Nog adres

Иу удгоймаджы культ аиуварс кæнын æмæ нывæфтыд литературæйы рæзт ног уавæрты (1956 – 1985)

Адæмы царды, æмткæй бæстæйы царды цыдæр стыр ивындзинæдтæ куы ‘рцæуы, уæд уый, зæрдæйы тæгтæй нывæст чи сты, уыцы адæмыл бандавы иууыл тынгдæр. Уыдон та сæйраджы вæййынц аивады кусджытæ. Æфсæн фидары йæ куы бавæрай, авд-авд дуары йыл авд-авд гуыдыры куы сæвæрай, уæддæр, царды фæфæлдæхтытæ, рæстæджы знæт гуыр-гуыр йæ зæрдæйы хъустæй ма ахса, йæ зонды цæстæй йæ ма уына, уый гæнæн нæй.
Аивады кусæг, уæлдайдæр, фыссæг у цардбарæн тæраз - цыфæнды йыл куы хæцай, цыфæнды æнæраст барæн дзы куы аразай, уæддæр ын иухатт æнæфеуæгъд нæй, æмæ йын табу - Рæстдзинад зæгъы йæ ныхас. Уымæн, Рæстдзинадæн, фесæфæн нæй. Арты йæ куы басудзай, уæддæр та аргъæутты цъæх маргъ - фениксау спæррæст кæндзæнис фæныкæй. Афтæ уыд æмæ афтæ уыдзæнис æнусты.

Æгæрыстæмæй, дины бон дæр нæу адæймаджы хъуыды цæргæ-цæрæнбонты бастæй дарын. Суанг ХVIII æнусы зындгонд францаг философ, фыссæг Дени Дидро, æгæрыстæмæй, Хуыцауы тыххæй дæр фæндвидарæй уымæн дзырдта: «Вера в бога создает и должна создавать почти равное число фанатиков и верующих. Везде, где признают бога, существует культ, а где есть культ, там нарушен естественный порядок нравственного долга, и нравственность падает. Рано или поздно наступает момент, когда то же самое понятие, которое удерживало от кражи, понуждает к убийству ста тысяч человек. Хороша замена!».

Уый, не Скæнæг кæй хонæм, табу кæмæн кæнæм, уый - Хуыцауы культы тыххæй зæгъы Дидро. Æмæ кæй уынæм, нæхийау зæххон чи у, уый культы тыххæй та уæд куыд ахъуыды кæнæм? Йæ аиппытæм ын куыд сæхгæнæм нæ цæстытæ, куыд æй стауæм æппынæдзух? Уый æрмæст уыдон трагеди нæ уыдис, фæлæ ирон литературæ æмæ æмткæй нæ ирон адæмы трагеди дæр. Уымæн æмæ, абон бæлвырд æмæ раст ныхас кæй тыххæй хъуамæ зониккам, аивады хуызы цы цард хъуамæ уыниккам, уыцы дуг баззад рæстæджы фæлмы. Зæрдыл æрбалæууы Гафезы æмдзæвгæ «Тулдз». Æгъатыр дымгæ, сырдау, куы «ссонт æмæ ыскарз», стæй кæртмæ тыхæй куы бабырста æмæ сыл йæ маст куы ныккалдта, уæд ын «Тулдз сæттын нæ комы! Фырау æм сарæзта йæ ных», уый хыгъд наз фæтарст. «Йæ сæрыл ын дæтты фæндаг». Гафезы хъуыды дæр у æргом:
Æз кад кæнын тыхæн, фæндонæн,
Нæ фæсивæд цæрæнт фæрнæй!
Нæ бон у асæттæм, æндонау,
Фæлæ нын, назау, тасæн нæй!
Цы фыдæвзарæн дуджы кой кæнæм, уым фидар тулдзау чи нæ фæтасыдысты, уыдон царды æгъатыр цалх ассæста йæ быны. Гафез Фыдыбæстæйон хæсты рæстæджы, стæй уый фæстæ азты цы зондыл хæст уыдис, йæ Райгуырæн бæстæйы адæргæй сулæфынтæ куыннæ фæрæзта, уый 30-æм азты æргомæй куы ‘вдыстаид, уæд æй цæттæ мæлæтæй йæ ныхыдзуар дæр нал фервæзын кодтаид. Уыцы фыддуг фæстæдæр чи хъавыд раздахынмæ, цæмæй Гафез æмæ йе ‘мзонд фысджыты карды фындзыл систаиккой æмæ басыгътаиккой: «Мы вели и будем вести непримиримую борьбу против антипартийных, антисоветских элементов… Писатели просили, а затем требовали, чтобы их избавили от Н. Джусоева, Ф. Гаглоева, Бестаева, Дзуццова, но эта просьба до сих пор не выполнена», – уыдон Ирыстон кæнæ ирон литературæ æндæвта? Уыдон уыдысты, Нигер «ультрабдительные» люди» цы дзырдхæсджыты хуыдта, уыдæтты фæдонтæ. Æмæ сын иунæг рæстæджы дæр нæ уыдис æрхæст. Кафыдысты нæ сафджыты æмдзæгъдмæ. Нымыгътой. Марын кодтой. Не ‘фсæстысты нæ хуыздæрты, нæ сæрхъызойты тугæй. Адæмы æппынæдзух дардтой тасы.
Æмæ Советон Цæдисы Компартийы хъомысадæн кæд йæ ХХ съезд йæ фæцудыны нысан уыдис, уæддæр ын искуы раргом кæнын хъуыд йæ хъæнтæ. Йæ азым чи нæ зоны, уый размæ раст фæндагыл цæуын дæр нæ зоны. Уыцы хъæнтæ раргом кæнын, хи рæдыдтытыл басæттынæн, кæд сæ иууылдæр «адæмы фыд» Сталины æккой скодтой, уæддæр æрцыд рæстæг. Уымæ гæсгæ партийы съезд уыд хурбон арвныннæрдау.
Цымæ, уыцы съезды стыр уырыссаг фыссæг М. Шолохов афтæ куы загъта: «Нет книг за последнее время, таких книг, которые завоевали бы сердца и любовь широчайших читательских масс. Кто же в этом виноват? Разумеется, прежде всего – сами писатели, но повинны в этом и партийные организации, призванные заниматься вопросами культуры, да и читатели не в стороне, а в бороне, в бороне ответственности за нынешнее состояние литературы, потому что, литература, как известно, не только внутреннее дело самих писателей, но и общенародное, и прежде всего – партийное дело», – уæд йæ хъуыдыйы нæ уыдис, ома, парти йæхи литературон хъуыддæгты кæй тъыссы, уым ис аив литературæйы æнæнтысты аххос, уый гæнæн нæй. Фæлæ сæ раздæры дæсгай азты мæлæты тасæй сæ нæма уырныдта, декларативон уавæрæй æцæг ис реализммæ рахизæн æви сæ сайгæ кæнынц?
