Nog adres

Хъазиты Мелитон — Цы фæцис, Ирыстон, нæ хурыскæсæн?

Алы зæдæн йæхи куывд куыд ис, афтæ алы хъæубæстæ, алы комбæстæ, алы адæм сæхи дзуринæгтимæ фæцæуынц дзыллæйы рæгъы. Дзуринæгтæ та алкæмæ дæр ис. Æмæ уыцы дзуринæгтыл, царды цалх атулæгау, рæстæг æмæ бынат алы хатт дæр мыхуырæвæрдæй ныууадзынц сæ фæд. Адæм мæнгæй нæ акæнынц, бæх кæм стулы, уым-ма æрду аззайы. Адæм та адæм сты.
Уыцы «мыхуыр æвæрд» абон дæр, нæ рагфыдæлты кой дæр цæмæннæ хъуамæ кæнæм, фæлæ нæхи ныййарджыты уæзгуытыл тынг бирæ рæтты, стыр хъыгагæн, кæмæдæрты, уæлдайдæр, нæ сæфтмæ бæллæг знæгтæм, зыны, зылынбаст æргъомау. Уымæн æмæ уыцы «мыхуыр æвæрд» æппынæдзух кæны фæдисхъæр, нæй йын æрулæфт, иуранæрхæст, фæлæ йæ судзгæ рис æмæ йæ зæрдæхалæн марой никæмæ хъарынц æмæ никуыдæм хъуысынц. Æгæрыстæмæй, нæхæдæг дæр сæхгæдтам нæ цæстытæ æмæ нæ хъустæ — ницы уынæм, ницы хъусæм.
Нæхицæн тынг хорз æфсон ссардтам — федтон æмæ зоныны фæдыл къуыдыртæ баст ис, нæ федтон æмæ нæ зоныны фæрцы та æнцонæй фервæзæм. Сæрыстырæй цæуыны бæсты фылдæр хатт æвæлмон цард бирæ хуыздæрыл фæнымайæм.
Фæлæ теман голладжы не ‘мбæхсы. Ноджы кæд фæныхсы рагъыстæджы. Стæй, нæ фидæныл нæ чи хъуыды кæны, нæ абоны йын фидар бындур æвæрынмæ чи хъавы, уый йе ‘мбæхсыны сæр ницæмæн хъæуы.
Абоны нывæцтæм куы ‘ркæсæм, уæд нæ цæстытыл ныххæцдзыстæм — нæ Ирыстонæн Цæгат æмæ Хуссар куы ис, уæд цы фесты йæ Хурыскæсæн æмæ йæ Хурныгуылæн? Сæууон æртæхау, тайгæ куынæ акодтой, уæд цæмæннæ уал кæнæм сæ кой, цæмæн сæ ныууагътам рохуаты кæрæф лæгхортæ æмæ уæзæгхорты хъæлæсы? Æви ныл фыдæй-фыртмæ рохниз бафтыдис — нал зонæм хорз æмæ æвзæр, нал хатæм нæхи æмæ дадæгон; æрцæуæггæгтæ нын цы æгъатыр митæ кæнынц, уыдæттæ?
Ам цыбыртæй нæ ныхас уыдзæнис Ирыстоны бæллиццаг æмæ, хъыгагæн, махæй тынг бирæтæй рохгонд, фæлæ уырдыгæттæн зæрдæриссæн Хурыскæсæныл. Йæ равæрды тыххæй зынгæ ирон историк Гаглойты Юри зæгъы: «Территория Восточной Осетии, центральную часть которой составляют Тырсыгом и Гудыком, является одним из древнейших и важнейших регионов формирования и расселения осетинского народа и его этнотерриториальных групп. Тырсыгомские и гудыкомские осетины имели, естественно, много общего со своими соплеменниками из других регионов Ирыстона как в своих устремлениях, так и в исторических судьбах. Однако в силу специфики занимаемой ими пограничной территории, непосредственно соприкасавшейся с восточно-грузинскими горцами и ингушскими обществами (мтиулы, пшава, хевсуры, галгаи — хъулгъа, мæхъæл и др.), тырсыгомцам и гудыкомцам нередко приходилось принимать на себя первые удары непрошеных гостей».
Йæ хъуыды бафидар кæнынæн ын историон æрмæг фагæй фылдæр ис, историйы ныры уавæрты афтæ зын ссарæн не сты, фæлæ мах Ирыстоны Хурыскæсæны тыххæй нæ хъус фылдæр дардзыстæм аив литературон, кæй зæгъын æй хъæуы, нæ къухы цы хъæздыг фольклорон æрмæджытæ ис, бынæттон адæм сæхæдæг кæй радзырдтой, уыдонмæ дæр, кæд дзы алкæмæ цæст æрæвæрыны амонд не ‘рхауа, афтæмæй уый аккаг сты, уæддæр.
Уыдон, уыцы æрмæджытæ, абон Ирыстоны арæнтæ кæуылты сты, æнæуый та, бынтон æрæджы дæр-ма кæуылты уыдысты æмæ сæ дуне кæуылты зыдтой, уымæй, нæ хъус сæм лæмбынæг куы ‘рдарæм, уæд тынг бирæ цæмæйдæрты æфтауынц дисы æцæг хъуыдыгæнæг адæймаджы.
Нæ фыдбоны сыхæгтæ нын Фæснауырæй (Пасанаурийæ — «ф» дамгъæ сæм кæй нæй, уый тыххæй уый бæсты фыссынц «п», «æ»-йы бæсты фыссынц «а»; «ы» дамгъæ дæр сæм нæй æмæ йæ арæцыгътой; фæстейæ та йæм сæ алы дзырды къæдзил «и» афтыдтой æмæ сыгъдæг ирон дзырд «Фæснауыр» агæпп кодта «Пасанаури»-йæ) суанг Дзæуджыхъæуы фындзы размæ — Ларсмæ нæ фыдæлты фидæрттæ æмæ Дайраны дуæрттыл, нæ рагон бæрзæндтыл куыд ныссагътой сæ тугæйдзаг тырысатæ, фæсарæйнаг уазджытæ æмæ сæм туристы тыхæй куыд ласынц æмæ сын куыд уырнын кæнынц, ома, уыдон сæ фыдæлты хæтæнтæ сты, ирæтты фыдæлтæн та-иу сæ сæрвæттæн авæрдтам; афтæмæй бынæттон цæрджытæн, се ‘рмтты хъарм нырма кæм æнкъардæуы, уыцы уæзгуытæм сын фæндæгтæ æхгæд куыд æрцыдысты, сæ фыдæлты къуымтæ мысгæйæ къуыбар цæссыг куыд калынц, уый адæймаджы дис æмæ мастыл куыннæ хъуамæ æфтауа?
Фæлæ уал нырма — Дайраны тыххæй дыууæ дзырды. Кæсын-фыссын чи зонынц, Ирыстоны, стæй Кавказы историмæ чи цымыдис кæнынц, уыдонæй алчи дæр зоны, Дайран кæй у Кавказы Сæйраг хохрагъы цæгатварсы уынгæг ком. Ууылты кæлы, фыдæлтæй фæстæмæ поэттæ зарджытæ кæуыл кодтой æмæ кæнынц, уыцы знæт Терчы дон. Ууылты цæуы рагæй-æрæгмæ зындгонд Арвыкомы фæндаг (æцæг ыл уырыс сæвæрдтой сæхи ном — Æфсæддон-Гуырдзиаг фæндаг, фæлæ уымæй йæ кад æмæ йæ нысаниуæг нæ фæныллæгдæр сты). Райдайы Ларсæй æмæ æххæссы Хъазбеджы онг, 14 километры бæрц.
Дайран — Дариал — Дарьял цы нысан кæны, уый рафæлгъауынмæ дзæвгар ахуыргæндтæ æргуыбыр сты, фæлæ дзы иууыл растдæрыл нымад цæуы академик Броссы хъуыды. Уый, персаг æвзаг æмæ араббаг историон бæрæггæнæнтыл æнцойгæнгæйæ, нымайы, ома, персаг æвзагыл дар нысан кæны дуар æмæ дар æмæ алан иумæ æмбарын хъæуы, куыд аланты дуар, афтæ æмæ ссис нырыккон Дайран (Дариал, Дарьял).
А. С. Грибоедов йæ «Фæндакконы фыстыты» мæнæ куыд зæгъы: «Выезд из Дариеля. Непроходимость от множества каменьев; иные из них огромны, один разделен на двое, служит вратами; такой же перед въездом в Дариель. Под иными осетинцы варят, как в пещере».
Æмæ А. С. Пушкин йæ «Путешествие в Арзрум»-ы комкоммæ куы ныв кæны, Ларсы цур, æрдзы рæсугъддзинадмæ кæсгæйæ, чырæйæ фæстейæ куы аззад, уæд æм салдат, дардæй хъæргæнгæ куыд згъордта фæстæмæ, зæгъгæ, æййаф нæ, æндæра дæ амардзысты: «... осетинские разбойники, безопасные в этом узком месте, стреляют через Терек в путешественников». Куыд æрбахæццæ сты Хъазбегмæ, уый аныв кæнын дæр дзы нæ айрох: «Деревня Казбек находится у подошвы горы Казбек и принадлежит князю Казбек. Князь, мужчина лет сорока пяти, ростом выше преображенского флигельмана», куыд ахызтысты Къобыл, стæй — «На другой день около 12 часов услышали мы шум, крики и увидели зрелище необыкновенное: 18 пар тощих, малорослых волов, понуждаемых толпою полунагих осетинцев, насилу тащили легкую, венскую коляску приятеля моего О.» Афтæмæй, Арвыкомы фæндагыл цæугæйæ, Бæрзæфцæгæй фæуырдыг кодта Хъуды комæрдæм æмæ сабыргай ныфтыд Уæлвæзы хъæумæ. Уырдыгæй Хъуды Мадымайрæмы кувæндоны диссаджы «бæлæсты къохы цур къардиуы былæй рахизæрдæм куы акæсай, уæд дæ цæстыты раз æнæхъæнæй сыстдзæн Гæдиаты Секъа æмæ Цомахъы райгуырæн хъуды ком. Ардыгæй бынмæ фæлгæсгæйæ, А. С. Пушкин ныффыста йæ зындгонд æмдзæвгæ «Кавказ»:

Кавказ ис мæ быны. Бæрзонд хохæн æз
Фæлгæсын фæйнæрдæм йæ митæмбæрзт тигъæй,
Мæ бæрзæндæн сабыр йæ базыртæ уигъы
Æддагон бæрзондæй ыстæхæг цæргæс.
Æвзарын мæ дæле тæлтæг дæтты гуырæн,
Тæссаг зæйтæн рæгътæй сæ фыццаг лæбырæн.

Ам мигътæ мæ быны кæнынц ныр хæлбурцъ,
Æхсæрдзæнтæ се ‘хсæн хæл-хæл кæнынц рæгътæй,
Уынын æз сæ быны хæрз бæгънæг къæдзæхтæ,
Хъуынахæст къуылдымтæ, уым къутæр фæбур,
Дæлдæр та хъæдыкъох, кæрдæгхæст цъæх тагтæ,
Уым зарынц ныр мæргътæ, уым дугъ кæнынц сагтæ.

Бындæр кæнынц адæм хæххон мæгуыр цард,
Уым фыстæ фæбырынц цъæх-цъæхид сæрвæттæм,
Æрхизы йæ фыййау йæ хъæлдзæг бынæттæм,
Кæм тындзы Арагуи йæ ададжы тагъд.
Уым комы æмбæхсы мæгуыр хæххон барæг,
Уым азæлы Теркæн йæ мастæлгъæд зарæг.

Терк хъазы ‘мæ ниуы, раст афтæ ма сырд
Чыргъæдæй йæ холы куы суыны, уæд ниуы,
Æнахъаз хæрамæй, йæ пырхкалгæ схъиуы,
Зыд уылæнтæй стæры егъау дурты ‘мбырд...
Дзæгъæлы! Нæй, нæй йын зæрдырай Сæрибар:
Æгомыг къæдзæхтæ йæ балвæстой фидар.
(Плиты Грисы тæлмац.)

