Nog adres

Аккаг хуынтимæ

Фыссæг Къæбысты Зауырыл сæххæст 75 азы

Нæ абоны ирон про¬зæйы хуындзаутæй иу – Къæбысты Шакройы фырт Зауыр райгуырдис 1936-æм азы 27-æм июлы, Чеселты хъæусоветы, Раройы хъæуы. Фы¬дæй хæрз чысылæй баззадис сидзæрæй, нырма къахæй дæр рæстмæ нæ уад, фæлæ цух нæ уыдис йæ мад Хуыбылон (Джиоты Натъа), стæй йæ хисдæр хотæ æмæ æфсымæрты рæв¬дыдæй. Фæлæ адджын ныхасæй гуыбын не ‘фсæды, цинтæ уæлæдарæс нæ баскъуыхынц. Нæ райгуырæн бæстæ уыцы азты кæд удуæлдай куыст кодта, кæд стыр къах¬дзæфтæй цыдис размæ, уæддæр нырма бирæ цæмæйдæрты æййæфта цух. Уыимæ та, йæ бирæ æндæр хъæбултау, цардцух куыннæ зад чысыл Зауыр, фæлæ зæрдæргъæвд хохаг лæппу ахуырмæ дæр æмæ фезмæлдмæ дæр зынгæвæрдæй уæл¬дай нæ уыдис, æмæ скъолайы партæйыл бадтаид æви хуы-монтæн галтæрæгæй галты æфсондзыл, гъе, та чъеури¬йыл лæууыдаид, уæддæр йæ хъæлдзæг мидбылхудт нæ сысыд йæ цæсгомыл…

Уæды рæстæджы астæуккаг ахуырад кæмæ уыдис, уы¬донæй йæ бирæтæ нымадтой фагыл – ахуыр адæм нæм уый¬бæрц нæма уыд, фæлæ æвзонг, мызыхъарæзт хохаг лæппу æмбæрста, сомбон ын уыцы ахуырад нал сфаг уыдзæнис, Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институты ирон æвзаг æмæ литературæ, уырыссаг æвзаг æмæ литературæйы факультетмæ уымæн бацыд ахуыр кæнынмæ.

Институт бирæ цæмæйдæрты феххуыс æвзонг, цардбæл¬лон лæппуйæн, царды йын бирæ цæмæдæрты байгом кодта йæ цæстæнгас. Рагæй дæр æвзыгъд уыдис аив литерату¬рæмæ, æмæ ныр суыдта, йе ‘вæджиаг галуанмæ йын бахи¬зæн кæуылты ис, уыцы дуар, ссардта йын йæ дæгъæл, райдыдта фыссын аивадон уацмыстæ – радзырдтæ.

Аивадон литературæ та кæд адæймагæн йæ уд æмæ йæ цард аивдæр кæны, уæддæр дзы домы бирæ хъизæмæрттæ. Хъуамæ чингуытæ кæсгæйæ, чингуытæ фысгæйæ, æрвитай дæ царды бонтæ, хъуамæ æййафай æгъуыссæг æхсæвтæ, фæлæ чеселттаг лæппу нæ фæтарст ахæм фыдæбæттæй. Уый нæ, фæлæ 1961-æм азы институт каст куы фæцис, уæд, цæмæй цард хуыздæр базыдтаид, цæмæй йæ уацмысты хъайтартимæ æмбæлдаид лæгæй-лæгмæ, сæ цæстытæм сын кастаид комкоммæ, уый тыххæй уыцы аз хохаг хъæумæ ацыд ахуыргæнæгæй. Куыста Ленингоры районы Гарубаны, Къитриулийы, Салбиеры. Ирон сабитæн амыдта сæ мадæ¬лон æвзаг, куыста скъолайы директорæй… Фæлæ диссаг цы у, уыцы азты, кæд дзы йæ иумæйаг куыст тынг бирæ рæстæг иста æмæ исы, уæддæр йæ литературон куыстыл, йæ сæйраг куыстыл, никуы суæлæхох, никуы йыл систа йæ къух.

Уый нæ, фæлæ цы адæмимæ фæкусы, цы адæмимæ фем¬бæлы, уыдон удыхъæдты хицæн миниуджытæ фæисы æмæ фæбæтты иумæ, фæаразы сæ йæ уацмыстæн, рæстæджы цæсгом чи æвдисынц, ахæм типон фæлгонцтæ.