Æмæ кæд Советон Фысджыты цæдис сæ рæнхъытæ мингæйттæй нымадтой – 3.247 уæнджы æмæ 526 кандидаты, афтæмæй, рауагъдад «Советский писатель»-ы 1953 – 1955-æм азты дзæвгар рауадзгæ чингуыты нымæцæй сæрыстыр уæвгæйæ, Шолоховы загъдау – «Наводить тень на плетень», уæд ирон фысджытæ та нымæцæй дæр (Хуссар Ирыстоны уыдысты 26 уæнджы æмæ иу-цыппор райдайæг æвзонг авторы, Цæгат Ирыстоны та – чысыл фылдæр) æмæ се ‘нтыстытæ дæр уыдысты армыдзаг. Уæддæр, Ирыстоны арæзтад, ахуырадимæ уыдон дæр дзурæг уыдысты социализмы размæцыдыл. Хуссар Ирыстоны куыста педагогон институт, педагогон æмæ хъæууонхæдзарадон ахуыргæнæндæттæ, зонад-иртасæн институт. Цæгаты уыдысты фылдæр – 4 уæлдæр ахуыргæнæндоны, 2 зонад-иртасæн институты, 13 та техникумтæ. Скъолатæ сæ куыст Фыдыбæстæйон хæсты рæстæджы дæр нæ ныууагътой, кæд знаг Дзæуджыхъæуы ‘ййонг æрбахæццæ, уæддæр.
Хæсты хæнтфæстæ ногæй цæуын райдыдтой журналтæ «Фидиуæг» æмæ «Мах дуг». Чингуыты рауагъдадтæ азæй-азмæ кодтой хъомысджындæр. Алы аз дæр мыхуыр кодтой дæсгай алы æмæ алыхуызон чингуытæ, уæлдайдæр, нывæфтыд литературæйæ. Стыр нысаниуæг уыдис, Сталины амарды фæстæ Ирыстоны хуссар хайы ногæй скъолатæ нæ мадæлон æвзаг æмæ уырыссаг æвзагыл ахуыр кæнынмæ, кириллицмæ кæй рахызтысты, уымæн. 1949-æм азы нын сæ нæ фыдбоны сыхæгтæ куы сæхгæдтой, тыхæй нæ гуырдзиаг æвзагыл куы ахуыр кæнын кодтой, латинаг алфавиты бæсты нæ сæхи алфавитыл куы фыссын кодтой, цæгаты та кирилицмæ куы ахызтысты, уæд Ирыстоны дыууæ хай дзæвгар фæиппæрд стæм нæ кæрæдзийæ. Æгæрыстæмæй, нæ ахуыргонд адæмæн дæр тынг фæзын, Ирыстоны дыууæ хайы мыхуыр цы уацмыстæ цыдысты, уыдон æдæрсгæ кæсын.
Уыцы хъуыддаг уæлдай зындæр уыдис цæгаттæгтæн. Хуссайрæгтæ æнæуый дæр ахуыр уыдысты уырыссаг алфавитыл, уырыссаг æвзаг кæй ахуыр кодтой, уый тыххæй; фæлæ цæгаттæгтæ нæ зыдтой гуырдзиаг алфавит æмæ уыцы хъуыддаг мæгуырауæй æндæвта литературæйы размæцыдыл. Хуссары цы литературон уацмыстæ мыхуыр кодтой, уыдон цæгаттæгты бон нал уыдис кæсын. Уыдæттæ иу нацийæн компартийы сусæг фæндонмæ гæсгæ зонгæ-зонын арæзтой гуырдзиæгтæ æмæ уырыссæгтæ. Уæддæр фысджыты правленитæ Цæгаты дæр, Хуссары дæр архайдтой, цæмæй фысджытæ сæ кæрæдзимæ лæууыдаиккой хæстæг, се ‘хсæн уыдаид фидар сфæлдыстадон атмосферæ, сæ кæрæдзимæ сын мауал уыдаид раздæры æнæууæнк ахаст, æууæндыдаиккой сæ иузæрдыг æмсисонтыл æмæ фысджыты хайадтæ суыдаиккой сæ уацмыстæ æвзарæн сфæлдыстадон лабараторитæ. Нырма сæ зæрдыл тынг хорз лæууыд, 1949-æм азы нæ фыдбоны сыхæгты КГБ Хуссар Ирытоны фысджыты хайады куыд «раргом кодтой» «дæластæрдон националистон организаци». Уый тыххæй Хуссар Ирыстоны фысджыты хайад æмæ журнал «Фидиуæджы» редакци ныппырх кодтой, (æгæрыстæмæй, ссæрибар кодтой æмæ æрцахстой журналы корректор, фронтовик Букуылты Алыксыйы), ома, зынг уæхстæй басудзинаг ирон националисты ахстæттæ сты æмæ сæ æмбæлы скуынæг кæнын… Фæстæдæр историон зонæдты доктор, профессор Санахъоты Муратæй фехъуыстон (йæ фыд 37-æм, стæй уый фæстæ азты куыста Хуссар Ирыстоны милицийы сæргълæууæгæй), нæ фыдбоны сыхæгтæ ахæм кæнгæ хъуыддæгты фæрцы Хуссар Ирыстоны цæрæг ирон адæмы, Фыдыбæстæйон хæсты рæстæджы цæцæн, мæхъхъæл, балхъайрæгтæ, хъæрæсейæгтæ æмæ æндæрты куыд ахастой, афтæ мах та цæмæй нæ фыдæлты зæххæй – Ирыстоны хуссар хайæ фесæфтаиккой Азербайджаны ССР æдзæрæг быдырмæ æмæ сын æввонгæй баззадаид нæ Фыдыбæстæ. Фæлæ, дам, цæттæ гæххæттытæ Сталины раз къух æрфыссыны тыххæй куы æрæвæрдтой, уæд, дам сыл уый ахæцыд иуварс. Сабыргай, дам сын афтæ: «Идите. Займитесь своим делом». Хъуыддæгтæ кæронмæ махмæ не ‘рыхъуыстысты æмæ нæ нырма дæр бирæтæ фæдзурынц, цыма нын Берияйы зæрды нæ фыдæлты зæхх Хърым раттинаг уыдис.
Ирон æвзагыл ахуыр кæнынмæ кæй рахызтыстæм, уый стыр цин æрхаста ирон адæмæн, уæлдайдæр, фысджытæн – сæ аивад та нæ адæмы зæрдæтæм арын райдыдта фæндаг. Фæлæ уыдæттыл фысджытæ рæстмæ не ‘ууæндыдысты, кæд «… 53 азы, Сталины мæлæты фæстæ, Берияйы фехсты фæстæ Хуссар Ирыстоны æхсæндзард чысыл фæрогдæр, фæрухсдæр…», – уæддæр – зæгъы Джусойты Нафи. Цæмæн, уый тыххæй Дзуццаты Хадзы-Мурат афтæ загъта: «Кастæн ын арæх / йæ бодзтæн / хæлиудзыхæй сæ дзыхмæ. / Уыдтæн быркуы: / цы-иу мæ ныккалдтой – / фæстæмæ йæ калдтон дывæрæй. / Уыдтæн микрофон: / цы-иу мæм ныдздзырдтой – / фæлхатт æй кодтон хъæрдæрæй. / Æппæлыдтæн Сталинæй, / Берияйæ, / стæй Хрущевæй, / Брежневæй æппæлыдтæн, / Бирæтæй фæстæдæр / нæ лæууыдтæн…» («Мæ сæфт æмдзæвгæ»). Стыр ныфс æмæ цины хос уыдис, ирон дзырдаивады кусджытæй культы азарæй чи басыгъд – кæй æрцахстой æмæ бабын кодтой, уыдон: Беджызаты Чермен, Хъуылаты Созырыхъо, Фæрнион Къоста, Æрнигон Илас, Барахъты Гино, Къубалты Алыксандр, Малиты Геуæрги, Тыбылты Алыксандр, Косираты Сæрмæт, Гаглойты Рутен, Зæгъойты Сарди æмæ æндæрты Сталины амарды фæстæ кæй сраст кодтой, сæ уацмыстæ ногæй хурмæ рахæссæн кæй уыдис, уыцы хъуыддаг. Ахæстæтты æнæаххосæй чи хъизæмар кодтой – Дзесты Куыдзæг, Хъороты Хъазбег, Букуылты Алыксы æмæ æндæртæ, уыдон дæр æрцыдысты сæрибар. Гафез цингæнгæйæ дзырдта: «… ирон культурæ æмæ литературæйыл æрцыд иу стыр хорздзинад. Уый у, реабилитаци чи ‘рцыд, уыцы фысджыты сфæлдыстадон бынтæ ирон литературæйы хæзнадоны фæстæмæ сæ бынат кæй ссардтой, уый».