Кæсыс æй æмæ дæ цæстытæй нал хицæн кæны Ирыстон. Фæлæ уый æрмæстдæр поэты стыр курдиат æмæ æнтыстыл дзурæг у. Уый бæлвырд адæмыл дзурæг нæу. Уымæй историон рæстдзинад нæ базондзыстæм.
Æндæр хабар сты, уыцы зæрдæуынгæггæнæг рæнхъытæ: «Бындæр кæнынц адæм хæххон мæгуыр цард, Уым фыстæ фæбырынц цъæх-цъæхид сæрвæттæм», «Уым комы æмбæхсы мæгуыр хæххон барæг» — кæсгæйæ, цæсытыл ауайынц, уæдмæ ирæтты куыд ныв кодта, уый — «осетинцы — самое бедное племя из народов, обитающих на Кавказе»; «На скале видны развалины какого-то замка: они облеплены саклями мирных осетинцев, как будто гнездами ласточек»; «полунагие осетинцы» æмæ афтæ дарддæр ирæтты кой кæм кæны, сæ цардыуаг сын йæхи цæстæй фенгæйæ кæм ныв кæны, уыдон; «...как слышно»-тæ кæм ис, уым та чидæр хæрамзæрдæйы цъыфкалæнтæ фæдзуры æмæ базонæм, стыр адæймæгтæ дæр искæй æнæуаг ныхасмæ куы фæхъусынц, уæд рæдийын кæй фæзонынц.
Уæдæ, Пушкин тынг хорз зыдта, кæй зæххыл цæуы æмæ лæууы, уый. Æмæ йыл чи ‘мбæлдысты, уыдон хъазахъхъæгтæ уыдысты, уырыссæгтæ, ногъайæгтæ, францæгтæ, ирæттæ — иууылдæр сæ амоны, цы адæмы хаттæй уыдысты æмæ дзы иунæг хатт цæмæннæ сирвæзтис уæд, нæ уæзгуытыл æввонгæй чи ‘рбадтысты, нæ уыцы фыдбоны сыхæгты кой? Ау, уыцы бынæтты уыдон дæр куы цардаиккой, уæд сæ поэты уынаг цæст никæуыл схæцыдаид, сæ ном зæгъыныл сын æлгъ кодта?
Уый хыгъд, æнæбын сæрсæфæн куы афыста: «Здесь путешественники обыкновенно выходят из экипажей и идут пешком. Недавно проезжал какой-то иностранный консул: он так был слаб, что велель завязать себе глаза; его вели под руки, и когда сняли с него повязку, тогда он стал на колени, благодарил бога и проч., что очень изумило проводников», — уæд уыдон фæстæ, зæгъæн ис, цингæнгæйæ, фыста: «Мгновенный переход от грозного Кавказа к миловидной Грузии восхитителен. Воздух юга вдруг начинает повевать на путешественника. С высоты Гут-горы открывается Кайшаурская долина с ее обытаемыми саклями, с ее садами, с ее светлой Арагвой, извивающейся, как серебряная лента, — и все это в уменьшенном виде, на дне трехверстной пропасти, по которой идет опасная дорога.
Мы спускались в долину. Молодой месяц показался на ясном небе. Вечерний воздух был тих и тепел. Я ночевал на берегу Арагвы, в доме Чиляева. На другой день я расстался с любезным хозяином и отправился далее.
Здесь начинается Грузия...»
Пушкин тынг хорз зыдта, кæдæм цыд, уыцы бæстæ кæцæй райдыдта.
Уæддæр нæ фыдбоны сыхæгтæй йæ цæсты ‘хсидгæ зды кæмæн ныттадзай, уымæн дæр æй нæ бауырнын кæндзынæ, нæ зæххытыл кæфхъуындартау кæй æрбадтысты. Уымæн æмæ сын сæ гыццылæй фæстæмæ æппынæдзух марг сæ зæрдæтæм фæтадзынц сæ хистæртæ, цыма уыдон нæ цæрынц нæ фыдæлты быдыртæ æмæ хæхтыл, фæлæ мах цæрæм уыдон зæххытыл æмæ сæм æндæр дзырд ницы хуызы хъары.
Фæлæ-ма æркæсæм, 1830-æм азы Ренненкампфы сæргълæудæй Уæрæсейы æфсад нæ фыдбоны сыхæгты ардыдæй Хуссар Ирыстонмæ куы ныббырста, ома, сæхи паддзахы адæмыл нæ нымайынц, коммæгæс ын не сты, хъалон фидын сæ сæрмæ нæ хæссынц æмæ сæ ныхмæ чи фæлæууыдысты, уыдон бынтон æгъатырæй тæвд нæмыджы ихы бын хъарм туджы лæсæнтæн куы фæласын кодтой, уымæ.
Уырысы æфсадимæ цы ананимон автор уыдис, уый ссардта публицистикæйы оригиналон хуыз æмæ, цыма йæ хæлармæ, йæ фыццаг фыстæджы фыста: «Дабы дать тебе, любезный друг, как можно более удовлетворительное понятие об Южной Осетии, которую имел я случай обозреть, скажу тебе, что сия горная и доступная только русской решительности страна, граничит к востоку с Военно-Грузинской дорогой или Кавказким ущельем, к западу с Имеретией, к северу с большой Кабардой, с югу с Карталинией» .
Æмæ йын йæ Хурыскæсæны Тогойты хъæуы Уырысы æфсад 1830-æм азы 17-æм июлы цы æгъатыр ми бакодтой, уый тыххæй æнæзонгæ автор цингæнгæйæ афтæ зæгъы: «Селение же вместе с замком, по приказанию генерала Ренненкампфа, 17 июля было разрушено до основы».
Уый дын хъуыддæгтæ. Ирæттæ-иу, нæ бонæй нæ уа, нæ фыдбоны, нæ уæзгуытæ нын алы хинты фæрцы чи байстой, уыдон лопъо гæдыныхæстæм гæсгæ, сæрдыгон хизæнтæм-иу кæдæм атардтам нæ фос, уым дæр кæд арæзтам хъæутæ, арæзтам мæсгуытæ, фидæрттæ, галуантæ!
Уымæй дæр цахæм фидæрттæ! Хæдхонгæ дурæй кæй амадтам, æгæрыстæмæй, Уырысы паддзахæн дæр йæ бон æнцæнтты сæ ныппырх кæнын кæмæн нæ цыдис. Пырх та йæ афтæ ныккодтой æмæ нæ адæмон сфæлдыстады дæр ныффидар йæ ном, Хъарсы фидар сисын адæмы ‘хсæн куыд стыр диссагæн баззад æмæ йæ абон дæр фæлтæртæн æмбисондæн цы хуызы фæхæссынц, раст афтæ.
Фыдæлтæй баззайгæ адæмон таурæгъ «Тогойты мæсыг»-ы, катайгæнгæ, зæрдæйы тугтæ тæдзгæ, бынтон æвæндонæй дзырдæуы: «Тогойты мæсыг фехæлдтой паддзахы æфсад.
Тогойтæн цы сæ бон уыди, паддзахимæ куыд схæцыдаиккой? (Хæцгæ та скодтой, фæлæ армыдзаг адæмæн, цæнгæтæй куы фестой, уæддæр минты ныхмæ цы сæ бон у? — Хъ. М.) Сæ хуыздæр лæг Куыдзан уыди æмæ загъта: „Мæ мæсыг мын фехæлдтат, цы уæ хъыгдардта?“
Йæхи йын фесæфтой Сыбырмæ.
Уæд Биганаты Уæрахъ загъта: „Цы уæ хъыгдары, цæмæн сафут мæгуыр лæджы?!“ Уый сæрыл Уæрахъы дæр фесæфтой.
— Цæмæн сафут уыдон? — загъта паддзахæн Уæсмæн.
Уый тыххæй Уæсмæны дæр æрцахстой — ды, дам, уыдон сæрыл цæмæн дзурыс.
Уый фæстæ Сачынаты дæр æрцахстой».
Чеселты тугкалæн хæсты фæстæ Тогойты номдзыд мыггагæн сæ бон паддзахы ныхмæ схæцын бацис æви нæ (схæцын æмæ фæуæлахизуæвын иу не сты, кæй зæгъын æй хъæуы), уый тыххæй та байхъусæм нæ Ирыстоны куырыхондæртæй иу, хицауад 1937-æм азы рæстæй кæй бабын кодтой, уыцы Тыбылты Алыксандрмæ: «Урстуалтæ уыцы рогæй бафтыдысты Ренненкампфы къухы.
Æгас Хуссар Ирыстоны ма иунæг Дзимыры ком баззадысты æнæ басæтгæ уырысы æфсæдтæн. Дзимыр хъæбатырдзинадæй Чеселтæй къаддæр нæ уыдысты. Тынг хæрам сæм хастой уырысы хицæуттæ.
Июлы 11 боны Ренненкампфы æфсæдтæ сæхи рауагътой Дзимырыл. Уыдон фезмæлыдысты Едысæй, ахызтысты Хъелы цады цурты æмæ Гнугъы æфцæгыл Дзимыргоммæ ныббырстой. Баджыны хъæуы Ренненкампф йе ‘фсæдтæ æрурæдта. Тæккæ уыцы афон уырысы æфсæдтæй ноджы иу бал Арагуийæ Дзимыргоммæ ссыд æмæ Мичеты рагъ æрцахста, Хъудмæ фæндаг æрæхгæдта. Дыууæ æндæр балы уырысы æфсæдтæй æрбафсæрстой Дзимырмæ Чысыл Леуахийæ æмæ Чысаны комæй. Дзимыры хæцæг адæмæн алырдыгæй сæ ацæуæнтæ байстой уырысы æфсæдтæ, цъиуы атæхæн нал уыд Дзимырæй».
