Nog adres

Æнусон хъайтартæ

amiran.jpg
Æвæдза, цæй зын у дæхицæй бирæ æвзонгдæр, цардбæллон адæймæгтæ трагиконæй æнæрæстæджы а-дунейæ куы ацæуой се 'нусон бынатмæ, уæд уыдоныл фыссын. Уæлдайдæр та дæхи сæ разы аххосджынæй куы хатай, ома, уыцы хъайтартæ мах, Ирыстоны адæмы сæрвæлтау снывонд кодтой сæ цард, уæд.
Исахъы уынджы, Тъбеты æрцæуæны чи фæцæйцæуы, уый æнæрахатгæ нæ фæвæййы, цы хъайтарты кой ракæнынмæ уын хъавын, уыдонæн уым цы цырт æвæрд ис, уый. Æз дæр ацы дыууæ рæсугъд, цардбæллон æвзонг лæппуты уазал цырты рæзты арæх фæцæуын æмæ никуы хъуыды кæнын, æмæ кæнæ мæ цæстысыг ма æркæла, кæнæ та сын мæ сæрæй ныллæг ма акувон, афтæмæй сæ цырты цурты ахизон, алыхатт дæр сæ мæхинымæры хатыр ракурын: сымах мах тыххæй рауæлдай кодтат уе 'взонг удтæ, сымах уæ цыбыр цард бахъахъхъæныныл æппындæр нæ хъуыды кодтат гуырдзиаг лæгсырдтæ нæ чысыл хъайтар горæтмæ алырдыгæй балбирæгътау куы лæбурдтой, уæд. Сымах ирон адæмы тыххæй нæ бавгъау кодтат уæ цард, цæмæй хуссарирыстойнаг адæм абон сæрибар æмæ хæдбарæй цæрой, цæмæй 20 азы дæргъы уæззау тухитæ бавзарæг адæм сæ риуы дзаг сулæфыдаиккой. Бæргæ уæ тынг фефсæрмы вæййын, иуæй мæнæй бирæ æвзонгдæртæй уæ цард æрдæгыл кæй аскъуыд уый тыххæй, иннæмæй та мæ зæрдæ сæрыстырдзинады æнкъарæнтæй байдзаг вæййы, зæгъгæ, æгайтма Ирыстон хъæздыг у сымах хуызæн хъайтар лæппутæй, кæцытæ сæ сæрмæ никуы схастой æгаддзинад æмæ никуы бауагътой, цæмæй сын сæ цыфыддæр знæгтæ сæ Ирыстон, сæ мæдтæ, сæ хотæ æмæ æппæт ирон адæмæй фæхынджылæг кодтаиккой, уый…
Мæнмæ афтæ фæкæсы, æмæ 20 азы дæргъы хуссар-ирыстойнаг лæппутæ чысылнымæц уæвгæйæ знæгты ныхмæ цы хъайтардзинæдтæ февдыстой, афтæ дунейы никæцы адæмы хаттæн суыдаид йæ бон сæхицæй нымæцæй тынг бирæ фылдæр, стæй хотыхджын лæгхортæн ахæм ныхкъуырд дæттын.

azamat_1.jpg
Багаты Амиран, Джиоты Азæмæт (Пантера) - Ирыстоны хъайтартæ, æвзонг, хурмондаг лæппутæ! О, куыд зын у сымах тыххæй ивгъуыд афоны дзурын. Мæн фæндыд сымах хицæнтæй æрымысын, фæлæ куы базыдтон, сымах æппыныдзух иумæ уыдыстут, мæлгæ дæр иу бон акодтат, куыд хистæрæй, нырма Амиран фæмард æмæ цыппар сахаты фæстæ та - Азæмæт. Амираныл цыд 33 азы, Азæмæтыл та - 25 азы… Цырт дæр уын иумæ æвæрд ис кæм фæмард стут, уыцы бынаты (æцæг цырт сæвæрын кæмæ хаудта, уыдон æй нæ сæвæрдтой, фæлæ Амираны æфсымæр Григори æмæ Азæмæты фыдыхойы лæппу Бекъойты Алан), уæд мæн дæр нал бафæндыд æмæ уæ фæхицæн кодтаин. Æвæццæгæн, æнæ кæрæдзи уымы бæсты дæр нæ бафæрæзтаиккат æмæ уæ удтыл æппындæр уымæн нæ бацауæрстат æмæ кæрæдзийы фæстæ уымæн атындзыдтат сау мæрмæ. Уæ иу уæ сæрæгасæй куы баззадаид, уæд, æввæццæгæн, иннæ йæхицæн нæ ныббæрстаид йе 'мбалы цард кæй нæ бахъахъхъæдта, уый. Сымах уæ царды фæстаг сулæфты онг дæр иумæ æхсарджынæй тох кодтат ирон адæмы знæгты ныхмæ.