Джыккайты Шамил уæды дуджы тыххæй раст загъта: «Фæндзайæм азты дыккаг æмбисы хуыздæрмæ ивын байдыдта бæстæйы политикон уавæр… Ирон поэзийы райдыдта ног дуг. Цард бырста литературæмæ æмæ дзы ардта аккаг бынат. Дзырдаивад хъæздыгдæр кодта мидис æмæ идейæтæй, йæ хуыз ивта ног формæтæй». Уыцы рæстæджы Ирыстоны фысджыты цæдисты автортимæ арæзт цыдысты литературон консултацитæ теори æмæ литературæйы фарстыты фæдыл ныхас кæныны охыл. Æгæрыстæмæй-иу сын равзæрстой сæ ног чингуыты къухфыстытæ æмæ, фысджытæ æвæрццæг хатдзæгтæ кæмæн лæвæрдтой, уыцы къухфыстытæ фысджыты хайад лæвæрдта рауагъдадмæ æнæ радæй джиппы рауадзынмæ. Уый хорзæрдæм фæзынд æрмæст фысджыты сфæлдыстадыл нæ, фæлæ чингуыты рауагъдадты куыстыл. Фæлурс, æнæуд чингуытæн мыхуырмæ сæ фæндаг фæзындæр. Фысджыты цæдисты литературон жанртæм гæсгæ цы секцитæ фæзынд, уыдон, стæй цæдисы правленитæ æрмæст Фысджыты цæдисы уæнгты куыстмæ нæ дардтой сæ хъус, фæлæ кастысты, кæстæр кары фысджытæй литературон фæндагыл чи цахæм къахдзæфтæ арæзта, уымæ дæр.
Цæмæй хуыздæр аивадон уацмыс ныффыссыны тыххæй фысджыты ‘хсæн сфæлдыстадон «быцæу», кæнæ та йæ уæд сæрыстырæй куыд хуыдтой - сфæлдыстадон ерыс уыдаид, æмæ литературæ рæзтаид, уый тыххæй арæх арæзтой æхгæд æмæ гом конкурстæ литературæйы алы жанрты. Стæй уыцы конкурстæ, Ирыстон уæллæгты фыдаудæнмæ гæсгæ тыхæй автономитыл куыд уыдис дихтæ, афтæ нæ дихтæ кодтой, фæлæ-иу сæ хайад истой, дыууæ Ирыстоны фысджытæй æмæ фыссыныл чи архайдта, уыдонæй кæйдæриддæр фæндыдис, уыцы аивадмæ æмхиц адæм иууылдæр.
Хуыздæр драмон уацмыс сфæлдисыны тыххæй ахæм конкурс Хуссар Ирыстоны фысджыты хайады правлени расидт 1956-æм азы æмæ дзы хайад истой, пьесæтæ фыссынмæ хуыздæр чи арæхст, уыцы фысджытæ, зæгъæн ис, иууылдæр. 1958-æм азы та журнал «Фидиуæджы» редакциимæ расидтысты ахæм конкурс хуыздæр радзырд ныффыссыны тыххæй æмæ райстой, ССРЦ Фысджыты цæдисы уæнгтæ Хуссар Ирыстонæй цал уыдысты, уал уацмысы - 26 радзырды. Уыдонæй премитæ лæвæрд æрцыд Дзугаты Георгийы «Фæскъæвда хурбон»-æн, Фæрниаты Дзибушы «Хæхты хицау»-æн æмæ Бекъойты Елиозы «Хилдасæны»-йæн. Разæнгардгæнæн премитæ райстой Букуылты Алыксы, Нартыхты Михал æмæ Гуыцмæзты Михалы радзырдтæ.
Фæлæ конкурсы фæстиуджытæ æрмæст уыдоныл нæ банцадысты. Конкурсы жюри иннæ радзырдтæн дæр равзæрста сæ хуыздæрты æмæ йæ уынаффæмæ гæсгæ рухс федтой журнал «Фидиуæджы» фæрстыл. Уыцы хъуыддæгтæ фысджыты разæнгард кодтой активондæрæй кусынмæ, дуджы аккаг аивадон уацмыстæ фæлдисынмæ. Журнал «Фидиуæджы» уæды редактор Дзадтиаты Гиуæрги ирон радзырды тыххæй райгондæй уымæн дзырдта: «… афæстаг азты ирон радзырдæн бантыст бæрæг-бæлвырд къахдзæф акæнын æмæ уый у ахсджиаг хъуыддаг, амæн æмæ уый дзурæг у нæ прозæйы сырæзгæ культурæйыл, нæ æппæт литературæйы рæзтыл».
Фысджыты организацитæ уымæй уæлдай сæ комкоммæ хæсыл нымадтой литературæйы алыхуызон фарстытæ æмæ ног чингуытыл дзыллæимæ уынаффæ кæнын. Хорзæрдæм цы чингуыты кой скодтам æмæ скæндзыстæм, уыдонæй бирæтыл цалдæргай хæттыты фысджытæ æмæ чиныгкæсджытæ библиотекæтæ æмæ ахуырадон уагдæттимæ ауагътой сæрмагонд конференцитæ. 1957-æм азы та Хуссар Ирыстоны фысджыты хайад Хуссар Ирыстоны театры артисттæ æмæ активондæр чиныгкæсджытимæ сарæзта иумæййаг æмбырд ирон драматургийы рæзт æмæ йæ дарддæры хæсты тыххæй. Ахæм аивад рæзын кæныны фæрæзты-иу активон хайад истой иннæ адæмты минæвæрттæ дæр.
Уыцы, фыссæджы сфæлдыстад хуыздæргæнæн амæлттæ, хурæргом зындысты ирон фысджытæ æмæ ирон литературæйы рæзтыл. Æмæ кæд Джыккайты Шамил фидарæй æмæ раст загъта: «Æхсæнад уыд иупартион, æмæ дзы сæвзæрд æлхъывд политикон уавæр. Йæ фæстиуæг – карз цензурæ, æгъатыр критикæ. Уыдон къуылымпы кодтой аивады рæзт, æлвæстой сфæлдыстадон авналæнтæ», – фæлæ, удæгас дон бауромын хæхтæ æмæ хъæдты бон куыннæ у, афтæ æцæг аивады цыфæнды гæрæнтæ дæр нæ бауромдзысты. Нæ йæ урæдтой цыфæнды цензурæ æмæ вулгарон критикæ дæр. Фæзындысты нæм, уæд дæр æмæ ныр дæр ирон литературæйы рæзтæн цæстæвæрæн æнтыстытæ кæмæн уыдис, хицæн авторты ахæм уацмыстæ æмæ уыдон ныфс уыдысты иннæ фысджытæн дæр. Ирон литературæйы рæзтыл дзурынц Дзугаты Георгийы «Кадджытæ» æмæ «Зæрдæйы дæгъæл» (1957, 1959), Дзаттиаты Тотырбеджы роман «Хæххон стъалы» (1961), Дарчиты Дауыты кадæг «Гæмæт» (1956), Бекъойты Елиозы трилогийы 2-аг чиныг «Уылæнтæ» (1957), Букуылты Алыксыйы радзырдты æмбырдгонд «Уыцы бонты» (1957), Гæбулты Мелитоны радзырдты æмбырдгонд «Уарзт æмæ фыдæх» (1967), Хацырты Сергейы роман «Хæзна», Бестауты Гиуæргийы «Уадтымыгъ» (1958), Гафезы «Поэмæтæ» (1958), Хъороты Хъазыбеджы «Æмдзæвгæтæ» (1958) æмæ æндæр чингуытæ.
