Nog adres

Иуæй-иу топонимты тыххæй

Цалдæр азы размæ Дзæуджыхъæуы рацыд чысыл брошюрæ «Указатель географических названий». Уым иуæй-иу географион нæмттæ, мæнмæ гæсгæ раст амынд нæ цæуынц æмæ мæ уый тыххæй зæгъын фæнды цалдæр ныхасы. Мæн ныртæккæ фæнды æрдзурын цалдæр топонимы тыххæй. Уæлдæр цы чиныджы кой ракодтон, уым иуæй-иу топонимтæ раст амынд нæ цæуынц. Зæгъæм, Потыфæз, Гори, Калак æмæ æндæртæ. Ацы топонимтæ сæ фонетикон скондмæ гæсгæ бынтон æмхуызон сты гуырдзиаг топонимтæ Калак, Пот æмæ Гориимæ. Бирæтæ хъуыды кæнынц, зæгъгæ, уыдон сты гуырдзиаг æвзагæй æрбайсгæ дзырдтæ, фæлæ сын уыцы æвза-джимæ мур дæр ницы иудзинад ис хуымæтæджы иугъуызондзинадæй дарддæр.

Æрдзурæм сыл хицæнтæй. Уæлладжыры районы Нары зылды ис хъæу Гори. Чиныджы æвдыст цæуы Гуры хуызы. Афтæмæй афтæ зыны цыма топоним Гур æмæ ирон Гори сты дзырд Гурæй аразгæ. Фæлæ уый раст нæу. Топоним Гори у лæджы ном. Ирыстоны иугай лæгты нæмттæй бирæ хъæутæ сырæзт цæвиттон Ниноты хъæу, Тохтиты хъæу, Хозиты хъæу, Дасеты хъæу, Разденты хъæу, Миттаты хъæу, Себоты хъæу æмæ ноджыдæр бирæ æмæ бирæ иу адæймаджы номыл арæзт хъæутæ. Гори уыдис Гæджитæй æмæ цардис Потыфæзы, абон дæр дардмæ фæлгæсы Гæджиты фидар мæсыг Потыфæзы сæрмæ къуыппыл. Уымæй йæ галиу фæрстыл Зæрæмæджы ‘рдæм адаргъ сты Гæджиты хуымтæ. Адонæй хуыздæр зæххытæ уыдис Нары зылды æмæ сæм бирæтæ хæлæг кодтой, адæм æрмæст зæххы фарнæй куы цардысты, уæд. Йæ рæстæджы Гæджиты хуымты сæрыл загъд æрцыдис номдзыд Гоцъиимæ, загъд асайдта тугкалдмæ дæр, фæлæ уæддæр Гæджитæ сæ зæхх никæмæн радтой. Гæджиты Гори йæхицæн цæрæнбынат равзæрста Гæджиты хуымтæй чысыл дарддæр. Ныртæккæ Уарцъейы ком кæй хонынц, уымæн йæ тæккæ райдианы Зыруджы цæугæдоны былмæ æввахс, сарæзта дзы мæсыг, хæдзар æмæ цардис йæхицæн æнæмæтæй.
Йæ цоты кæцыдæр фæлтæрæй иу лæппу хуындис Атег. Уый бинонтæн æрхаста иу чызг йæ ном Сили, йæ мыггаг нæ баззад æмæ сын райгуырд лæппу Му-раш. Мураш разынд тынг хъаруджын, кадджын адæймаг æмæ сын уæд сæ хæдзармæ дзурын райдыдтой Мурашы ном, ацы номæй равзæрдис мыггаг Мурастæ, зæгъгæ. Горийы мыггаг ацы хæдзарвæндагæй ферох, фæлæ хъæуы ном баззад йæ но-мыл. Фæстагмæ ацы ком схуыдтой Уары ком, стæй Уары комæй сырæзт Уарцъейы ком æмæ дзы æрцардысты æндæр мыггæгтæ дæр, сарæзтой хицæн чысыл хъæутæ - Фырæтæ, Худисæн, Магали, Хъур-тæ. Чысыл ком у Уарцъейы ком, фæлæ дзы царды фадæттæ мæгуырау нæ уыдысты. Ныртæккæ дзы, хъыгагæн, иунæг цæрæг дæр нал ис.