8 август… Хæст тынгæй тынгдæр кодта. Знаг æппæт амæлттæй дæр архайдта горæтмæ æрбаирвæзыныл, фæлæ ирон лæппутæ сæ разы æрлæууыдысты Тъбеты æрцæуæны, сæнуадзæн заводы цур. 7-æм августы изæрæй рацийæ куы фехъуыста гуырдзы æрбабырсынц, зæгъгæ, уæд Амиран йæ къордимæ атындзыдта Присы бæрзæндмæ. Фæлæ, 8 августы райсомæй 5 сахатмæ æввахс рацийæ фæдисы хъæр куы фехъуыстой, ома, знæгтæ Тъбеты хъæуæй горæты 'рдæм æрцæуынц, уæд уырдæм ратагъд кодтой. Амираны къордæн хæсгонд æрцыд, цæмæй бахъахъхъæдтаиккой Цхинвалы ныгуылæн хайы æрбахизæн. Гуырдзиаг фистæг æфсæдтæ 500 - 600 адæймаджы скондæй, уыцы нымæцы ма танктæ Т-72 дæр хилын райдыдтой горæтмæ. Амираны чысылнымæц къорд, уыдонимæ Джиоты Азæмæт дæр, æртæ дихы аисты æмæ удуæлдай тохы бацыдысты знæгты ныхмæ. Исахъы уынджы кæронмæ куы æрхылдысты знæгтæ, уæд Азæмæт бензоколонкæ фехста, сыгъд æмæ уый фæстиуæгæн уыцы бынаты гуырдзыйы фашисттæй фæмард цалдæр. Знæгтæ нымæцæй дæр бирæ фылдæр кæй уыдысты æмæ сæм хæстон техникæ дæр бирæ фылдæр кæй уыд, уымæ æнæкæсгæйæ Амираны къорды лæппутæ бирæ рæстæджы дæргъы хъæбатырæй лæууыдысты сæ ныхмæ. Къорды лæппутæй дыууæмæ уыд гранатæхсæнтæ, иннæтæм та æрмæстдæр автоматтæ, афтæмæй цасдæр рæстæджы баурæдтой знæгты горæтмæ æрбахизæны. Раст уыцы карз тохы хъæбатырæй фæмард къорды хистæр Багаты Амиран, фæцæф йæ сæр, фæлæ иннæ лæппутæ уæддæр нæ ныууагътой сæ позицитæ. Джиоты Азæмæт æппынæдзух кæм æбæхст, уырдыгæй лыгъд фæндаджы 'рдæм, æхста знаджы танктæ, цалдæр дзы сцæф кодта æмæ дзы иуæн йæ пиллон скалд, фæлæ йæ уæдмæ уыдон дæр фехстой, йæ цуры снаряд спырх æмæ Азæмæт фæмард. Амираны къорды лæппутæй дыууæйæ æмæ ма ноджы бархионтæй дæр цалдæр лæппуйæ та уæззау цæфтæ фесты.
Ныр та уæ базонгæ кæндзæн дыууæ хъайтарæн сæ биографитимæ куыд хистæрæй. Багаты Амиран райгуырд г.Цхинвалы 1975 азы. Астæуккаг ахуырад райста 2-æм астæуккаг скъолайы, уыд тынг æгъдауджын æмæ ахуыр дæр кодта тынг хорз. Скъолайы фæстæ бацыд ХИПУ-йы историон факультетмæ æмæ ма уыцы-иу рæстæджы службæ кодта æфсады рæнхъыты. 1993 азы службæ кæнынмæ бацыд специалон нысаниуджы ротæмæ. 2004 азæй куыста РХИ-йы Хъахъхъæнынады министрады, уыд сæрмагонд развæдсгæрсты къорды командир. 2006 азæй та куыста развæдсгæрсты хайады хистæры хæдивæгæй. Уыд ын майоры цин.
Джиоты Азæмæт райгуырд 1983 азы Знауыры районы Сихиаты хъæуы. 2001 азы службæ кодта РХИ-йы Хъахъхъæнынады министрады. Уыд æфсæддон развæдсгæрсты къорды командир. Уыдис ын капитаны цин.