Ирыстоны фысджыты организацитæ сæ ахсджиаг æмæ бæрнон хæсыл нымадтой æвзонг, курдиатджын фысджыты ног фæлтæртæ хъомыл кæнын. Нæдæр æвзонг фысджытæй, нæ дæр фысджыты цæдистæй рох кодта 1936-æм азы 11-æм апрелы Советон Цæдисы Æппæтфæскомцæдисон Х съезды делегаттæн М. Горькийы арфæ: «Необходимо, – и это было бы вполне естественно, - чтоб комсомол обратил внимание и на литературу для взрослих, – на литературу, которая все еще весьма смутно видит цель свою». Æвзонг фысджыты хъомыл кæныны тыххæй куырыхон Горькийы амындтытæ, стæй, ССР Цæдисы Фысджыты цæдисы амындтытæ зæрдыл даргæйæ, Ирыстоны фысджыты уагдæтты правленитæ æмæ журналты редакцитæ, чингуыты рауагъдадтæ æвзонг фысджытæн се сфæлдыстадон куысты кодтой практикон æххуыс. Арæх сын арæзт сын цыд консултацитæ се сфæлдыстадон куысты тыххæй, уыдонимæ - сфæлдыстадон хыгъдтæ дæр. Сæ хуыздæр уацмыстæ сын мыхуыр кодтой журналты. Рæстæгæй-рæстæгмæ сын - «Æвзонг фысджытæ æмæ сæ дарддæры хæстæ», зæгъгæ, ахæм рубрикæимæ арæзтой сæрмагонд сфæлдыстадон семинартæ.
Рæзгæ фæлтæрæн се ‘взыгъддæртæ - Дзуццаты Х., Нартыхты М., Букуылты А., Бестауты Г. ист æрцыдысты Фысджыты цæдисмæ. Компартийы æцæг историон тæрхæдтæ бирæ бæрцæй разæнгард кодтой ирон цардæфхæрд, хæстæфхæрд, цардцагъд æмæ хæстцагъд фысджыты сфæлдыстадон æнтыстытæм. Нæ дзырды сæр нæ аив литературæйы тыххæй кæуыл у, уыцы рæстæгыл хъуыдыгæнгæйæ, Джусойты Нафи хуымæтæджы нæ загъта: «… ирон литературæ дзæвгар сырæзт бæрцæй дæр, стæй идейон-аивадон æууæлтæм гæсгæ дæр. Литературæ арфдæр нывнæлдта æхсæны царды æмæ адæймаджы зæрдæйы рæстдзинадмæ. Нæ фысджыты раззагдæртæ бæлвырддæр æркастысты сæ фыдæлты аивадон бынтæм æмæ дунеон литературæйы фæзминаг æнтыстытæм. Ирон аив дзырды традицитæм дунеон аивады фæлтæрддзинад æфтаугæйæ, ног фæндæгтæ агуырдта нæ литературæ æмæ афтæмæй цыд размæ, аивады бæрзæндтæм».
Уæды социалистон цардæвæрд аивады кусджытæй цы «æнæконфликтон теори» домдта, фæлурс, æнæуд уацмыстæ фылдæр цы «соцерыстæ» æмæ тыхæфсымæрдзинад æвдисгæйæ гуырдысты, уыдонæй чысыл фæсæрибар сты, сæ цæстмæ сын æй уадиссаг ничи уал дардта, литературæимæ бынтондæр баст чи нæ уыдис, фæлæ йæм сæ сæртæй дуæрттæ чи тыдтой, уыцы «гонорармондаг критиктæн», сæ къæйных æмæ нымудзæн дзырдæн уыйбæрц тых нал уыдис æмæ уый йæхæдæг уыд царды рухс тын фенæгау. Уыцы «æнæконфликтон теори» курдиаты фæндаг цас æхгæдта, йæ уацмысты рæзт ын цас къуылымпы кодта, уыйбæрц сæ къух арæзта æфсæнхъуыр графомантæн сæ декларативон-схематикон «уацмысты» царды ахсджиаг фарстыты сæрты æнцонæй, æнæфыдæбон хизынæн, алцы дæр хъазгæ-худгæйæ «лыг» кæнынæн, цыма дуджы аккаг аивадон уацмыстæ фæлдисынц. Дуджы алыхуызон сидтытæ сын уыдысты уарты хуызæн, æмбæрзтой сæ сæхи æмæ сæ хъæнтæ. ХХ съезды фæстæ, уый уынаффæтæй пайда кæнгæйæ, нæ литературæ уыцы стыр сахъатæй цастæрбæрцæй кæй фервæзт, йæхи дзы кæй хызта йæ дарддæры фæндагыл, æгæрыстæмæй, раздæр мыхуыр цы гуырахстджын уацмыстæ æрцыдысты, уыдонмæ дæр сæ автортæ ног, сфæлдыстадон цæстæнгасæй акæсынмæ кæй тырныдтой (ногæй бакуыстой сæ романтыл Бекъойты Елиоз - трилоги «Фатимæ»-йыл, Джиоты Дауыт - тетралоги «Æнæбасæтгæ тых»-ыл, Хацырты Сергей «Хæзна»-йыл æмæ афтæ дарддæр), уыдæттæ иууылдæр дзурæг уыдысты, ирон фысджытæм кæй фæзынд ног сфæлдыстадон тырнындзинад. Сфæлдыстадон сæрибар азмæлæн сыл цыма, маргъау, базыртæ басагъта, афтæ зынд.
Съезды доклады тезисты комкоммæ нысан цыд, фысджытæ, кино æмæ театралон, музыкалон аивады кусджытæ, нывгæнджытæ хæсджын кæй сты, цæмæй фæбæрзонддæр кæной се сфæлдыстады идейон-аивадон æмвæзад. Парти сæ домдта, цæмæй уой йæ фарсмæ фæллойгæнджыты коммунистон зондахастыл хъомыл кæныны, бирæнацион социалистон культурæ дарддæр рæзын кæныны, адæммæ стыр эстетикон æнкъарæнтæ зынын кæнын æмæ коммунистон моралы принциптæ пропагандæ кæныны хъуыддæгты. Æмæ уыдæттæ се ‘ддаг бакастæй цыма аппаринаг хъуыдытæ æмæ фæндтæ не сты, фæлæ аивад æхцондзинад хæссæг, цард куыд уыд, куыд у æмæ куыд уыдзæнис, уыйæвдисæг куынæуал вæййы, фæлæ дзы исчи йæхи кæнæ йæ идейæтæ хæлиу кæныны пайдайæн рупор куы саразы, уæд сафы йе ‘цæг хуыз æмæ йе стыр тых. Афтæмæй, цыма аивады кусджытæ иуæй сæрибар цыдысты уæвæг режимæй, фæлæ сæ иннæрдыгæй та тъыстæуыд сæгъы сыйы, цæмæй æппынæдзух уыдаиккой цыдæр æмæ кæйдæр пропагандæгæнæг, йæ фæндтæ йын царды биноныггæнæг. Æмæ уæд фыссæгау-фыссæг свæййы Бестауты Гиуæргийы «Стай зоопарчы»-йы ахст стайы уавæрæн:
Ам æрмæстдæр й‘ афтид буар хуыссы –
Дардмæ хаст йæ удæнцой хæцæнтæй,
Æмæ йын йæ бырынчъы тъыссы
Горæттаг тæппуд саби къæцæлтæ.
