Nog adres

НИЧИ ФЕРОХ, НИЦЫ ФЕРОХ/ Æстдæс цæвæджджыны

Мæ уацæн йæ сæр хуымæтæджы нæ рахуыдтон «Æстдæс цæвæджджыны», фæлæ уал цалынмæ уымæ æрыздæхон, уæдмæ уал мæ зæрдæ цы чиныг бацагайдта, хъуамæ уый тыххæй зæгъон мæ хъуыдытæ. Мæ къухы ис, 2010 азы «Хуссар Алани» цы гуырастджын чиныг рауагъта мыхуыры «Стыр Фыдыбæстæйон», зæгъгæ, уый. Ам бузныг зæгъын хъæуы ацы чиныг саразæг - Стыр Фыдыбæстæйон хæсты хайадисæг, Дзауы районы хæсты ветераны Советы сæрдар, Хуыцъейы хъæуы цæрæг Харебаты Ефимæн.
Ефиммæ чиныг саразыны хъуыды хуымæтæджы не 'рцыд. Уымæн æмæ 1941 азæй 1945 азмæ æрмæст Дзауы районæй хæсты быдырмæ фæцыдысты æртæ минæй фылдæр Ирыстоны равзаргæтæй. Æмæ диссаг куыд нæ у, æрмæст Хуссар Ирыстоны иунæг Дзауы районæй хæстмæ цал лæджы акодтой, уал лæджы Гуырдзыстоны цыппар районæй - Лагодехы, Гурджаны, Хъварела æмæ Ахметæйы районтæй, иууыл иумæ сисгæйæ, уал лæджы конд не 'рцыд хæсты быдырмæ. Диссаг куыд нæ у, уыцы районты цы ирон хъæутæ уыд, уыдоны хæстонæн бæзгæ нæлгоймаг нал баззад, Гуырдзыстоны «патриотикон» хицауад йæ «лимит-тæ» æххæст кодта ирон цæрджыты хардзæй.

Æрмæст Дзауы районæй йæ фыдыуæзæгмæ нал æрыздæхт мин хæстонæй фылдæр. Ноджы фылдæр та - уæззау цæфтæй, онгцухтæй чи æрыздæхтысты, уыдон.
Зæрдæйы тæгтæ базмæлынц, зæрдæйы тугтæ нытæдзы Хъорсеуы хъæуæй хæстмæ цы авд æфсымæры ацыд, уыдон хъысмæтыл сагъæсгæнгæйæ. Авд æфсымæрæй фондзæй баззадысты хæсты быдыры. Цыма дыууæ Ирыстоны æмдзырд бакодтой, афтæ Цæгат Ирыстонæй авд æфсымæры Гæздæнтæй æмæ авд æфсымæры та Тедетæй. Гæздæнты лæппутæй хæстæй ничиуал æрыздæхт, уыдонæн сæ номыл цырт сарæзтой. Номдзыд ирон поэт Плиты Грис та сыл кадæг ныффыста. Хъыгагæн, Хъорсеуы хъæуггаг авд æфсымæры ном никуы ничи ссардта, уый махæн ныббаринаг нæу. Хæсты бабын сты Бури, Сардо, Ягор, Никъала æмæ Уанкъа æфсымæртæй дыууæйæ Залыкъа æмæ Митуша сæрыгасæй бæргæ æрыздæхтысты, фæлæ сын се 'фсымæрты мæтæй сæ цард ад нал кодта…
Æмæ канд уыцы иу хæдзарæй фæцыдысты хæстмæ? Ерманы хъæуæй Джелдытæй хæстмæ ацыд æхсæз æфсымæры: Налыкъ, Абзалга, Ленто, Къола, Владимир æмæ Сардо. Зæрдæскъуыд фесты сæ ныййарджытæ: æхсæз фырты, æхсæз æфсымæрæй иу дæр хæсты быдырæй иу- дæр нал рыздæхт. Афтæ Гасситы Никъалайы фондз фырты - Елиоз, Харитон, Михал, Георги æмæ Шурæйы хъысмæт дæр, фондз æфсымæры дæр баззадысты хæсты быдыры. Жриайы хъæуæй Хъотайты Иваны фондз фырты Тенгиз, Захар, Рутен, Митуша æмæ Арсен се 'ппæт дæр бабын сты тохы быдыры. Ахæм хъысмæт бай-йæфта Рукъы хъæуы цæрæг Плиты Михалы фондз æфсымæры дæр. Чеселтгомы Сыхты хъæуæй Хозиты Петърейы фондз фырты, фондз æфсымæры дæр фæмард сты тохы быдыры.
Æз нæ ракодтон, цыппæргай лæппутæ хъæбултæ чи æрвыста уыдоны кой. Уыдон та уыдысты фараст хæдзары. Фараст хæдзарæй тохы быдырмæ ацыд (36) æртын æхсæз сагсур лæппуйы.
Згъуыбиры хъæуккаг Дзукъаты Тъатъейы цыппар фырты дæр уыдысты хæдтæхæг-скъæрджытæ æмæ сæ рæсугъд цард хъæбатырæй радтой сæ уарзон бæстæйы сæраппонд.
Ныр афон у: мæ зынаргъ газеткæсæг ацы уац цæй алфæн фыссын, уый раргом кæнон. Цæ-виттон, æстайæм азты æз ныффыстон æмдзæв-гæ «Æстдæс цæвæджджыны», - зæгъгæ, ахæм номимæ, мæ уацы сæр дæр уымæн афтæ рахуыдтон. Хъуыддаг уыд афтæ: мæ хæлæрттæй мын сæ иу - номхуындæй та дзæнæттаг Санахъоты Чермен радзырдта ахæм хабар, зæгъгæ, Теделеты хъæуæй æстæс хæдзары хос карстой, афтæмæй сæм чидæр фæхабар кодта хæст, дам, райдыдта. Хосдзаутæ уый куы фехъуыстой, уæд сæ уис чи раздæр хаста, афтæ-иу йæ цæвæг угæрдæны кæрон æрсагъта…Афтæ æстдæс хосдзауы дæр сæ цæвджытæ æрсагътой угæрдæны кæрон æмæ хæстмæ фæцыдысты. Цæвджытæ абон дæр сты æфснайд, мæнæ уын сæ къам. Хъуыддаг уый мидæг уыдис æмæ цæвджытæ цæмæй зæххы ма бамбыдаиккой, уый тыххæй сæ бæласыл æрцауыгътой. Сæ-хæдæг, та - хосдзаутæ загътой «нæ цæвджытæм нын мачи февналæт, мах уæлахизæй æрыз-дæхдзыстæм æмæ куыст адарддæр кæндз-стæм». Ехх, бæргæ афтæ куы уыдаид, фæлæ æстæс хосдзауæй иу дæр хæстæй нал æрыздæхт. Мæнæ уыцы æмдзæвгæ:
Мачи сæм бадзурæт:
«Знаджы цæфæй
Райгуырæн самæхст йæ
туджы!»
Фот уал сæ куыстаг
кæронмæ, фæрнæй,
Багæдзæ-ма кæнут, курын.