Багаты Амираны мад Ходты Нинæ та мын йæ хъæбатыр хъæбулы тыххæй афтæ радзырдта: «7 августы изæрæй мæ дыууæ лæппу дæр æрбауадысты хæдзармæ тынг фæлмæцыдæй, Амиран сынтæгыл йæхи æруагъта, фæлæ иу цъус рæстæджы фæстæ рагæпп кодта уатæй æмæ йе 'фсымæримæ æдтæмæ атындзыдтой. Æз ма сæ фæстæ бæргæ хъæр кодтон, зæгъын, кæрдзын уæддæр бахордтаиккат, æххормагæй кæдæм цæут, фæлæ ма мæм Амиран фæстæмæ иу каст фæкодта æмæ загъта, зæгъгæ, гуырдзиæгтæ æрбабырсынц æмæ-иу уæхи искуы бааууон кæнут æмæ азгъорста. Уæд æй кæцæй зыдтон, мæ хъæбулы фæстаг хатт кæй уынын сæрæгасæй. Иу сахат дæр нæма рацыд, афтæ райдыдтой тыхджын æхстытæ æмæ æз мæ цардæмбалимæ нырма нæхи ныккæндмæ ныхызтыстæм, фæлæ уæдмæ фæцыд тыхджын срæмыгъд æмæ мæ уæлæ æрбахаудтой рудзгуытæ æмæ дуар. Уым æдас кæй нæ уыд, уымæ гæсгæ балыгъдыстæм нæ хæдзары цур цыппаруæладзыгон корпусы ныккæндмæ æмæ иу æхсæв фестæм уым. Ме 'хсæвтæ фервитæд знæгтæ, мæ зæрдæ йæхи риуы къултыл хоста, æнцойад нал зыдта æмæ куыддæр æрбабонцъæхтæ ис, афтæ рахызтæн æддæмæ, кæд, зæгъын, мæ дыууæ лæппуйæ исты базонин (йæ иннæ лæппу дæр Амираны къорды уыд). Кæсын æмæ уæртæ мæ кæстæр лæппу æмæ ме 'фсымæры лæппу тагъд-тагъд суайынц, цыдæр знæтхуыз сын уыд. Æз сæм фæхъæр кодтон, зæгъын, Амиран та цы фæцис? Уыдон мын дæргъвæтин рæстæджы куынæ сдзуапп кодтой æмæ сæ сæртæ бынмæ куы æруагътой, уæд ма мын цы базонын хъуыд, мæ хæдзар кæй фехæлд, уый. Цы уавæры уыдтæн, ууыл дзурын дæр нæ хъæуы, йæ хъæбул дард балцы дæр макæмæн ацæуæд, зæрдæ скъуыдтæ кодта, фæлæ, æвæццæгæн, æнæбон æмгъуыд мæлæт нæй, æндæра ма удæгас куыд баззадтæн. Уый фæстæ базыдтон, Азæмæт дæр кæй фæмард, уыцы хабар. Мæ хъæбул æмæ Азæмæты мард буæрттæ рынчындонмæ йæхи машинæйыл баласта Гæззаты Инал . 8 августы изæрæй сын сæ мæрдтæ рынчындонæй дæр Инал раласта (Инал йæхæдæг та гуырдзыйы къухæй фæмард 9 августы). Азæмæтæн горæты хæдзар кæй нæ уыд, уымæ гæсгæ йæ баластой Хъорнисы уынгмæ йæ фыды хойы хæдзармæ æмæ уал æй уым кæрты баныгæдтой. Уый фæстæ уавæр куы фæсабыр, уæд æй аластой æмæ йæ баныгæдтой Сихиаты уæлмæрды. Амираны та нырма баныгæдтам нæ хæдзары раз цы зæххы фадыг ис, уым æмæ уый фæстæ - Згъудеры уæлмæрды. Абоны онг дæр уым ницыуал байтауын, мæ цæст бакæсын дæр нæ уарзы уыцы бынатмæ. Амиран хæрз чысылæй бауарзта йæ Ирыстон, иу бон дæр æй йæ къах ни-куыдæм ахаста. Мæ хъæбул кæй уыд, уый тыххæй дзы не 'ппæлын, фæлæ уый хуызæттæ цъус ис, хæрзæфсарм чызгау мын æфсæрмдзæстыг уыд». Амираны фыд Павел не сфæрæзта йæ хъæбулы мæлæт æмæ æртæ азы бæрц рынчынтæ ахæссыны фæстæ уый дæр йæ хъæбул Амиранмæ атындзыдта ацы аз марты мæйы.
Амираны сыхаг Уалыты Дзерассæйæн хъайтары коймæ йæ цæстытæ баумæл сты æмæ загъта: «Амиран уыд тынг хорз лæппу, æцæг ирон, уæзбын, æфсæрмдзæстыг, йæ хъæрæй ныхас ын никуы ничи фехъуыста. Тынг уарзта йæ радтæг Ирыстоны, уымæн та æвдисæн у уый дæр, æмæ-иу уал азы дæргъы иу æхст дæр искуыцæй куы фæцыд, уæд-иу уайтагъд уырдæм фæцæйлыгъд, уыд тынг бæрнон адæймаг. Мах, сыхæгтæ йæ иууылдæр уарзтам тынг бирæ, чи йæм хъæбулы цæстæй каст æмæ чи та - æфсымæры, стыр ныфс нын бæргæ уыд, фæлæ…». Амираны хæстон æмбæлттæ, раст цыма æмдзырд бакодтой, уыйау дзы иууылдæр æмхуызон раппæлыдысты, зæгъгæ, уый тæссаг бынæттæм йæхи разæй мах никуы ауагъта. Алыхатт дæр цæттæ уыд йæ цард мах тыххæй радтынмæ.