Ноджы йæ, цы нæ цæуы йæ зæрдæмæ, уыдæттæй æппæлын куы кæнай, уæд та быныбынтон амæлы адæймаджы зæрдæ. Æмæ, хъыгагæн, уыдæттæ нæ уагътой фысджыты сæрибарæй кусын. Былдауæн, цæстмæ æппæлын та сæ хъуыдис æппынæдзух. Æмæ Гафез дзырдта: «Литературæ æмæ аивад адæмы цардимæ куыд æнгом баст хъуамæ уой, уый тыххæй раст зæгъы Н. С. Хрущев йæ уац «Адæмы цардимæ литературæ æмæ аивады æнгом бастдзинады тыххæй», зæгъгæ, уым. Ацы историон партион документы дзырдæуы, ома, нæ литературæ æмæ нæ аивад хъуамæ фидар баст уой адæмы цардимæ, раст æвдисой нæ социалистон æцæгдзинады хъæздыгад æмæ бирæхуызондзинад, ирд æмæ бæстонæй æвдисой советон адæмы стыр рацаразæг архайд, разæнгард кæной нæ адæмы коммунизмы арæзтадмæ».
Фæлæ уыдæттæ фыссæгæн йæ зæрдæйы арфæй кæй нæ цыдысты, партион рæхыстæ аивады кусæг æмæ аивад сафæг кæй сты, уый тынг хорз кæй зыдта, уый тыххæй аппары уыцы æнуд, æнæзæрдæмæдзæугæ ныхасæй йæхи, йæ удæн æхцон чи сты, ахæм хъуыдытæм. Фæуадзы «историон партион документ» æмæ йæхи удисгæ андæгъта Къоста æмæ Цомахъы удирвæзынгæнæг поэзийыл дзурынмæ. Æмæ фыссæг куы ракæны Гæдиаты Секъа, Бритъиаты Елбыздыхъо, Коцойты Арсен, Малиты Геуæрги, Нигер, Багъæраты Созыр, Хъамбердиаты Мысост, Хъуылаты Созырыхъо, Беджызаты Чермены кой, зæгъгæ, сæ «уацмыстæ æвзæрдысты адæмы царды гуылфæнæй, æвдыстой адæмы сагъæстæ, бæллицтæ, хъуыдытæ, уыдысты адæмæн сæрибар æмæ рæсугъд сомбоны сæрыл тохгæнæг», – уæд ын йæ хъуыды æмбарæм – кæд Хрущевы кæйдæрфыст «уацтæ» æмæ «тезистæм» гæсгæ нæ куыстой, уæддæр уыдысты сæ адæмы уд æмæ дзæцц. Уымæн æмæ уыдонæй рацыдысты. Уымæн æмæ уыдон цардæй, уыдон цæрайæ цардысты.
Искæй фæндтæ, искæй уынаффæтæй цард аразæн куыннæ ис, афтæ дзы нæй аивад аразæн дæр. Иу уацмыс дын кæйдæр бацамындæй, чи зоны, фесгуыха. Дыууæ дæр фестæнт. Фæлæ цæрæнбонты искæй фæсарц бадæн нæй. Фæсарц бадгæйæ нæдæр дардмæ фæцæуæн æмæ стыр хъуыддæгтæ аразæн ис. Адæм хуымæтæджы нæ акæнынц: садзгæ зондæй зонд нæй.
Уымæ гæсгæ, партийы амынд фæндаг нæ, фæлæ йæхи сæрмагонд сфæлдыстадон фæндаг чи агуырдта, йæхи сфæлдыстадон фæндагыл чи цыд, уыцы ирон фысджыты къухты æфтыдис æцæг сфæлдыстадон æнтыстытæ. Æмæ уыдон абон дæр, арвæрдынау, сæ алы тыбар-тыбургæнаг хуызтæй дарынц бæлвырд-бæрæг. Ирон профессионалон нывæфтыд литературæ æвзæргæ дæр поэзийы жанрæй ракодта (Мамсыраты Темырболаты «Сагъæстæ»-йæ) æмæ, афтæ куы зæгъæм, йæ фæндагамонæг дæр уый у уæдæй фæстæмæ, уæд нæ фæрæдидзыстæм. Æмæ егъау у, ирон литературæйы цы периоды кой кæнæм, уым æцæг курдиаты хицау, Ирыстоны стыр патрион Гафез (Гаглойты Федр Захары фырты) лæггад.
Гафез литературæмæ Стыр Фыдыбæстæйон хæсты размæ æрбацыд. Уæд æрмæст аивадон уацмыстæ фæлдисын нæ райдыдта, фæлæ ныммыхуыр кодта дыууæ поэтикон æмбырдгонды. Фыццаг чиныг «Фæндыры зæлтæ» (1940) йын, Нафийы хъуыдымæ гæсгæ, кæд «… фæлварæн куыст уыд, литературон ахуыры фæстиуæг», уæддæр, Дзуццайы-фыртмæ гæсгæ, «æвдисæн уыд уымæн, æмæ йæ автормæ кæй ис курдиат, æрдзон поэтикон удыхъæд, версификацион дæсныйад». Уый хыгъд, фыссæджы сфæлдыстад чи ‘взæрстой, уыдон дзырдтой æмдзыхæй, Гафезæн «поэтикон бархидзинад» кæй радта Стыр Фыдыбæстæйон хæст. Аивадон фæлтæрддзинадимæ поэтикон бирæ сусæгдзинæдтæй та йæхи иууыл тынгдæр схотыхджын кодта хæсты фæстæ, уæлдайдæр, 50 – 60-æм азты. Уый йын фадат лæвæрдта ирон аив литературæйы æхсидгæдæр змæлды цæмæй уыдаид. Суанг йæ амæлæты фæстæ дæр нæ иууыл хуыздæр фысджыты номхыгъды уымæн уыдис æмæ ис.
Партийы ХХ съезды фæстæ нæ фысджыты кæд исчи йæ фæдыл æдæрсгæйæ кодта ног литературон æнтыстытæм, кæд исчи патриотон æнкъарæнтыл хъомыл кодта ног фæлтæры фысджыты, амыдта сын царды рæстдзинад, уæд уыцы фæрнджын хъуыддаджы æнæ раппæлгæ нæй Гафезæй.