Мачи сæм бадзурæт: Иры хæрзтæ
Уадз, æмæ рог зарæг зарой.
Чи сын æркæндзæн сæ уистæ хæсгæ,
Зæрдæ кæуыл хъуамæ дарой?

Мадæр сæ мадæлтæм бадзурут: «Хæст
Ирæн дæр райдыдта абон!
Ма сын æй бауарзæт, макæд уæ цæст…
Уастæн, йæ райдайæг, атон!

Мадæр сæ уарзæттæ базонæт, ныр
Райдыдта тохы бон дардыл.
Уадз, æмæ райгæ ивазæнт фæндыр,
Зарæг æснывæндой цардыл.

Фæлæ цы бамбæхсдзæн зæрдæйы маст?
Хосдзæуттæ базыдтой хабар.
Алчи йæ цæвæгыл андзыг æваст,
Цины хур фæсмигъты атар.

Чи сæ куыд раздæрæй хаста йæ уис,
Афтæ сæ цæвджытæ сагътой
«Райгуырæн бæстæ, дæ рис у нæ рис,
Демæ стæм, немæ дæ», - загътой.

Æмæ лæппувзæрстæй æстдæс дæр уæд
Систы фæдисонтæ Ирæй.
Хохы сæ куыстаг бæргæ уыд сæ мæт,
Фæлæ..
Раивтой цæвджыты цирхъæй…

Раивтой æмæ сæ карды цыргъæй
Знаджы æдуидæгтæ дастой.
Ам та сæ мæдтæ сæ риутæ тыгъдæй
Кувгæ хуыцауы раз хастой.

Фæлæ æгъатыр уыд хæстæн йæ уаг.
Мады лæгъстæтæм нæ хъуыста.
Ничи сæ ссардта фæстæмæ фæндаг,
Баззад æрдæгыл сæ куыстаг.

Хохы сæ цæвджытæ уал азы ныр
Хъенсагъд, лæугæйæ дзыназынц.
Мадæлтæн систы хъæбултау, мæгуыр,
Мæдтимæ цæссыг ныуазынц.

