Nog adres

ФЫД ÆМÆ ФЫРТ (Тугъанты Махарбеджы райгуырдыл 130 азы бонмæ)

Дунейы ис, уæларвмæ кæй систой, Ахæм нывгæнджытæ æмæ сæ рæнхъы лæууы не стыр нывгæнæг. Бирæтæй та ноджы уæлдæр лæууы. Фæлæ, хъыгагæн, чысыл нацитæ цæсты нæ ахадынц, сæ хайбавæрд æмæ сæ ном уæрæх дзыллæтæ нæ фæзонынц. Æз ныртæккæ нæ дзурдзынæн Махарбегæн йе стыр нысаниуæгыл, уый иттæг хорз зыны йæ диссаджы нывтæй. Мæн фæнды æрдзурын Махарбег æмæ йæ фырт Енверы кæрæдзиимæ ахастытыл, стыр нывгæнæджы иунæг фыртимæ мын цы хæлардзинад уыдис, ууыл.
Æз Енверимæ тынг хæлар уыдтæн, арæх мæм цыдис куыстмæ, бирæ цымыдисаг æмæ адджын ныхæстæ-иу фæкодтам. Йæ фыды тыххæй мын иу рæстæджы ахæм хабар ракодта: «Мæ фыд æртын æвдæм азы стыр хъизæмæрттæ бавзæрста. Нывгæнæн ахуыргæнæндонæй уæлдай ма театры дæр куыста сæйраг нывгæнæгæй. Уæд тынг ахстой интеллигенцийы хуыздæрты æмæ-иу ахсты кой куы фехъуыста, уæд-иу тынг ныкъард, кæрдзын дæр-иу нал хордта æмæ мын иу хатт афтæ – Енвер, мæ лæппу, исты мыл, мыййаг, куы æрцæуа, уæд дæуæн Цæгат Ирмæ цæугæйæ нæу, уым нын Дур-Дуры нæ хæдзар байстой æмæ кæм цæрдзынæ. Фæлтау ам лæуу, иу чысыл куысты ныллæуу æмæ сабыр дæ къæбæр хæр, фæлæ дæ ноджыдæр фæдзæхсын, ардыгæй цæуын макуыдæм сфæнд кæн». Хуыцау хорз у, æмæ мæ фыд стыр фыдбылызæй аирвæзт».
Енвер уыдис диссаджы хæларзæрдæ адæймаг, ахуыр лæг, иттæг хорз дзырдта немыцагау, æнхъæлдæн, иурæстæджы пединституты лекцитæ дæр каст немыцаг æвзагæй. Махарбег куы фæзиан, уæд Енвер фæстæдæр йæ хæдзар баивта Цæбиты Ростикимæ. Хисæрмагонд царды амондджын нæ уыдис. Йæ бинонтимæ ахицæн, йæхæдæг фæзæронд - 1912-æм азы гуырд уыдис. Тынг тыхсын райдыдта, арæх æй фæндын райдыдта Дзæуджыхъæумæ цæрынмæ ацæуын. Фæлæ йын дзы цæрæнбынат нæ уыдис æмæ катай кодта.
Енвер хæлар уыдис дзæнæтыбадинаг композитор Æлборты Феликсимæ дæр. Феликсæн уыдис Дзæуджыхъæуы хæдзар, йæхæдæг нырма ам цард æмæ йæ хæдзары дæгъæлтæ радта Енвермæ. Енвер уым фæцард дзæвгар рæстæг, фæлæ Феликс дæр æд бинонтæ ацыд Цæгатмæ æмæ ма Енверæн уым цæй цæрæн бынат уыдис. Тынг хæлар уыдис зындгонд кинорежиссер Темыраты Миронимæ, уымæ дæр иу цъус ацард æмæ уый фæрцы архайдта, цæмæй исты хуызы Дур-Дуры йæ фыдыхæдзар раздæхтаид фæстæмæ. Уæд Мирон сфæнд кодта Дур-Дурмæ ацæуын, æмæ æз дæр йемæ фæцæуæг дæн. Дур-Дуры Махарбеджы фыдæн уыдис дыууæуæладзыгон заманайы хорз хæдзар. Большевиктæ йæ байстой, йæ иу æрдæджы дзы бакодтой сывæллæтты рæвдауæндон, иннæ æрдæджы та уыдис совхозы канторæ. Мирон Дыгуры райкомы фыццаг секретармæ бацыд æмæ йын загъта, зæгъгæ, Енвер йæ хæдзарыл нæ хъаст кæны, зоны йæ ног уавæртæм гæсгæ йын кæй ис бар йæ фыды исад фæстæмæ райсын, фæлæ йæ нæ хъæуы. Æрмæст æй фæнды, цæмæй йын йæ бæсты радтой иууатон фатер. Райкомы секретарь афтæ, зæгъгæ, уый мæнæн мæ бон нæу, фæлæ йын рахицæн кæндзынæн