Афтæ-ма ирон поэзийы иууыл уæхскуæзæйдæр чи фæкуыстой, уыдон æхсæн Цæрукъаты Алыксандр цардзонæг, хъуыдыгæнæг æмæ стыр курдиаты хицау поэт уыдис. Ирон литературæмæ æрбацыд йæхи уæзгæ зæгъинæгтимæ. Ис ын йæхи зæлланггæнаг хъæлæс. Ис ын йæхи ирд поэтикон æрмдзæф. Æмæ йæ никæимæ фæивддзаг кæндзынæ. Джыккайты Шамил дзы уымæн дзырдта: «Цæвиттойнаг у Цæрукъаты Алыксандры сфæлдыстадон хъысмæт. Поэт йе стыр нысанмæ цыд æфцæгмæ цæуæгау – уæзбынæй, йæ алыварсмæ лæмбынæг кæсгæйæ, хъуыдытæ кæнгæйæ. Цас уæлдæр цыд, уыйас кодта куырыхондæр, йæ миддуне та фæскъæвда арвау – ирдæй ирддæр».
Алыксандры æмдзæвгæтæ æрмæст сæ поэтикон арæзт, сæ алыхуызон поэтикон фæзилæнтæ æмæ амæлттæй нæ, фæлæ алыхатт дæр æмбылдтой æмæ æмбулынц сæ цардуагон æгъатыр рæстдзинадæй. Поэт æппынæдзух архайдта адæймаджы удыхъæд йæ алыварсон хиæдтимæ нывæфтыдонæй, аивадонæй æвдисыныл. Æмæ уый курдиатджын адæймаджы къухты æфтгæ дæр кодта. Шамил ын, поэтæн йæхи царды йæхи удæн кæд уадиссаг хæл-хæлагæй ницы уыд, уæддæр йе сфæлдыстадон хъысмæт цæвиттойнаг уымæн хоны, поэтикон бæрзæндыл æй уымæн æвæры.
Цæрукъайы-фырты поэтикон авналæнтæ æмæ рæстæджы домæнтæ, хъыгагæн, куыд уынæм, афтæмæй сæ кæрæдзимæ дард лæууыдысты. Уый йын хæцыд йæ курдиаты хурхыл. Нæ йæ уагъта сæрибарæй улæфын, кæд Алыксандры поэзи йæ дуджы æппæлæн, дзырдарæх, фæлурс поэзийы ‘хсæн рæсуг сауадоны æнгæс у æмæ поэтикон фæндагыл сатæг уæлдæфы ад хæссы, уæддæр. Поэтæн кæд поэзийы йæ уарзон дæлжанр нырма æфхæрæн дзырдтæ – «сылваз лирикæ»-тæй хуыдтой, уæддæр дзы ног аивадон фæзилæнтæ æмæ зæрдæмæдзæугæ архитектурæтæ алыхуызон архитектоникæтæ æмæ поэтикон амæлттæ аразын уыдис йæ бон æмæ сæ аразгæ дæр кодта. Фæлæ ныр йæ авналæнтæ фæуæрæхдæр сты. Джыккайты Шамил дзы уымæн загъта буц æмæ сæрыстырæй: «Уæд скасти Цæрукъаты Алыксандры стъалы».
Афтæ тыхджын æмæ раздæрæй ноджы зæлланггæнагдæрæй анæрыд Джусойты Нафийы поэтикон хъæлæс. Раздæр æм йе ‘мсисон ныхмæлæуджытæ хастой алыхуызон дамтæ, цыма йæ поэзи у зынæмбарæн, йæ хъуыдыйæдтæ – здыхстытæ, «тæлмацы хуызæн». Æмæ, цæмæй нæ хъуыды бæгънæг ма уа, чиныгкæсæджы хуыздæр бауырна, уый тыххæй цæвиттонæн æрхæссæм Дзуццаты Хадзы-Мураты хъуыды дæр Нафи æмæ йæ критикты тыххæй: «Фразæ «тæлмацы хуызæн» чи æрымысыд, уыдон раст не ‘мбарынц, цы у тæлмац литературæ. Уыдонмæ гæсгæ æнæтæлмац литературæ фыст цæуы ирон æвзагыл æмæ тæлмац литературæ та æндæр æвзагыл, ома, æнæтæлмац литературæ у хорз, тæлмац литературæ та – æвзæр.
Нафийæн йæ хъуыдытæ сты æлвæст, æнцонæмбарæн. Литературæ кæсынмæ чысыл æвзыгъд чи у, уый дзы йæ къах ницæуыл скъуырдзæнис, ницы йын дзы уыдзæн æнæмбæрст». Хадзы-Мураты хъуыдымæ гæсгæ Нафийы аив уацмыстæ тæлмацы хуызæн схуыдтой, нæ поэзийы ног фæзынд кæй уыдысты æмæ, «кæйдæрты трафаретон, рæсугъд, фæлæ тутт æмдзæвгæты хуызæн» кæй нæ уыдысты, уый тыххæй. Æмæ сын Нафи-поэт йæ ног чиныг «Зын кары»-йæ сбæлвырд кодта, æцæг поэтикон бæрзæндыл кæй лæууы. Йæ чиныг ирон поэзийы уыдис комкоммæдæр стыр культурон революцийы хуызæн. Улæфы дзы йæ дуг. Ирон туг дзы кæны цæвæнтæ. Уацмысты цæрдхъом, æмдынг буарæй æддæмæ тоны ирон удыхъæд.
Нафийы сфæлдыстадыл, стæй, номхуындæй, йæ поэзийыл раджы дæр æмæ ныр дæр бирæ дзырдæуыд æмæ дзырдæуы. Аив дзырды ад чи ‘мбары, уыдон æй бæрзонд исынц, аивад зæрдæйы хъустæй чи нæ ахсы, уыдонмæ та дызæрдыккаг кæсы. Ног хъуыдытæ, ног аивадон фæзилæнтыл ахуыр нæ вæййынц, трафареттæ фæагурынц. Сæхи фæуромой, аивад уыдонæй хуыздæр сæ чи ‘мбары, уыдонмæ байхъусой, уыйбæрц хъару сын Хуыцау нæ радта.
Б. Ф. Стахеев польшæйаг литературæйы классик Адам Мицкевичы тыххæй загъта: «Соприкосновение с русской культурой, встреченное в России признание оставили глубокий след в творчестве Мицкевича: укрепили его в сознании своей поэтической силы, расширили его представления о современности, уберегли от опасности узкого национализма». Мæ зæрдыл та уымæн æрлæууыд, уыцы хъуыды комкоммæ Нафи æмæ йе сфæлдыстадмæ кæй ис ахæссæн. Æмæ æрмæст уырыссаг литературæ нæ, Нафи, нырыккон размæдзыд ахуыргондæн куыд æмбæлы, афтæ бæстон зонгæ у дунейы адæмтæй бирæты литературæтимæ. Ууыл дзурæг сты йæ литературон-критикон уацмысты ахадгæ æмбырдгæндтæ «Книга друзей» (2003), «Книга друзей и наставников» (2011) æмæ æндæртæ. Дунейон литературæйæн йæ рæзтау зоны йæ къуыхцытæ, йæ авналæнтæ æмæ йын уыдæттæ æххуыс сты ирон литературæмæ аивадон хуынтæ хæссынæн.