Фæлæ уал ам чысыл æркæсæм, цы æнæном авторы кой нæм уыдис, уый та ацы тохы фæдыл йæ фыстæджыты куыд зæгъы, уымæ: «Отряду нашему с самого начала определено было усмирить кешельтцев, взять от них атаманов и возвратясь оттуда, следовать вверх по Большой Лиахве, для приведения к покорности осетин, живущих около сей реки и потом, перейдя высокий хребет Кного, спуститься к Жемурское ущелье для истребления обитающих в нем разбойников. Но, дабы он мог действовать с большим успехом против у отважных жемурцев, ему назначены были в помощь под командою начальника горских народов Эриванского карабинерного полка майора Чиляева, две роты 40 егерского полка и 300 человек грузинской милиции, составленной из храбрых и воинственных обитателей Мтиулетинских гор. Одна егерская рота и сто человек милиции должны были идти к отряду из города Душети через Ксанское ущелье; другая же, с остальным числом милиционеров, выступя из Кайшаура, обязана была занять горный хребет, отделяющий Гудовское от Жемурского ущелья и, наблюдая на оном все тропинки, перехвативает жемурцев, если бы они вздумали, для избежания ненавистной им покорности, укрыть себя бегством через сей хребет» (Периодическая печать Кавказа об Осетии и осетинах. 1 чиныг. Цхинвал, 1981. 35 ф.).
Ам адæймаг æнæмæнг ацахсдзæнис иу цымыдисон хабар: уырысы æфсад ацы тугкалæн стæрмæ иу бон æмæ дыууæ боны нæ цæттæ кодтой сæхи; раздæр нывæцтæ æнæмæнг арæзтаиккой; хъуыддæгтæ куыд хъуамæ цыдаиккой æмæ куыд цæуынц, уыдон æнæном автор дæр тынг хорз зоны, афтæмæй нæ сыхæгты топонимикæ, стæй нæ Фыдыбæстæмæ хæстæг цы бынæтты уыдысты, уыцы топонимикæ дæр раст куы фыссы, уæд Дзимыр, Джермугъ, Баджын, Хъел æмæ æндæр топонимтæ ныффыссын æдæрсгæ цымæ цæмæннæ у йæ бон? Кæд, мыййаг, йæ дзыхы нæ арæхсынц, йе ‘взаг сæ сæтты æмæ уый охыл афтæ у?
Нæ, ам æндæр кæмдæр ис ныгæд куыдзы сæр. Уыцы бынæттæ нæ фыдбоны сыхæгтæ сæхæдæг дæр нæ зыдтой. Æмæ сын кæд сæ ардауæг-гацца милицæ фæндагамонæг уыдысты, уæддæр ирон бынæтты нæмттæ «сопелитæ» цы хуыдтой, дæлейæ сæм уæлæмæ цы кастысты, æндæр сæ бæлвырд-бæрæгæй нæ зыдтой æмæ сæ уырысæн дæр, æвзаг кæмæй асæтта, ахæм дзырдтæй уымæн амыдтой.
Фæлæ нæм, 37-æм азы нын кæй ферох кæнын кодтой æмæ абон дæр рæстмæ кæй сфæлдыстад нæма зонæм, уыцы Алыксандры кой уыдис æмæ йын йæ куырыхон, рæстаг ныхасмæ байхъусæм дарддæр: «Уырысы æфсæдтæ кæм цыдысты, уым дур дурыл нал ныууагътой. Чысыл Леуахийы комы басыгътой Цапарух æмæ Гнугъы хъæутæ, мæсгуытæ фехæлдтой, сæ фос æмæ сæ фæллой байстой адæмæн.
Ирон адæм чысыл балтæй сæ ныхмæ тыхджын лæууыдысты, фæлæ Ренненкампфы æфсæдтæн сæ бауромынæн ницы фæрæзтой. Боныфæстагмæ Ренненкампфы æфсæдтæ калмау куы æртыхстысты Дзимыргомыл, уæд Дзимыры хъæутæ радгай æрвитын райдыдтой минæвæрттæ Ренненкампфмæ æмæ йын сæ сæр радтой.
Нæ радтой сæхи æрмæст Тогойтæ. Уыдон сæ мæсыджы бацыдысты æмæ афтæмæй хæцыдысты уырысы æфсæдтимæ. Уырыс систой мæсыг æмæ йæ фехæлдтой. Хъæу байстой. Тогойтæ хæхты бамбæхстысты, Дзимыры хохы сæр. Уырдæм сæм балæбурдтой æфсæдтæ æмæ дзы кæй цæгъдгæ ныккодтой, чи та сæ къухы удæгасæй бафтыд. Тогойтæн сæ сылгоймæгтæ дæр хæцыдысты. Уæд Дзимырæн сæ хъæбатырдæр лæгтæ, Тогойты Кудзан æмæ Соста-Мурат, бахаудысты Рененкампфы æфсæдты къухы æмæ сæ уырыс уацайрагæй ракодтой».
Тогойты кой дæр, уырысы кой дæр, нæ фыдбоны сыхæгты милицийы кой дæр нæм хуымæтæджы не ‘рхаудтой. Уыдон иууылдæр сæ кæрæдзийыл баст сты. Кæнгæ та нæ кæнынц иу хъуыддагмæ — нæ фыдбоны сыхæгтæн сæхи бон кæй нæ уыдис Ирыстоны басæттын æмæ алы æгъдауæй куыд архайдтой йæ хуссар хай йын уырыссаг арцы тыхы фæрцы ныддихтæ кæныныл, туджы леуахиты йæ ныххуыдуг ласыныл æмæ йыл афтæмæй цыфæнды аргъæй дæр сæ хъуынджын арм æрæвæрын. Рагæй фæстæмæ цы коммæ къæпп кодтой — Хъуды ком, уый хаудта Хуссар Ирыстонмæ. Фидар, æнæаскъуыйгæ тæгтæй баст уыд йемæ. Нæ маст дæр иу уыд æмæ нæ цин дæр. Нæ куымдтам нæ кæрæдзийæ фæхицæн кæнын. Не ‘хсæн никæцы арæн уыдис, цалынмæ нæ фыдбоны сыхæгты бæллицц нæ сæххæст æмæ нæм сæ цъыф къæхтæй не ‘рбалæгæрстой, уæдмæ.
Иу адæм кæй стæм æмæ иу цардæй кæй цардыстæм, уый, нæ бирæ адæмон сфæлдыстадау, бынтон ирдæй зыны адæмон таурæгъ «Хъуды абырджытæ»-йы: «Уыдис æрæгвæззæг. Адæм сæ фæззыгон куыст фесты æфснайд. Аивгъуыдта хуызивæн бон ( Уый, æвæццæгæн, Майрæмкуадзæн у, адæм æнæнхъæлæджы нæ фæдзурынц — «Майрæмкуадзæн мын зæгъ æмæ дын зымæг зæгъон» — Хъ. М.). Кæрдæг бур-бурид афæлдæхт æмæ æрбаруад, сыфтæр азгъæлди, æмæ хъæд быгъдæгæй баззади. Цъæх мигъ йæхи нал иста уæлæмæ кæмттæй. Æрæввахс сты зымæджы æнкъард бонтæ.
Ацы рæстæджы Хъуды абырджытæ: Рубайты Тотырадз, Такъæты Цыппу, Исараты Сугъар æмæ Цæболты Гайти цардысты Арагвийы доны сæр, Хъуды комы, иу рагон лæгæты.
Бирæ адæмтæ зылди сæ фæдыл, ахсынмæ сæ чи хъавыд, ахæмтæ. Бæрæг ничи ницы зыдта, кæм цæрынц, кæм бадынц, уымæн, æмæ къухы не ‘фтыдысты. Адæм дæр сæ кæм хъæр кодтой: йæ цонг йæ буарæй чи ралыг кæндзæн. Иууылдæр зыдтой, ацы цыппар лæджы мæгуыр адæмы сæрыл кæй схæтæнхъуаг сты сæ цардæй, уый æмæ сыл сæ къух æмбæрзтой.
Бирæ ма фæцардаиккой уыцы ран, лæгæты, æви нæ, хуыцау зоны, фæлæ сыл иу афон сæмбæлди хæрзгæнæг æмæ сын рахабар кодта: «Фыд æвзагæй хицæутты хъустыл æрцыди, ам кæй стут, уый, æмæ уæ ахсдзысты, фæлæ уæ сæрæн исты хос скæнут». Истугмæ цавд дурау фесты уыцы ныхасмæ цыппар дæр, ту сæ никæй уал дзыхæй схаудта, зæхмæ хъусыныл фесты. Стæй Цыппу йæхи фæхъæбæр кодта, йæхиуыл уæлæмæ схæцыд æмæ загъта йе ‘мбæлттæн: «Уæ, мæ хуртæ, куыд хистæр, афтæ уæ курын. Арв куыд нæры, афтæ нæ цæвы. Ныууадзæм ацы фæрныг бынат æмæ ахизæм Урстуалты ‘рдæм. Стæй та бон цæуы æмæ фарн йемæ хæссы».
Загътой æмæ йæ аразгæ дæр скодтой — «Тутыры æхсæв араст сты Урстуалтæм Хъелы æфцæгыл». «Æрбаввахс сты Сау дзуары хохмæ...» «Уалынджы æрбахæццæ сты фыййæутты раздарæнмæ æмæ уым æрæнцадысты». Фæлæ, æхсæвы астæумæ мит ныууарыди, «бæстæ къуыппæй-дзыхъхъæй æмвæз сси». Æмæ Цыппуйы фыды мады æрвадæлтæ Тогойтæм «аздæхтысты фæстæмæ Хъелæй æмæ ныццыдысты Дзимырмæ. Уыцы ран сæ Тогойтæ хорз суазæг кодтой, радтой сын сæ мæсыг боны ‘мгъуыдмæ, æмæ дзы æрбадтысты цыппарæй Хъуды абырджытæ». Цы тас ма сын уыдис, йæ ном, Гуры номау кæмæн баззад, уый хуылфы — «амад уыд хæдхонгæ дурæй. Ахæм фидар уыд æмæ йын тыхгæнæг тых никуы ссардта. Йæ иу фисынæй иннæ фисынмæ æххæсти иу дур. Мæсыгæн йæ уæлкъæсæр уыд ныфсæвæрæн фыст: «Ацы мæсыджы чи бада æмæ дзы тæсæй чи рахиза йæ хуылфæй, уымæн-иу куыдзы бæлæгъы дон ныччындæуæд. Кæд æмæ мæсыг фæцуда знаджы къухæй кæнæ ныккæла йæхи хъæдæй, уæд-иу йæ амайæг мæрдты авд дæлдæры ныххауæд».
Уырысы хицæуттæ сæ куы базыдтой, фысымты æгæр куы уынгæг кодтой, уæ уазджыты раттут, зæгъгæ, æндæра уæ бынсæфт фæкæндзыстæм, уæд Хъуды абырджытæ, кæд комахсæнæй урсыкъуырийы астæу мит чысыл фæдзода, уæддæр къах нæ урæдта, афтæмæй сæ къæхтыл бакодтой къах-къæлæттæ æмæ рахызтысты Урстуалтæм.
Нæ литературæйы классик Гæдиты Секъамæ гæсгæ Дзимыргом æмæ Арвыкомы дих кæны иу хох. «Секъа йæхæдæг ацы коймаг (ома, дзимыргоймаг — Хъ. М.) сиахс уыд, йæ цардæмбал, Цомахъы мад Битъæрæгоны Ганисмæ æрхаста Горгайы хъæуы Битъæртæй æмæ йæ каистæм уазæгуаты арæх цыд (уыдис дзы-иу Цомахъ дæр). Дзимыргомы иттæг хорз кæй зыдта, уый зыны йæ уацмыстыл» (Цыгъойты Хазби. Тогойты мæсгуытæ / Рæстдзинад. 2011. 29 октябрь.). Æмæ уыцы хъуыддаг уынæм, йæ автобиографион кадæг «Иунæджы» йæ лирикон хъайтар усгур куы уыдис, уæдæй:

Лæггуыф — мæ хуыссæн,
Мæ бандон — цъæх дур,
Цæссыг — мæ фыссæн,
Ме ‘вдисæн — нæ хур.

Уæддæр дын балцы
Куы ‘рымысыдтæн...
Мæ къæрид кæрцы
Хохы ныссалдтæн.

Мæн дын ыскодтой
Иу бæрзонд хъæумæ.
Хорз дæр мæ федтой, -
Ардыгæй — дæумæ.

Уæды заманы æцæгæлон кæмттæ æмæ хæхтыл сæрибарæй, æнæ фыдбылызæй рахиз-бахизгæнæн нæ уыдис. Пушкинæн æфсадимæ дæр амарынæй куы тарстысты. Афтæмæй хъудæгтæн сæ фæндагыл ничи лæууыд — кæдæм сæ фæндыд, уырдæм цыдысты. Уымæн æмæ уыцы кæмттæ Фæснауырæй ацырдæм иууылдæр нæ Фыдыбæстæ у. æмæ адæймаг, йæ Фыдыбæстæйыл кæдæм цæуы, уымæй никæй фæрсы.
Цæвиттонтæ, цас нæ хъæуы, уымæй — фылдæр. Бынтон æрæджы дæр ма — ссæдзæм æнусы фыццаг æрдæджы, номхуындæй, 1929-æм азы «Известия Горского педагогического института»-йы 5-æм томы мыхуыр æрцыдис Гæдиаты Цомахъы уац «Гæдиаты Секъа — ирон хæдахуыр поэт» уырыссаг æвзагыл æмæ йæ фыды тыххæй зæгъы: «Секъа райгуырди Хуссар Ирыстоны, бæлвырдæр зæгъгæйæ та Хъуды комы кæнæ Арагуийы комы. Арвыкомы фæндагыл, Млеты фæхæрдгæнæны — Млеты станцæйæ Къасарайы дæлвæзмæ сосæвæндаг къæдзтæ-мæдзтæгæнгæ æмуырдыг кæм цæуы, уым бынæй, Урс Арагуийы донбыл иу чысыл хæххон хъæу — цалдæр мæгуыр хæххон хæдзары бабукъ сты тæккæ хохрæбын. Уый у дæллаг Ганис» (Гæдиаты Цомахъ. Уацмыстæ. Дзæуджыхъæу, 1959. 461 ф.). Стæй ноджы дарддæр зæгъы: «Уыцы заман Хуссар Ирыстоны, иуæй-иу рæтты Цæгат Ирыстоны дæр, сауджынтæ иууылдæр гуырдзиæгтæ уыдысты». Ноджыдæр, цыма нæ абоны уавæр зыдта, бæлвырд кæны: «Хъуды комы адæм баст уыдысты цæгатимæ, Дзæуджыхъæуимæ». Фæлæ Ирыстоны арæнты тыххæй Пушкины ныхасмæ куы ничи хъусы, уæд Цомахъы ныхасмæ чи байхъусдзæнис. Секъа хуымæтæджы нæ дзынæзта:

Бæрзонд сау хæхтæ,
Цъæхсæр къæдзæхтæ,
Уынгæг нарæг ком, —
Мæ гуырæн бæстæ, —
Фæци мæ фæстæ
Хадæн ривæддон...