Уыдон, ома йæ уацмыстæ, куыд ма загътон, афтæмæй цъус не сты. Газеттæ æмæ йын журналты фæрстыл цы бирæ радзырдтæ æмæ уацаутæ ныммыхуыр, уыдон кой куынæ скæнæм, уæддæр нырмæ рауагъдад «Ирыстон»-ы мыхуыры рауагъта бирæ очерктæ, радзырдтæ æмæ уацауты æмбырд¬гæндтæ, романтæ…

Æмæ кæй ныффыста, фæлæ мыхуыры чи нæма фæзындысты, уыцы чингуыты къухфыстытæ!.. Зауырæн уый бæрц æнтысы, йæ уацмыстæн темæтæ, стæй сæ хъайтарты дæр уæларвæй кæй не скъæфы, фæлæ сæ кæй агуры, йæхæдæг цы царды цæры, уым, йæхæдæг цы адæ¬мимæ æмбæлы, уыдон æхсæн, уыдон сæнтты. Уый фæбæрæг йæ фыццаг уацмыстæй…

…Фæд-фæдыл рауагъта ра¬дзыр䬬тæ æмæ уацауты дыууæ æмбырдгонды – «Хъис¬фæндыр» æмæ «Сосойы зарæг». Уыдоны разынд йе ‘цæг кур¬¬диат, куыд новеллист, афтæ. Фæ¬бæрæг сæ ис, Зауыр кæй арæхсы прозæйы чысыл формæйæ адæймаджы царды цин¬тæ æмæ хъæнтæм дæсны фыссæджы цæстæнгасæй кæсын æмæ сыл дзурынмæ.

Цæмæй, фыссæджы авналæнтæ къуындæг кæм сты, литературæйы ахæм цыбыр формæйы бæрц дзырдтæ æмæ ны¬мад деталты фæрцы дæ бон адæймаджы зæрдæмæ нык¬кæ¬сын бауа, цæмæй йын йæ бæллицтæ æмæ йæ удыхъæд æххæстæй æмæ алыварсонæй равдисай, уый æнцон нæу, алы фыссæджы къухы не ‘фты. Фæстаг рæстæджы арæхæй-арæхдæр уымæн райдыдтам дзурын, цыма нæм радзырды жанр размæ нал цæуы.

Фысгæ сæ кæнæм, чизоны, æгæр бирæ дæр, фæлæ нæ, мæн¬¬мæ гæсгæ, алкæй бон нæ бавæййы, йæ «уацмыс» радзыр¬¬ды æмвæзадмæ сисын, бæрц дзырдтæй царды рæст¬дзи¬над равдисын. Зауыр та «Хъисфæндыр» æмæ «Сосойы зарæг»-æй фенын кодта, кæй йæм ис уыцы курдиат.

Ахæм цæхгæр фæзилæнтæ, ирд нывтæ æмæ сæ удæгас æвзагæй спайда кæнын бацис йæ бон, æмæ сæ куы кæсай, уæд царды февзæрдзысты дæ разы, цыма дын сæ автор нæ дзуры, дæхæдæг сæ уыныс…

Æнæзæгъгæ нæй, Зауыр кæй у фыццаг ирон фантастикон романы автор. Уый у авторы фыццаг роман дæр æмæ ирон литературæйы фыццаг фантастикон роман дæр. Къæбысы-фырт æй кæд зынгæ францаг фыссæг Пьер Булы роман «Маймулийы планетæ»-йы æндæвдадмæ гæсгæ ныффыста, уæддæр йæ бон куыд бацыд, афтæ йæ сбаста ирон цардимæ æмæ нæм фантастикæйы жанры фыццаг зæр¬ватыччы æнгæс кæй у, уымæ гæсгæ йæ æхсызгонæй кæсы ирон чиныгкæсæг.

Уæлдæр скодтон, йæ фыссæн стъолыл цы ног чингуыты къухфыстытæ ис, уыдон кой. Уыдонмæ чиныгкæсæг арæх кæй фæцымыдис кæны, уый мæхицæй зонын, уымæ гæсгæ сын, юбилярæй бар ракургæйæ, мæ бон у æмæ фехъусын кæ¬нон, йæ … юбилейыл кæй æмбæлы аккаг хуынтимæ.

Уыдон дзурæг сты авторы æнтыстыл.

Хъазиты Мелитон