Фæндзайæм, æхсайæм, стæй уыйфæстæ азты ирон поэзийы рæзтæн стыр æххуыс фесты Дзугаты Георги, Мыртазты Барис, Цырыхаты Михал æмæ æндæр ирон поэтты сфæлдыстад. Алкæмæн дæр сæ ирон литературæмæ йæ фæндаг йæхи бæрæг арæнтыл цыдис. Алкæй сфæлдыстад дæр дзы нæ аив литературæйы рæзтмæ хаста бæлвырд-бæрæг хуызтæ æмæ сын æндæр искæй аивадон æрмдзæфимæ нæ уыдис æмæ нæй фæхæццæгæнæн. Уымæн æмæ сæ алчи дæр йæхирдыгонау уыд оригиналон, йæ адæмы мæгуыр, фæлæ цардбæллон дуг аив ахорæнтæй нывгæнæг.
И. Гринберг зынгæ уырыссаг поэт Владимир Луговскойы уæды дуджы тыххæй загъта: «Поэт постоянно испытывает это могучее и сладостное наступление жизни, загадывающей все новые загатки, открывающей нескончаемые возможности, выдвигающей неожиданные цели». Ирон фысджытæ цыма сæ кæрæдзиимæ ерысы бацыдысты – дзырдаивады ныллæууыдысты агурын æмæ ногдзинæдтæ арыны фæндагыл. Æмæ уыцы рæстæджы размæ ахъаззаг къахдзæф акодта ирон нывæфтыд прозæ. Рæзт алыхуызонæй, алы формæты. Кæд Дзуццаты Хадзы-Мурат афтæ нымадта: «Махмæ цы романтæ ис, стæй уацаутæ дæр, уыдонæй бирæтæй бирæ уæлдæр лæууынц бирæ радзырдтæ (канд искæй радзырдтæ нæ, фæлæ ма романты автортæн сæхи радзырдтæ дæр). Уыцы гуырахстджын уацмысты бæсты нæм куы фæзындаид уал чысыл радзырды, уæд ирон прозæ уаид бирæ хъæздыгдæр», – уæддæр ирон прозæ рæзт алыфарсонæй æмæ сæйраг уый у.
Нæ зæрдыл хъуамæ дарæм, ирон прозæ кæй райдыдта Къостайы диссаджы новеллæ «Дзæбидырдзуан»-æй, кæд рухсмæ уырыссаг æвзагыл рантыст, уæддæр. Уыцы раст фæндагыл ацыдысты Гæдиаты Секъайы диссаджы таурæгътæ, Коцойты Арсены, Гæдиаты Цомахъы, Беджызаты Чермены, Хъуылаты Созырыхъойы æмæ æндæрты æрдхæрæны радзырдтæ.
Фæлæ трагикон 37-æм азæй фæстæмæ æрхаудта нæ хъомысджын литературæйы ацы хуыз дæр, йæ фæдисонтæ æмæ аразджытæ культы азарæй куы басыгъдысты, уæд. Нал уыд фыдцарды рæстдзинадæвдисæг жанр. Йæ хуыз-ма цы баззад, æндæр дзы уд нал уыдис. Кодта æгъуыз, фæлурсæй-фæлурсдæр. Кæд царды иууыл активондæр æвдисæг хъуамæ уаид, уæддæр дзы нал баззад туджы цъыртт. Ныр ын ХХ съезды фæстæ ногæй фæзынд райрæзыны, адæмæн йæ цæсгом æмæ дуджы цæсгом равдисыны фадат. Раст зæгъы Хадзы: «Жанрты мидисон формæ иу кæнæ иннæ историон заманы иууыл тынгдæр байрæзы иугай стыр нывгæнджытæм. Цас тыхджындæр уа нывгæнæгæн йæ курдиат, уæрæхдæр æмæ арфдæр уа йæ дунеæнкъарынад, йæ дунеуынынад, уыйас тынгдæр рацаразы йæхирдыгонау æмæ уыцы иу рæстæджы тынгдæр сбæлвырд кæны жанрты мидисон формæ, тынгдæр разынынц сæ ахсджиагдæр, сæ сæйрагдæр бæрджытæ. Нывгæнæджы сфæлдыстады индивидуалондзинад у жанрты змæлд æмæ рæзты ахъаззаг фактор». Фæлæ уыцы хъуыддагæн – жанры сæрмагонд райрæзтæн æнæмæнг хъæуы фадат раттын. Æмæ, куыд загътам раздæр, афтæмæй ирон радзырдæн, стæй æмткæй ирон прозæйы райрæзтæн уыцы фадат фæцис историон съезды фæстæ. Цæмæй нæм ирон радзырд ногæй йæ къахыл фидар слæууыдаид, уый тыххæй-иу расидтысты сæрмагонд конкурстæ дæр. Афтæ ирон радзырдимæ рæзт уацау, роман, стæй æмткæй ирон нывæфтыд литературæ. Йæ къабæзтæ æвæзта фæйнæрдæм. Азæй-азмæ кодта хъомысджынæй-хъомысджындæр. Мамсыраты Дæбе æрмæст новеллистæй нæ равдыста йæхи, фæлæ ссис дæсны романист дæр. Кæронмæ ныффыста йæ иууыл цæрдхъом æмæ зындгонддæр роман-трилоги «Хъæбатырты кадæг», роман «Адæм адæм сты». Чиныгкæсджытæ зæрдиагæй сæмбæлдысты Дзаттиаты Тотырбеджы «Хæххон стъалы», Дзугаты Георгийы «Карды комыл», Джусойты Нафийы «Фыдæлты туг», Гафезы «Уæ бонтæ хорз, адæм!» æмæ иудзæвгар æндæр романтыл.
Дæбейы «Хъæбатырты кадæг» кæд Ирыстоны революцийы дугыл дзурæг у, уæд йæ «Адæм адæм сты»-йы та æвдыст цæуы хъæууон адæймаджы цинтæ æмæ мæстытыл, разамонæджы удыхъæдыл. Уыцы темæ, стæй 60-æм азты ирон адæймаджы удыхъæд æвдыст цæуы Гафезы роман «Уæ бонтæ хорз, адæм!»-ы. Дзугаты Георги та нын равдыста, уæдмæ ирон литературæйæн, уæлдайдæр, романæн бынтон ног чи уыд, уыцы темæ – уацайраджы удхайраг цард, стæй хæлардзинады тых. Æцæг, Бестауты Гиуæрги тынг раст загъта: «Канд уый дæр нæ хуыйны хæлардзинадыл зарын, æмæ де ‘мдзæвгæйы хъайтартæй иуы уырыссаг ракæнай, иннæйы – украинаг, аннæйы – гуырдзиаг, цыппæрæмы – ирон». Стæй, æрмæст романы нæ, фæлæ цыфæнды жанры дæр, цахæмфæнды уацмысы дæр. Се ‘ппæты дæр адæймаджы удыхъæд æвдыст цæуы, уæддæр Нафийы романы темæ у бынтон æндæр – фыццаг хатт ирон романы бындурæн ист æрцыд æцæг историон темæ: 1830-æм азы «æгоммæгæс» Хуссар Ирыстонмæ нæ фыдбоны сыхæгты ардыдæй уырысы æфсады æрцыд æмæ сæ ныхмæ Чеселтгомы удуæлдай тох.
Зæй зæйы хъæрмæ цæуы. Ацы роман фæстæдæр йæ фæдыл расайдта æндæр историон романтæ: Богазты Умары «Уæ нæ хæхтæ, нæ бæстæ!», Булкъаты Михалы «Теркæй-Туркмæ», «Дæ фыдæлтæ – рухсаг» æмæ æндæр уацмыстæ. Уыцы цинаг хъуыддаг нæ литературæйы æнтыстыл дзурæг у.