Æмæ йын поэт бæргæ зоны йæ аххосаг, йæ зонды цæст бæргæ уыны, цæмæн цæуынц уыцы зæрдæмарæн, удуынгæггæнæн хъуыддæгтæ, фæлæ йæ цыбыркъухæй йæ бон цы у? Йæхи загъдау — «Бирæгъ дæр зоны, Йæ мæгуыр боны Куыдзы бын хуыссы» — хуыздæр фадат ын нæ вæййы.
Ды дæр цахæмфæнды стыр æмæ куырыхон зонды хицау у, чи дæ ис хъусæг. Мæгуыры дур хæрдмæ суры. Цард нын фæндонæй никуы уыд. Кæд дæ нæ фæнды, уæд ма хъæц дæ фыдтыл. Æмæ фыдæй фыддæрмæ цæудзынæ. Катайгæнгæйæ, мæстæймæлгæйæ рох Фыдыбæстæйы судзаггаг фарстытыл уымæн дзуры поэт йе ‘фхæрд уды судзгæ рыст:

Саухъæд фердузтæ,
Ныры тæрхъустæ —
Сырдты паддзæхтæ.
Сау айнæг хæхтæ
Сусæг гæндзæхтæ
Цæгъдынц къæдзæхтæ.

Арвы нæрынæй,
Уады хъæрзынæй
Бындзарæй ризынц.
Зынаргъ дзæнхъатæ,
Æвзист хæзнатæ
Кæмæндæр ‘уилынц

Охай, дзæгъæл бын,
Æрцыд дыл дæ фын,
Баззадтæ дзæгъæл.
Де ‘взист буарæн,
Де ‘мбæхст дуарæн
Ссардтой дæгъæл.

Дзырдта сæ, фæлæ йæ дзурын дæр нæ уагътой. Хъыгагæн æм уæд дæр æмæ ныр дæр хъусæг нæ уыд æмæ нæй. «Фæсном ныхасæй» йæ фынтæ уымæн хъардта, «Кæлмхæсты зынтæ, Тæфсæджы фынтæ» къæдзæхтæн уымæн зарыд. Уыдонæй дарддæр æм хъусæг ничи уыдис. Иунæг уыдон ма уыдысты йæ ныфс, йæ цин, йæ сагъæс, йæ уды рыст æмæ катай:

Нæ зæхх — æрхытæ,
Лæбырд, пырхытæ,
Цæрæн дзы нал ис...
Мæ гуырæн бæстæ
Фесæфт мæ фæстæ,
Фехæлди Ганис.
(«Ганис»)

Ахæм судзгæ, дудгæ сагъæс æрмæстдæр кæндзæнис, йæ Фыдыбæстæй чи фæхауæггаг æмæ йæ чи фесæфта, йæ удæн иууыл адджындæр цы зæххы гæппæл у, уый йæ фыдызнæгтæн ривæддонæн кæмæн баззад, æрмæстдæр ахæм райгуырæн уæзæгæй иппæрд адæймаг. Искæй зæххыл йæ фос чи дары, уыдон ыл хæдхонгæ дурæй мæсгуытæ нæ амайынц («Хъуды абырджытæ») æмæ йыл зæрдæхъæрмттæ нæ фæкæнынц.
Уыцы «рох бæсты хъарæг» æнцой нæ лæвæрдта Цомахъæн дæр. Хъæрзгæйæ, катайгæнгæйæ уымæн дзырдта: «Рох бæсты хъарæг æнкъардæй зæрдæмарæн мастау хъуысы, — Рагон хъуыддæгты, нæ нæртон фыдæлты мысы, Уазал къонайæ нæ сидзæр æдзæллаг быдыртыл цæуы, Сау мигъау сагъæссаг сæртыл лæууы» («Рох бæсты хъарæг»).
Æрмæст Секъа æмæ Цомахъ цæмæн — Хъуды ком, Тырсыгом, Къобы зылдæй цыдæриддæр фысджытæ рацыд æмæ абон йæ Фыдæлты зæхх йе знæгтæн ривæддон кæмæн фæцис, уыдонæй алкæмæн дæр хъуыдиаг æмæ стыр катайаг фæцис, Советон Цæдисы ныппырхы фæстæ нæ Фыдыбæстæйы дзæнæты æнгæс хай нæ фыдбоны сыхæгты къухы æввонгæй кæй баззадис, æцæг дурæппарæн сын кæй фæцис, махæн та, мæгуыр нæ бон, нæ сыгъдæг зæдтæн сæ быны скувыны фадат дæр кæй нал ис, уыцы кæуинаггаг æмæ æрдиаггаг хъуыддаг.
Æмæ цъус фысджытæ, мыййаг, не сты: Гæдиаты Секъа, Гæдиаты Цомахъ, Абайты Бекызæ, Гуыдиты Герман, Хæмыцаты Альбег, Кокайты Тотрадз, Касаты Батрадз... Иууыл сæ куы нымайæм, уæд ма дзы иуахæмæй фылдæр та бирæтæппыты аууон аззад.
«Нæ фос-иу кæмыты дардтам», уым нын кæд райгуырд, бирæ адæмтæм æдæппæт цас фысджытæ ис, уыдонæй фылдæр дзырдаивады дæснытæ! Æмæ, чи зоны, бирæтæ, Мамсыраты Темырболатау, фыды бæстæйæ иппæрд кæй баййæфтой, уыцы хъысмæты азарæй дæр сфысджытæ сты? Уый дæр ахъуыдыйаг фарст у.
Джыккайты Шамил нæ хуыздæртæй иуы, уыцы коймаджы тыххæй дзырдта: «Цомахъ райгуырд 1882 азы 14 январы Ганисы, Хъуды комы. Уыцы ком у æмбисонды рæсугъд бæстæ, фæлæ — зынвадат, уæлдайдæр, зымæгон рæстæджы — нывæфтыдæй йæ æвдисы Секъайы æмдзæвгæ „Зымæг Ирыстоны“. Хъуд у таурæгъты бæстæ. Уым ирон адæм фыдæй-фыртмæ цардысты тохы уавæрты. Тох кодтой æрдзы тызмæг тыхтимæ царды сæраппонд, тох кодтой знæгты ныхмæ сæрибар æмæ намысы сæраппонд. Фæлæ комы адæм бæрцæй уыдысты чысыл, нæ сын уыд æндæр кæмттæй æххуысгæнæг æмæ зынтæй фæрæзтой гуырдзыйы æлдæрттæм ныхмæ лæууын. Секъа иу æмдзæвгæйы фыста хъыгзæрдæйæ:

Мæ гуырæн бæстæ
Фæци мæ фæстæ
Хадæн ривæддон.

Æрцыд, Секъа цæмæй тарст, уыцы стыр бæллæх. Куырыхон поэт фæдзæхста йæ адæмы: „Нæ фыдыбæстæ нын куы байсой — Сау хох ныккæндзæн æрдиаг“. Ныр Хъуды ком æгасæй дæр баззад хадæн — гуырдзыйæн. Сау хох æрдиаг кæны, хъарæг кæнынц Ганисы сæрмæ Азау æмæ Таймуразы бæлæстæ, скъуыдтæ кæны Амраны лæгæт, дзыназынц Хъуды абырджыты сæрибар хæтæнтæ... Фæлæ сæ чи хъусы?!»
Фæлæ диссаг уый у, Уырысимæ нæ фыдбоны сыхæгтæй мах раздæр баиу стæм (1774-æм азы, уыдон та — 1801-æм азы), афтæмæй нын нæ уæзгуытæн чысылгай-чысылгай схицау сты æмæ сын сæ не ‘мцегтæ дæр сæ кæфхъуындар дзыхы атъыстой. Уыцы хъуыддаг Секъайæн нæ, ныры поэттæн дæр уымæн ссис сайраг.
Хæмыцаты Альбегæн йæ райгуырæн «Тырсыгом — рыст хохæгты уарт»-ы ис йæ уд. Чи зоны, уым ын цард ныллæг къæсы райдаид ногæй —

Фæлæ у нæ миткъæсæр рох,
Фыдуаг дымгæ фæрссæгтæй хъазы.
Ныббукъис ныллæг хъæды къох,
Æдзæрæг хъæу — йе сæфтыл разы...