Ныр та ахизæм æндæр хъæуы ном Потыфæзмæ. Нарæй Потыфæзмæ ис хæрз чысыл дæрццæг. Ныгуылæны æрдыгæй Зыруджы бацæуæны цæугæдоны тæккæ райдианы, йæ фæрсты фынккалгæйæ згъоры Зыруджы цæугæдон. Топоним Пот бирæтæ бæттынц гуырдзиаг горæт Пот-ы номимæ, фæлæ сын иумиаг ницы ис. По у лæджы ном, ахæм хъæуы ном ма ис Зыруджы дæр: Потæ, зæгъгæ. Гæнæн ис æмæ ном По уыдис фæцыбыргонд номы формæ. Ахæм æгъдау уыдис ирæттæм раздæр æмæ ныр дæр, цæвиттон, Фатимæ-Фати, Сæлимæт-Сæли, Фаризæт-Фари, Солæман-Соли, Батырбег-Батыр, æмæ æндæртæ.
Мамысонгомы ис иу хъæу Калаг, хъыгагæн æй фыссынц Калак, фæлæ уый раст нæу. Ном Калаг ницыгъуызон баст у гуырдзиаг æвзагимæ. Мамысоны топоним Калаг у вазыгджын дзырд æмæ дих кæны дыууæ хайыл Ка æмæ Лаг. Ацы компоненттæ сæ дыууæ дæр æмбæлынц Ирыстоны хæххон хъæуты æндæр рæтты дæр. Цæвиттон, Камагъ, хъæуы ном Джинатгомы. Дзырд Магъ махæн зындгонд у, Магъыфцæгæй, йæ хуссарварсы та ис Дзомагъ. Æнæмæнг Дзо æмæ Ка сты æмæ уыдысты географион уавæр бæлвырдгæнæнтæ. Абон сын мах сæ мидис нал зонæм, фæлæ сæ мидис афтæ кæй уыдаид, ууыл нæй дызæрдыггæнæн. Компонент Лаг æмбæлы Хилагы комы дæр - Хилаг, зæгъгæ. Хъыгагæн нæ хæххон топонимтæ махæн бынтон æнæзындгонд сты æмæ уымæ гæсгæ сæ мидис у тархъæд.
Горæт Къуайсайы тæккæ ныхмæ ис иу рæсугъд хъæу, гуырдзы йæ схуыдтой Часавал æмæ уыцы æцæгæлон номыл ирæттæ ныцъецъелæг сты æмæ ферох кодтой уыцы хъæуæн йæ æцæг ном. Уыцы хъæу хуыйны Фæзыхъæу. Æз уый тыххæй фыстон цалдæр хатты, фæлæ та йæ уæддæр хонæм æмæ фыс-сæм Часавал. Фæзыхъæуæй хуыздæр æмæ рæсугъддæр ном цы хъуамæ уа, фæлæ нæм уæддæр æцæгæ-лон ном хуыздæр кæсы æмæ æдзухдæр уымæй пайда кæнæм. Бирæ ирон хъæуты нæмттæ гуырдзы фæивтой сæхи пайдайæн, афтæмæй бынтондæр ферох сты нæмттæ-топонимтæ Багатыхъæу, хонæм æй Замтарет. Æрæджы газет «Хурзæрин»-ы бакастæн Хуыбиаты Никъалайы уац, хъæуты нæмтты тыххæй. Уыцы уацы дзырдæуы, зæгъгæ, Торманеули хуындис Хæрисджын. Ферох нæ ис уыцы ном. Ирон хъæутæй иттæг бирæ ис, зайæгойты нæмттæ чи хæссы, ахæм топонимтæ: Дидинæгджын, Нæзыджын, Тулдзджын, Саукъодахджын, Мыртгæджын, Дыр-гъджын æмæ æндæртæ. Уыцы æгъдау ирæттæ ахастой, æгæрыстæмæй, гуырдзыйы районтæм дæр. Цæвиттон Боржомы районы ис хъæу Æхсынцъыджын, æмæ йæ гуырдзыйы рахуыдтой Тъхъемловани. Уæллаг Къахеты ис хъæу Пыхсджын æмæ уый та рахуыдтой Пичхуани. Гуырдзыйы хицæуттæ алыгъуызы дæр архайдтой цæмæй ироны кой бынтондæр скуынæг кæной æмæ уымæ гæсгæ нæ ауæрстой сæ сау митæ кæныныл, æгæрыстæмæй культурæйы фадыджы дæр. Знауыры районы ис ирон хъæу Хæристау æмæ йæ хонынц æмæ фыссынц Гъаристави. Ахæм сызгъуыммæгонд топонимтæ дзæвгар ис Хуссар Ирыстоны. Зæрдæйæн æхсызгон у, бæрæг бæлвырд органтæ кæй æрæвнæлдтой нæ географион нæмттæм æркæсынмæ.
УАНЕТЫ Владимир