Уалдзæджы мæргътæ куы рыздæхынц, уæд
Райдайынц цæвджытыл цинтæ.
Маргъы хуызы ма нæм рыздæхынц, кæд
Хохы сæ уæзгуытæм, зиумæ…

У ныр дæр фæндагмæ цæвджыты каст.
Уал азы … Иу сæ нæ разынд.
Иры æстдæс къуымы нал ссыгъд арт,
Иры æстдæс бындур разылд.
Ацы æмдзæвгæ куы фыстон, уæд мæм, раст зæгъгæйæ, фæкаст цыдæр легендæгонд, цыма йæ чидæр æрымысыд, фæлæ бон цæуы æмæ фарн йемæ хæссы, зæгъы нæ рагон ирон æм-бисонд. Гъе, æмæ боны фæстагмæ, мæ къухы бафтыд ацы хъæбатыр номдзыд ирон хосдзæуттæн сæ нæмттæ, сæ мыггæгты бæлвырд-гæнæн документ. Мæнæ уын сæ номхыгъд æмæ сымах дæр базонгæ ут Ирыстоны сагсур лæппуты нæмттæ æмæ мыггæгтимæ: Бестауты Георги Пъаулейы фырт, Джихаты Аркин Уасилы фырт, Диакъонты Пармен Тъотъойы фырт, Танделаты Тазо Пидойы фырт, Танделаты Миха Сандыры фырт, Джихаты Миха Сосланы фырт, Таймæзты Митуша Нафийы фырт, Бестауты Мате Симоны фырт, Танделаты Бибо Дауыты фырт, Бестауты Никъала Паулейы фырт, Гæджиты Илар Къибилы фырт, Хуыбецты Илас Михалы фырт, Танделаты Алита Габойы фырт, Танделаты Геси Уасилы фырт, Джихаты Сосо Таймуразы фырт, Танделаты Барис Падойы фырт, Танделаты Грамито Михалы фырт.
Лæппуты ацы къордæн къухдариуæг кодтой Бестауты Георги Паулейы фырт æмæ Гæджиты Илар Къибылы фырт. Афтæ æмзæрдæйæ заргæ ацыдысты тохы быдырмæ. Цæвджытæ (нывы) ауыгъд цы бæласыл сты, ууыл фыст ис: «Æрыздæхдзыстæм, нæ угæрдæн ныддасдзыстæм!». Гъе, ахæм дзырдæй бæргæ ацыдысты, фæлæ сын сæ хъысмæт сæ райгуырæн бæстæм æрыздæхыны фæндаг сындзæй æрыхгæдта.
Уæлдæр куыд загътон, афтæмæй хъæубæстæ хосдзауты цæвджытæ бæласыл æрцауыгъ-той, цæмæй сæ хъæдтæ ма бамбыдаиккой. Хъыгагæн, ацы бæласы дæр нæуæдзæм азты зæххынкъуыст тынг бахъыгдардта. Ацы тулдзбæ-лас уыд Теделеты кувæндон, ныр уый дæр нал ис.
Цыма мæ фæнды зæгъын:
Æз сидын нæ ирон адæммæ, цæмæй ацы диссаджы хъæбатыр лæппутæн сæ райгуырæн зæххыл цырт æвæрд æрцæуа. Нывгæнджытæ, скульптортæ агурын нæ нæ хъæуы, Хуссар Ирыстоны Хуыцауы фæрцы ис нывгæнджытæ дæр æмæ скульптортæ дæр, æрмæст хъæуы хъуыддаг бацырынгæнæг. Æмæ нæм уый дæр ис, нæ Республикæйы абоны ног къухдариуæггæнæг ахæм историон хабар æнæхъусдард нæ ныууадздзæнис.
… Уæлдæр цы чиныджы кой ракодтон, ома Дзауы районы хæстонтыл дзырд кæм цæуы, «Стыр Фыдыбæстæйон хæст», зæгъгæ, уым чиныгаразæг Харебаты Ефимы ном кæм ссардтон, уым æнæмæнг бузныг зæгъын хъæуы чиныгыл техникон æгъдауæй чи бакуыста, æмткæй къухфыст йæ гаччы чи сбадын кодта, уыцы курдиатджын удгоймаг Тедеты Валяйæн дæр йе 'нувыд фæллойы тыххæй. Бафиппайын ма хъæуы иу ахæм хабар Тедеты чызг йæ хæстон фыд Абрамы цæстæй дæр нæ федта, Валя уыд гуыбыны, афтæмæй йæ уарзон фыд фæцыд тохы быдырмæ æмæ хъæбатырæй фæмард. Мæгуырæг, чызг ын райгуырд, уый хъусгæ дæр нал фæкодта.
Ноджы ма иу хабар: Харебаты Ефим æмæ Тедеты Валя хур цы чиныгæн фенын кодтой, уый стыр ахъаз фæуыдзæн Дзауы районы хъæбатыр хæстонты сгуыхтдзинæдтæ ноджы лæмбынæгдæр базонынæн.
ХАРЕБАТЫ Леонид, поэт, публицист