æнæразыдзинад, иумæ сыл кæй не ’руынаффæ кодтой, уый тыххæй.

СÆРЫСТЫР СÆ СТЫ КОМБÆСТÆ
Чеселтгом буц æмæ сæрыстыр у йæ бирæ зындгонд адæймæгтæй. Уыдонæй фыццаджы-фыццаг æмбæлы, æгас Ирыстоны йæ ном абон дæр кæмæн цæры, уыцы зындгонд дохтыр Къæбысты Падойы кой ракæнын. Ирыстоны йæ ном зындгонд у зынгæ цуангæнæг Къæбысты Меркъозæн дæр. Уый уыд Советон хицауады сæрыл активон тохгæнæг. Активон хайад иста Сачхереты тохты. Харебаты Исахъ ам куы фæцæф, уæд æй чи хаста, уыдонæй сæ иу уыд Меркъоз. Хъæбатыр тох кодта урсгвардионтимæ Цæгат Ирыстоны, Бур-гъустаны, Гуырдзыстоны дæрæн кодта меньшевикты, цалынмæ советон хицауад нæ фæуæлахиз, уæдмæ. Фынддæс азæй фылдæр фæкуыста Меркъоз сæ хъæуы колхозы сæрдарæй. Йæ хорз куысты тыххæй 1939 азы æрвыст æрцыдис Мæскуымæ Æппæтцæдисон хъæууон хæдзарады равдыстмæ. Цалдæр хатты хорзæхджын æрцыд паддзахадон хорзæхтæй.
DSC01370_0.JPGЧеселтгомæй рацыдысты зынгæ ирон фыссæг Къæбысты Зауыр, филологон зонæдты кандидат Дзабиты Зарбег, Гуырдзыстоны сгуыхт нывгæнæг Хъотайты Григол, Хетæгкаты Къостайы премийы лауреат, ныв-гæнæг Чилæхсаты Магрез, нывгæнæг Коцты Павел, философон зонæдты доктор, профессор Къæбысты Рутен. Ацы комæй у Коцты Замирæ — Цæгат Ирыстоны аграрон университеты лектор, Коцты Станислав — Цæгат Ирыстоны проектон институты генералон директор. Ацы комæй у Хуссар Ирыстоны паддзахадон ансамбль «Симд»-ы раздæры кафæг Коцты Илуш æмæ бирæ æндæртæ дæр.

ЦÆМÆЙ МА У ЗЫНДГОНД ЧЕСЕЛТГОМ...
Йæ номмæ гæсгæ афтæ зыны, цыма Чеселтгом æрмæст иу комы цæуы мидæмæ, хæхты рæбынмæ. Фæлæ уый афтæ нæу. Ацы комы ма ис чысылдæр кæмттæ. Уыдон сты: Майрæмы ком, Тхелы ком, Стыр ком, Хуыры ком, Чъыры ком æмæ Сагджынфæтæны ком. Уыцы кæмттæй иутæ, ам цы хъæу уыдис, уыдоны ном райстой, иннæтæ — цæмæй зындгонд уыдис, уый ном. Цæвиттон, Сагджынфæтæны комы тынг арæх уыдысты сагтæ, дзæбидыртæ, сычъитæ.
Чеселтгом зындгонд у йæ сойджын сæрвæттæй. Ам цы фос снард вæййынц, уыдонæн сæ фыдызгъæл уæлдай хæрзаддæр вæййы, ам цы цыхт бацахсынц, уый базæртты æлхæнджытæ æхсызгонæй фелхæнынц.
Чеселтæй Цæгат Ирыстонмæ ис æртæ ахизæны: Стыр комыл, Зикъарайы æфцæгыл æмæ Сагджын-фæтæны Леты къахырыл.
Чеселт ма зындгонд у йе скондмæ гæсгæ йæ алыгъуызон суæрттæй. Ис дзы цæхджын, сондоны дæттæ. Чеселты комы Хуымтæ кæй хонынц, уым адагæн рахисæрдыгæй фарс зæххы бынæй цæуы газы — сондоны тæф. Тæф кæм цæуы хæрдмæ, уым рынчынтæ хæтæл нытъыссынц æмæ йæ сæ фындзыхуынчъытæй улæфынц: ардæм хоскæнынмæ фæцæуынц, сæ нуæрттæ кæмæн фæриссынц, уыдон, стæй фындз кæмæн æхгæны, ахæмтæ.
Ахæм комы æнусты дæргъы цардысты æмæ абон дæр цæрынц чеселттæгтæ.
БЕСТАУТЫ Валя