Мæн нал зонынц къуыбыртæ, ком.
Тырсыйæгтыл рахатт сæ Хуыцау...
Нæй уыдонæн фидæнбон, сом...

Æмæ уыцы хъысмæтыл — сæфты хъысмæтыл, чи зоны, æндæр гæнæн кæмæн нал ис, уыцы æдзæрæг хъæу сразы, фæлæ йе сæфтыл куыд хъуамæ сразы уа поэт; йе ‘дзæрæг хъæу куыд хъуамæ сыфта йæ рыст удæй?
Кокайты Тотрадз тынг хорз зоны — «Ис иунæг амонд дунейы: ФЫДЫЗÆХ. Æнæ уый цард лæджы зæрдæ нæ куры» æмæ бæллы уырдæм æрæздæхынмæ, цæмæй йæ зонгуытыл æрхауа йæ цуры («Ис иунæг хорзæх а дунейы: УАРЗЫН»); фæлæ йын нæ фыдбоны сыхæгты азарæй уый фадат нæй æмæ та ног æмæ ногæй сæгом вæййы йæ рагон хъæдгом — «Хæхты цъассы Тырсыгом Баззад хастæй кæмдæр» æмæ йын «Нал ис уырдæм ыздæхæн» — «Сау фыдæхы бæллæхæй У æдзæрæг, æрхуым», «Тары ризы йæ фидæн» — æмæ куыннæ дзыназа поэты зæрдæ. Йæ Фыдызæххæй ма йын баззадысты æрмæст урс мысинæгтæ:

Ныр дæр ма... Ныр дæр ма... Ныр дæр ма... Ныр дæр...
Цæй бирæ сты уыцы æгъуыстаг мысæнтæ!
Фæлладæй куы ‘руадзын мæ базыл мæ сæр,
Фыдæлты уæзæгмæ уæд атындзы зæрдæ.

Фæцæуин дæм иу бон, мæ цинтæ æргом
Дæ рох къуымтыл хъарин, фыруарзтæй фæзарин,
Фæлæ ма цы цæуон? — æдзæрæг у ком, —
Ирон лæджы артдзæст ам рагæй дæр нал и.

Нæргæ хъæутæ фесты æнæзынгæ хаст,
Фæлыгъдысты цардагур дардмæ йæ фырттæ.
Æргомæй нæ рацыд ам иу бон дæр хæст —
Ам цард уыд цæргæбонты хæстæй цыфыддæр.

Кæдмæ зилдзæн арвы бын масты фыдæх? —
Мæ зæрдæ йæ мæтæй куы батад, куы баруад:
Дзæгъæлæй та баззад нæ фыдæлты зæхх.
Уæлвонгæй кæйдæр хъул сах абадт...

Уым цард цæргæбонты хæстæй цыфыддæр кæй уыд, сусæг-æргом нын нæ хъуырмæ марæн кæрдтæ кæй дардтой, нæ фыдæлты къуымтæ æдзæрæгæй уымæн зайынц. Æмæ уыцы хъуыддаг æрмæст хъудæгты, тырсыгомæгты, къобæгты не ‘ндавы, фæлæ ирон лæджы худ чи дары, уыдонæй хъуамæ уаид алкæй сагъæс дæр. Фыдызæххæн фесафæн ис, йæ раздахын фæзын вæййы.
Афтæ кæй у, иры лæгаулæгтæн нæ фыдæлты зæххы рис сæ уды рис рагæйфæстæмæ уымæн ссис. Æмæ сын æнцон никуы уыд æмæ нæу. Уыцы хъуыддаг бæрæгæй зыны, нæ тæккæ хуыздæртæй кæй уыд, уый охыл нæ фыдызнæгтæ марæн кæрттæ кæй сластой стыр курдиаты хицау Джыккайты Шамилмæ. Уыцы хъуыддаг йæхæдæг дæр уыдта æмæ мах дæр, фæлæ йæ не стыр зæрдæтæй нæ бон куыйдзыхтæй бавæрын нæ бацис.
Шамил стыр лæг кæй уыдис, уый бæрæг у уымæй дæр æмæ йын Ирыстоны уарзт, Ирыстоны маст, нæ сæфт кæмттыл катай æнцой никуы лæвæрдта æмæ йæ хъуыды æвдыста æцæг аив дзырды фæрцы:

Лæууы гуыбырæй Хъуды хох мæрдхуызы,
Йæ сау цæссыгтæ суадæттæй цæуынц.
Дыууæ ингæнæй сусæг марой хъуысы,
Дыууæ тæрсыл дыууæ маргъы кæуынц.

Дзыназы Ганис хохрæбын æрхуымæй,
Хъæрзы Секъайы сау хæдзар пырхæй.
О, скодтой мохе фосдарæн йæ хуымæй,
Зынынц йæ дуртыл тугвæдтæ сырхæй.

Тындзы Арагуи сæфт хъæутæн сæ рæзты,
Йæ гуырæн не сты Иры хæхтæ ныр...
Кæддæр нæ дзырд нæ хъыг зæгъын фæрæзта,
Цæмæн у абон цавддурау æмыр?

Цы кодтой ир сæ ныййарæг мад Æрдзæн,
Кæдæм калы йæ хъарм хъæбысæй мах?
Цæргæсбадæнты сау халон æрцæрдзæн,
Уыдзæн вайнахæн дзуары хъæд гæнах.

Æмæ, Къоста Бетъырбухæй куы æрыздæхт 1885-æм азы æмæ Ирыстон æфхæрд, ссæстæй куы ‘рæййæфта, фæлæ йын иу сæрылхæцæг куынæ уыдис, уæд нæ тæхгæ-нæргæ зæдыхайæн куыд ныллæгъстæ кодта: «Гъе, Уастырджи, ракæс, цæмæй Нæ фæуæм бынтондæр фыдвæндаг» («Ракæс»), афтæ уый дæр йæ тæрттæ байтыгъта арвæрдæм:

О иры бардуаг, арвгæрон кæм тæхыс?
Дæ фарн фыдбонты срухс кæнæд нæ ных!
Титан, нæ хъæрмæ рарæдув дæ рæхыс,
Дæ зынгæй ратт æфхæрд адæмæн тых.

Фæлæ Хуыцау æнæ ‘ртæ сомы хæрæг кæм нæ дæтты, мад йæ хъæбулæн æнæ скæугæ дзидзи кæм нæ дары, пайдайы охыл æфсымæр æфсымæры хурхмæ кард кæм фæдары, уыцы мæнгард зæххыл махæн æнæ хъæр, æнæ хъæлæбайæ кæй радтам, уыцы зæххытæ фæстæмæ чи хъуамæ раздаха, æгасæй тыхы æмæ зонды къуыбæрттæ куы фестæм, уæддæр.
Ларсыл ма сын Цæцæнмæ фæндаг нæ уыдис æмæ сын уый дæр Уæрæсейы нозтылмард президент Ельцин сæ разæй скодта, нæ зæххæй æнæхъæн километр æмæ æрдæг аппаргæйæ. Афтæмæй нæ дзыхтæ ныххуыдтам. Уæрæсейы арæнхъахъхъæнджыты уæды хистæр Николаев загъта, зæгъгæ, сын куыд дæттæм нæ бæстæйæ, æмæ йæ рацъон бирæгъы сырд фæкодта бынмиз президент, ома дæу чи фæрсы Ирыстоны къæдзæхтæй, æниу, Уæрæсейы быдыртыл дæр хуыздæр нæ аудыдта, фæлæ.
Уыцы æнæрцæугæ фидиссаг хъуыддагыл нæ æппæты фыццаг зæрдæбынæй æрмæст дзæнæттаг Джыккайты Шамил ныдздзынæзта, фæлæ цыма бынатылæгтæм никуыцæй хаудта, сæхицæн ахæм бадт скодтой:

Фæдис! — Дайраны ком уырысæй
Кæнынц сайтан гуырдзы тыхист...
Рæхджы та ерыстау йæ уырсæй
Кæндзæн нæ сонт сабиты цъист.