йæ фыды хæдзары иу къуым æмæ уым æрцæрæд. Енвер ууыл не сразы, куыд хъуамæ цардаид уым иунæг лæг æвæгæсæг, æнæркастæй? Енвер дæр йæ фыдау уыдис тынг уæздан адæймаг. Махарбеджы удыхъæд та алкæмæн дæр зындгонд у. Иурæстæджы базонгæ дæн Дигорæйы цæрæг бынæттон музейы директор Тогъуызаты Маркимæ. Тынг уæздан æмæ ахуыргонд адæймаг. Уый иттæг хорз зыдта Махарбеджы æмæ мын ахæм хабар ракодта: « - Æз уыдтæн техникумы директор, Махарбег та уым куыста нывгæнæгæй. Революцийы фæстæ цард тынг смæгуыр, адæм тынг тыхстысты æххормагæй. Мах студенттæн хæрын кодтам бон иу хатт, Енвер дæр техникумы ахуыр кодта. Æз æй зыдтон, Махарбег арæх-иу æххормагæй кæй аззад, дзырдтон-иу ын, зæгъын, рацу, сихор скæн немæ, фæлæ уый йæ сæрмæ никуы бахаста æмæ студентты хæрæндонмæ никуы бацыд».
Дзæуджыхъæуы музейæ рацæйцыд иухатт Енвер, фæндагыл ахауд, йæ син асаст. Цалдæр хатты йæ бабæрæг кодтон рынчындоны. Уыдис тынг тыхст, хъынцъым кодта, зæгъгæ, ныр мæ рынчындонæй куы рафыссой, уæд кæдæм хъуамæ фæцæуон, æрлæууæн бынат мын куы никуы ис. Йе ‘рдхорд Мирон алырдæм рафысс-бафысс фæкодта, номдзыд Тугъанты Махарбеджы фырт ахæм уæззау уавæры ис, зæгъгæ. Фæлæ йæ хъуыды дæр ничи æркодта. Фæстагмæ Миронæн бантыст Енверæн зæрæдты хæдзары бынат скæнын. Уым дæр æм уыдтæн цалдæр хатты. Дыккаг хатт æм куы бацыдтæн, уæд мын загъта, зæгъгæ, Чъребайы мæ фатеры баззад бирæ цыдæртæ мæ фыдæй æмæ куы ныццæуай, уæд сæ ралас æмæ сæ искуы музеймæ, кæнæ институты архивмæ радт. Дæгъæл йæ рæстæджы Санахъоты Ванямæ радта. Ваня уæдмæ æгас нал уыдис, фæлæ йын йæ чызг Валямæ фæдзырдтон телефонæй æмæ мын уый загъта, зæгъгæ, рацу æмæ сæ дæхæдæг фен. Уæд æз бахатыдтæн Нафимæ, зæгъын, иумæ бацæуæм. Уый сразы, фæлæ бонæй-бонмæ цыд рæстæг æмæ нын не ‘нтыстис ныццæуын. Иубон куы сфæнд кодтам, уæд та фæдзырдтон Валямæ æмæ мын уый афтæ,Дзæуджыхъæуæй ардæм æрцыд Тугъантæй иу чидæр æмæ Махарбеджы документтæ аласта. Радта мæм уыцы лæджы телефон. 1993 азы уыцы телефонæй бадзырдтон Тугъантæм. Телефон систа уыцы лæджы бинойнаг æмæ мын афтæ, зæгъгæ, Махарбеджы фæллæйттæ æрласта мæ лæг æмæ сæ радта кæцыдæр музеймæ, йе та архивмæ. Æндæр дзы æз ницыуал базыдтон, æмæ уый фæстæ ныффыстон газетмæ уац, зæгъын, цы фесты Тугъанты Махарбеджы æрмæджытæ, фæлæ мын дзуапп ничи радта. Æрæджы журнал «Мах дуджы» бакастæн нывгæнæг Гасынты Жоржы уац. Уый фыссы Тугъанты Махарбеджы хæдзары тыххæй, хæдзар-музей дзы саразæм, зæгъгæ. Фæлæ цы бацис йæ фæндтимæ, уымæн бæлвырд ницыуал базыдтон. Кæцы музейы кой кæны Жорж, уый нæ зонын. Дзæуджыхъæуы Махарбеджы номыл цы музей ис, уый кой æви йын йæ хæдзары Дур-Дуры исты сарæзтой? Нæ зонын. Енвер бæллыд, цæмæй царды куы æрæнцайа, уæд йæ мард æвæрд æрцæуа йæ райгуырæн хъæу Дур-Дуры. Уыцы фæндон сæххæст кодта йæ æнувыд хæлар Мирон.

УАНЕТЫ Владимир