Уымæй дарддæр æнæмæнг раппæлын æмбæлы, фысджытæн сæ уацмысты тематикæйау æппынæдзух кæй рæзт се сфæлдыстадон дæсныйад дæр. Бирæтæн сæ иу чиныгæй-иннæмæ сæ аивадон авналæнтæ кодтой уæрæхæй-уæрæхдæр, стæй – бындуронæй-бындурондæр æмæ алыфарсондæр.
Фæлæ нæм рагæй фæстæмæ, кæд йæ райдайæн йæ бындурæвæрæг Брытъиаты Елбыздыхъойы фæрцы хъомысджын уыд, уæддæр драматургийы жанр не ‘нтысы. Гафез катайгæнгæ уымæн дзырдта: «Драматургийы жанр нæм фæстæ кæй зайы, уый тыххæй нæм арæзт æрцыд драмсекци». Фæлæ, хъыгагæн, ирон драматургийы рæзтæн уый дæр ницы уадиссаг феххуыс. Уыцы периоды сæ курдиат драматургийы жанры бирæ фысджытæ æвзæрстой – Гафез, Плиты Грис, Токкаты Асæх, Хъайттаты Сергей, Хуыбецты Рая, Джусойты Нафи, Гаглойты Владимир æмæ æндæртæ. Æнтысгæ дæр сын цъус, мыййаг, нæ бакодта. Гафезы «Бæсты фарн» йæхæдæг кæуылты уацмыс у! Æмæ йын Бестауты Гиуæрги иууыл æнтыстджындæрыл кæй нымадта, уыцы пьесæ «Худаны фырт Батрадз»?! «Автор аланты трагеди уыны, кæрæдзи кæй не ‘мбæрстой, кæрæдзийыл кæй нæ хæцыдысты, уым, – загъта Бестау. – Ома, феодалон пырхдзинады, национ æмæ паддзахадон иудзинады хъуыды размæдзыд кæй нæ уыд, уым. Пьесæйы идейон концепци у иттæг раст, йæ драмон арæзт та тынг аив. Мæ хъуыдыйæ ацы пьесæ у Гафезы драматургийы ахъаззагдæр уацмыс».
Уæдæ, иннæ фысджытæм дæр ис, се сфæлдыстадты, сæй æмткæй ирон драматургийы æнтыстыл банымайæн кæмæн ис, ахæм зæрдæзæгъгæ аив уацмыстæ. Фæлæ иу хæстонæй æфсад куыд нæй, афтæ иу уацмыс дæр нæу æнæхъæн национ литературæ. Рагæй фæстæмæ ирон драматургийæн æнтыст кæй нæ уыд, уый фыццаг аххосаг мæм сæйраджы-сæйраг каст æмæ кæсы, ацы зын жанры нæм бынтон стæм фысджытæ кæй фæкусынц, уый. Цæрæнбонты йæм æркæнæггаджы цæстæй кæсæм, баныдзæвгæйæ йыл хъуыды кæнæм; не скъуыдтæ дзы тæлмацы руаджы фемпъузæм æмæ афтæмæй литературæйы жанр нæ фæрæзы. Ноджы ивгъуыд рæстæг дæр йæ ныхмæ уыд. Драмон уацмыстæ иу-стæмтæй дарддæр иууылдæр нывæст вæййынц конфликты бындурыл. Конфликт кæм нæ уа, уыцы спектаклæй сценæмæкæсæг фæлмæцгæ кæны. Цæмæдæр гæсгæ, «соцреализм» кæй хуыдтой, уый та æппынæдзух тарст конфликттæй.
Аив литературæйæн йемæ фæрæзынц критикæ, литературæзонынад. Нæ критиктæ Бекъойты Георги (1878 – 1937) æмæ Гæдиаты Цомахъ (1882 – 1931), Тыбылты Алыксандр (1887 – 1937) æмæ Нигерæй (1896 – 1947) сæрыстыр стæм, уæддæр дзы цæрын никæмæн бантыст. Зæрдæйы фæндиаг бакусын – иннæ ахæм. Фæлæ, ирон литературæйæн цы периодтыл дзурæм, уым рахъомыл сты курдиатджын литератортæ – литературон критиктæ æмæ литературæиртасджытæ Ардасенты Хадзыбатыр (1911 – 1968), Джусойты Нафи (1925), Мæрзойты Сергей (1927 – 2010), Дзуццаты Хадзы-Мурат (1935 – 2000), Æлборты Хадзы-Умар (1939 – 2011), Джыккайты Шамил (1940 – 2011) æмæ æндæртæ. Литературæйы фарстытæм йæ хъус лæмбынæг дардта фыццаг ирон профессор Æлборты Барысби (1886 – 1968).
Уыдон фæрцы бæрæг фæарфдæр, фæуæрæхдæр æмæ фæхъæздыгдæр нæ литературон критикæ æмæ литературæзонынад. Фæзындис нæм къорд критикон æмæ литературæиртасæн куыстытæ, æнæхъæн монографитæ литературæйы хицæн проблемон фарстытæ æмæ литературæйы истори, стæй хицæн фысджыты, уæлдайдæр, ирон литературæйы классикты цард æмæ сфæлдыстадтыл арф монографион, сфæлдыстадон очерктæ. Ирон фысджытæ æмæ ирон литературæ адæмы æхсæн парахат кæнынæн стыр æххуыс фесты Гаглойты Федр æмæ Джусойты Нафийы арæзт чиныг «Писатели Советской Осетии», «Очерк истории осетинской советской литературы», Гафез æмæ Дзуццаты Хадзы-Умары саразгæ чиныг «Хуссар Ирыстоны фысджытæ», Калоты Георги, Ардасенты Хадзыбатыр æмæ Девлет Гиреевы чиныг «Писатели Северной Осетии». Ирон литературæзонады стыр нысаниуæг ис Джусойты Нафийы «История осетинской литературы»-йы 2-томон, Джыккайты Шамилы «Ирон литературæйы истори»-йæн.
Цæмæй нæ литературæ Цæгаты дæр æмæ Хуссары дæр иувæрсыгæй ма рæзтаид, фæлæ уыдаид æнгом баст, уый тыххæй Гафез амыдта: «… иумыййаг уац фысгæйæ, дзурын хъуыд æппæт ирон поэзийыл, æрмæст Хуссар Ирыстоны поэты сфæлдыстадон куыстыл нæ, фæлæ».
Ирон аив литературæ æмæ зонады рæзтыл кæд, автономитыл дихтæ кæй уыдыстæм, уыцы хъуыддаг цастæр бæрцæй æвзæрæрдæм зынд, уæддæр, цас гæнæн уыдис, уымæй ирон фысджытæ алы хатт дæр архайдтой, цæмæй, иу адæм кæй стæм, иу аив литературæ кæй аразæм, уый бæрæгæй зындаид алы хатт дæр. Æппæт уыдæтты фæрцы, стæй нæ разагъды фысджыты удуæлдай æмæ иузæрдыг фæллойы фæрцы абон нæ къухы – Ирыстоны къухы ис, сæрыстыр кæмæй хъуамæ уаиккам, йæ саразджытæн дзæнæтыбадинагæй, цæрæтдзагæй уаз цырæгътæ кæй тыххæй хъуамæ судзиккам, ахæм стыр æмæ тынг цымыдисон аивадон хæзна – ирон нывæфтыд литературæ.
ХЪАЗИТЫ Мелитон