Кæм ис мæгуыр бæстыл фæхæцæг?
Дайран куы фесафæм, уæд нын
Нæ хурхыл дардзысты æрвæдзæг,
Нæ цард та фестдзæни фыдфын.

Фæлæ йæ, хъыгагæн, хицауæй, адæмæй иу хъусæг нæ фæцис. Чи йæ фехъуыстой, уыдон дæр сæ бынæтты æвæлмастæй бадын хуыздæрыл банымадтой æмæ скодтой къуырматы æфсон. Поэтæн та йе сæфты хабар раст уыдæттыл баст уыдис. Ноджы, — кæд цæфæй нæ мæлыс, уæд дын — рæхуыст, — бабын æй кодтой нæхи зындоны арты судзинæгтæн.
Афтæмæй, æнæ сæрылхæцæгæй сын æнцондæр у, Ирыстон кæрæдзиимæ цы æнæуынгæ тæгтæй баст у, уыдон лыстæг скъуыдтæ кæнын. Цæргæ-цæрæнбонты сæ æппынæдзух сусæг-æргом уымæн æхсыдтой, цæмæй рæстæгыл атыдтаиккой. Кæрдихгай хуыздæр батайæм сæ ахсæнты. Мæстæйдзагæй ма бæргæ фæзарæм: «Ой, делиа-делиа, Мцхетис акет чвениа», — фæлæ зарынæй Фыдыбæстæ фæстæмæ ничи здахы. Уæлдайдæр, бирæгъы хъуыры куы аирвæза, уæд.
Уый нæ, фæлæ нын цæмæй нæ хъуыды æмæ адæмы хъуыдыйæ дæр нæ уæзгуыты алыварс нæ рухс æмæ уаз мысинæгтæ схафой æмæ нæ фæсонæрхæджы дæр макуы уал зыной, цыма рохнизæй рынчын стæм, уый тыххæй фæстæ ницæуыл хæцынц; иуварс ницæй тыххæй алæудзысты. Æфсæрм фæуой, уымæ та сæм æнхъæлмæ кæсæн нæй. Сæ цæсгоммæ сын хъаз дæр батæхуды кæндзæнис, ахæм бæзджын цармæй сын сты. Æгæрыстæмæй, Давид-Сослан ирон кæй уыдис, ууыл куынæ уал сæттынц.
Мах та нæхи дæр, адæмы дæр бæргæ фæрсæм: «Арвыком цæмæн баззад фæсарæн?» (Туаева А. Г. Трусовское ущелье: почему оно оказалось за границей? / Фыдыуæзæг*Отчий край. Дзæуджыхъæу, 2008. 156 ф.; Цыбырты Людвиг, Дзасохты Музафер. Арвыком цæмæн баззад фæсарæн / Рæстдзинад. 2010. 25 декабрь.). — фæлæ уыдонæн сæ хъусыл гыркъо нæ хауы, нæдæр сæм уымæ ис æнхъæлмæ кæсæн.
Ныртæккæ нæ мæсгуытæ, нæ цыртдзæвæнтыл æрмæст сæ тугæйдзаг тырысатæ нæ садзынц, фæлæ хидкалгæ уæхскуæзæй архайынц, сæ удтæ хъарынц нæ топонимтæ — туг æмæ стæгæй бынтон ирон дзырдтæ ивыныл: Хъазбег сын уымæн агæпп кодта Степанацъминдайæ.
Æмæ уым диссагæй ницы ис. Ноджы дæр-ма зæгъæм, стыр ирон ахуыргонд, ССР Цæдисы Паддзахадон премийы лауреат, Уæрæсейы зонæдты академийы академик, Стырбританийы Королеваг Азиаг Æхсæнады кадджын уæнг, Хельсинкийы Фино-Угораг æхсæнады уæнг-уацхæссæг Абайты Васо уымæн дзырдта: «Фашизм хицауадмæ кæмдæриддæр æрцæуы — алы ран дæр халы гуманитарон зонад, фыццаджы фыццаг та — историон зонад. Æргом æмæ æнæфсармæй зонады раз æвæрд цæуы хæс: историон рæстдзинад агурын æмæ æндидзын кæнын нæ, фæлæ этникон, национ æмæ рассон æнæруромгæ хицæй æппæлын».
Сæхи раздæры историктæм та кæсæм: «в период первой половины ХIХ века в Юго-Осетии происходили массовые выступления. Особенно крупными были восстания 1804, 1810 — 1812, 1830, 1840 и 1850 годов. Крестьяне ущелья Большой Лиахвы отстояли свою вольность и личную свободу от притязаний помещиков. В феврале 1851 года правительственный сенат России признал незаконными притязания князей Мачабели на крепостное право над осетинами» (СССР. Грузинская Советская энциклопедия. Тб., 1981. 353 ф.). Хъуды ком, стæй иннæ кæмттæ та сæхи хъару æмæ лæджыхъæдæй ссæрибар кодтой сæ фæстагæтты Ерыстауты æлдæртты æфсондзæй.
Фæлæ ныр нæ фыдбоны сыхæгты уыдæттæ нал æндавынц. Сæ шовинистон æнкъарæнтæ æгæр скуыстой. Уырысы паддзахы рæстæджы сын цы нæ бантыст хин æмæ кæлæнæй, лæбурын æмæ тугкалынæй, уый абон сæ къухы æфты æввонг æмæ цъаммар мийæ, æмæ фæстæ цæмæн хъуамæ фæлæууой, сырх, мыййаг, куынæ фæуыдзысты. Æнцайынц сынæгæй, мæнгард дуне сын сæ тугæйдзаг къух куыд аразынц, растдæр уыцы хуызы.
Афтæмæй, нæ хурныгуылæн — Триалет æмæ Гудзаретау, сæхи бакодтой нæ хурыскæсæн — Хъуды комæй Тырсыгом, Къобы зылдыл суанг Ларсмæ. Ноджы ма зæгъон, Уæрæсе нæ уыцы кæмттимæ айста йæхимæ, афтæмæй, мах сæ хъуыдыйы кæрон дæр нал æрлæууыдыстæм, нæ дзæнæты къуымтæ нын ауагъта бирæгъты хъæлæсы. Фæлæ адæймаг иу бонæн нæу æмæ сæ хъуамæ хуыздæр бонты ралæудмæ дарæм нæ зæрдыл.
Æмæ, Ирыстон, мах дæу нæ, фæлæ, æвæццæгæн, растдæр уаид, ды мах куы бафæрсис: «Кæм ис, ирон адæм, нæ Хурыскæсæн?»

P. S. Мæ зæрдæйы ацы хъынцъым Джиуæргуыбайы ралæууæн бон æмæ Уастырджыйы æхсæв фæдæн лæмæрст æмæ сыгъзæрин зæдтæй æнæхъæн Ирыстон фæдзæхст цы уа, уый зæгъы мæ зæрдæ.
Оммен, Хуыцау! Дæуæн æй Дæ цæст бауарзæд!
20.11.11,
Джиуæргуыба