Амиран йæ цардæмбал Гæбæраты Зæлинæйы ныууагъта идæдзæй, йæ цыппараздзыд фырт Роберты та сидзæрæй, ныр ыл цæуы аст азы.
Азæмæт, ды дæхæдæг дæр æмæ дæ ныййарджытæ дæр Амиран æмæ йæ ныййарджытæй мæгуырдæр стут, уымæн æмæ ды иунæг фырт уыдтæ дæ ныййарджытæн, дæуæн нæ бантыст бинонтæ æркæнын, нæ банкъардтай хъæбулы уарзт. Бæргæ Хуыцауæй дæу дæр ахæм амонд куы фæуыдаид æмæ дæ фæстæ иу кæстæр уæддæр куы ныууагътаис, уæд-иу дæ мæгуыр мад дæ уындмæ йæ былы цъæрттæ хæргæйæ, дæ мондагæн дæ кæстæры уæддæр æрбахъæбыс кодтаид, Амираны мад Нинæ куыд æрбахъæбыс кæны йæ чысыл хур Роберты, афтæ. Ныр дæ мæгуыр мад дæ уæлмæрдмæ ссæуы æмæ йæ хъæбысы æрбакæны, æрмæстдæр дæ уазал цырты. Азæмæты рыстзæрдæ ныййарджытæ Тамаз æмæ Дзабиты Маринæ Сихиаты кæй цæрынц, уымæ гæсгæ мын йæ царды хабæрттæ ракодта йæ фыдыхо Джиоты Венерæ: «Æвæццæгæн ын хæрз чысыл цæрæнбон кæй уыд, алчидæр æй уымæн бирæ уарзта. Æз дæр æй уæлдай хъулон уарзт кодтон æмæ йæ уымæ гæсгæ 12 аздзыдæй ракодтон мæхимæ горæтмæ æмæ ам каст фæцис 12-æм астæуккаг скъола. Тынг коммæгæс æмæ æнахуыр хæларзæрдæ уыд, мæхи хъæбултæй йæ къаддæр нæ уарзтон. Æнæзивæг æмæ цырд кæй уыд, уымæ гæсгæ йæ схуыдтой йе 'мбæлттæ «Пантера» дæр. Йæ ныййарджытæн баззад иунæг чызг Аленæ, кæцы у Тедеты чындз, ис ын иуаздзыд лæппу æмæ йыл сæвæрдта йе 'фсымæры ном, Азæмæт, зæгъгæ, æцæг уый йæ мады æфсымæры амондæй хызт уæд.
Амиран æмæ Азæмæт кæм фæмард сты, уырдæм æввахс корпусы цæрæг Æрсойты Сослан куыд загъта, уымæ гæсгæ йæхи къухæй бахаста Амираны мард буар корпусы бахизæнмæ æмæ йын æрымысыд йæ ныхæстæ, ома, дам, æз цалынмæ удæгас уон, уæдмæ горæтмæ знаджы танктæй иу дæр не 'рбахиздзæн æмæ афтæ дæр бæргæ уыд, фæлæ цы загъдæуа хъысмæтæн… Дыууæ хъайтары сæ амæлæты фæстæ хорзæхджын æрцыдысты Ирыстоны уæлдæр хорзæх «Уацамонгæ»-йы ордентæй. Диссаг мæм кæсы уый дæр æмæ Ирыстоны сæрвæлтау знаджы къухæй чи фæмард, уыдонæй мулк æмæ æхцайæ хъæздыг ничи уыд, никæмæн дæр сæ ресторантæ æмæ магазинтæ уыд, бирæтæ дзы, æгæрыстæмæй, се 'рагъы дзаг пысулæй дæр никуы бафсæстысты, фæлæ уый хыгъд тынг сыгъдæг æмæ хъæздыг уыд сæ миддуне.
Мæн уырны, сымахыл Ирыстоны поэттæ ныффысдзысты æмдзæвгæтæ,зарджытæ, уæ нæмттæ хаст æрцæу-дзысты Ирыстоны ногдæр историйы ахуыргæнæн чиныгмæ æмæ афтæмæй уæ хъайтардзинæдтимæ зонгæ кæндзысты Ирыстоны рæзгæ фæлтæртæ. Уæ ном æнустæм цæрдзæн адæмы зæрдæты. Райсом, 8 августы уæ мæлæтыл æххæст кæны 4 азы æмæ ноджы дæр рухсаг ут!
ДЖИОТЫ Екатеринæ