Nog adres

Ферохгæнæн кæмæн нæй, уыцы нысаниуæгджын бон

mirotvv_1.jpg
Кæд 1992-2008 азты афæдзы алы афонтæ дæр ирон адæмы зæрдыл баззадысты мæлæтхæссæг трагикон цаутæй йемыдзаг кæй уыдысты (зымæджы - тугæйдзаг цыппурс, уалдзæджы - тугæйдзаг май, тугæйдзаг сæрд), уымæ гæсгæ, уæддæр 1992 азы сæрды 14-æм июль хуссарирыстойнаг адæмы историмæ бацыд куыд трагикон рæстæг æмæ куыд ирвæзынгæнæн, ахсджиаг нысаниуæгджын бон, афтæ дæр. Æрвылаз дæр ацы нысаниуæгджын бон æрымысынц æмæ цытджын уавæры банысан кæнынц Хуссар Ирыстоны адæм.
Рацыд 20 дæргъвæтин азы, фæлæ уыцы трагикон азты цаутæ нæ зæрдыл лæууынц æмæ лæудзысты, раст цыма знон уыдысты, афтæ. Уыцы азты хъизæмæрттæ йæхиуыл чи бавзæрста, уыдон сæ никуы ферох кæндзысты, цалынмæ цæрой, уæдмæ.

1992 аз, июль… Бирæ рæстæджы дæргъы Цхинвал æппынæдзух ис æхстыты бын, æхсынц тугмондаг сырдтæ горæты алы къуыммæ дæр, кæуылфæнды сæмбæлæд - фæнды сывæллоныл, фæнды - сылгоймагыл, кæнæ зæронд адæймагыл, уый уæлдай нæ уыд лæгсырдтæн, сæ фæнд уыд æрмæстдæр ирон адæмæй фылдæр скуынæг кæнын æмæ архайдтой æппæт тыхтæй дæр, æхстой горæт. Горæты сæрмæ хъæдты æрбынат кодтой снайпертæ, уыдон къухæй фæцæф æмæ фæмард бирæ адæм. Иу уынгæй иннæ уынгмæ ахизæнтæ дæр нал уыд. Горæт хуыдуг кодта… Уазал, æххормагдзинад, мæлæтхæссæг тасдзинад, алыварсон блокадæ, уыцы нымæцы информацион блокадæ дæр. Фæлæ иууыл уæззаудæр æмæ хъыгагдæр хабар та уыд, чысылнымæц ирон адæмы хъæр дунейы кæй ничи хъуыста, уый. Æппæт амæлттæй дæр Хуссар Ирыстоны адæм фæлвæрдтой дунеон æмæхсæнадæн фехъусын кæнын Гуырдзыстоны фашистон режим йæ сæргъ Гамсахурдия, афтæмæй ирон адæмæн радон хатт геноцид кæй аразынц, уый, фæлæ сæ æппындæр ничи «хъуыста».
Уыцы рæстæджы нæ горæты Театралон Фæзуаты ауагъд æрцыд бирæ митингтæ, куыд фæдис хъæр кæныны, афтæ траурон митингтæ дæр. Кæд-иу адæймагæн йæ цардæн тас уыд, уæддæр-иу адæмæн сæ масты дзæкъултæ куы нытыппыр сты, уæд та-иу æрбамбырд сты фæзуатмæ сæ мæстытæ суадзынмæ æмæ-иу афтæмæй сæ риссаг проблемæтыл дзырдтой. Фырæдыхæй нæ зыдтой, цы сарæзтаиккой, уый.
1991-92 азты тынг уæззау дуг ныккодта хуссарирыстойнаг адæмыл. Адæймаг бонæй-бон цыфыддæр хабæрттæ хъуыста, бонæй-бон æвзæрдæр кодта нæ цард, бонæй-бон фылдæр кодта гуырдзыйы амæттæгты нымæц…
Уæлдай тынгдæр 1992 азы уæззау тугуарæн сæрды мæ зæрдыл бадардтон 8-æм æмæ 9-æм июнь. Уымæн æмæ, уый размæ ма куыд фыстон, афтæмæй 9-æм июны Тъбеты схизæны мæ сывæллæттæ фæцæф сты, снайпер нæ комкоммæ кæй фехста, уый фæстиуæгæн. 8 июны та мæ сыхаджы хо, Исахъы уынджы æфсæнвæндагмæ æввахс корпусы цæрæг Сланты Фатимæ (Земæ) æмæ йæ чызг Джиоты Маринæ фæцæфтæ сты нæмыджы схъистæй.
Æвддæсаздзыд хъуымбылдзыкку рæсугъд чызг Маринæ фæмард æвиппайды. Æвзонг, цардбæллон чызг уыцы сæрд скъола фæцис, фæлæ йын гуырдзиаг сырдты аххосæй нал бантыст йæ хъомыладон аттестат райсын æмæ фæцин кæнын дæр. Чи зоны йæм царды цы хорздзинæдтæ æнхъæлмæ кастысты, чи зоны йæ Ирыстонæн цахæм пайда æрхастаид, гуырдзиаг фашисттæ йын йе 'взонг уд куынæ байстаиккой, уæд. Ацы аз ууыл сæххæст уыдаид 37 азы, кæй зæгъын æй хъæуы, ссардтаид йæ амонд, уыдаид ын кæстæртæ, фæлæ… Мæнæн арæх ауайы мæ цæстытыл йæ æвзонг фæлгондз, куы-иу рацæйцыд, уæд-иу дзы хуртæ æмæ мæйтæ кастысты, ахæм зæрдæмæдзæугæ чызг уыд. Йæ мад Фатимæйы та нырма нæхи рынчындонмæ баластой (æз æмæ иннæ сыхæгтæ дæр æхстыты бын алыгъдыстæм уыцы корпусмæ, сау хабар нæм куы æрбайхъуыст, уæд æмæ абоны онг дæр мæ хъустыл уайы Земæйы хъæрзын), æмæ йæ уый фæстæ та Дзæуджыхъæумæ ныххæццæ кодтой, йæ уавæр уæззау кæй уыд, уымæ гæсгæ, фæлæ уый дæр иу мæй хъизæмары фæстæ йæ цардæй ахицæн. Бабын хæдæфсарм ирон сылгоймаг. Нал федта мад йæ хъæбулы мард буар дæр, кæд ын дзырдтой, зæгъгæ, Маринæ уæлæнгай цæфтæ фæцис æмæ уый та æндæр палатæйы ис, уæддæр мады зæрдæ зонаг у æмæ йæ сæ ныхæстæ нæ уырныдтой. Загъта-иу сын уæдæ, зæгъ, кæд ам рынчындоны ис мæ хъæбул, уæд мæм æй ласгæ уæддæр æрбакæнут æмæ ма йæ иу хатт уынгæ уæддæр фæкæнон. Дзæуджыхъæуы рынчындоны-иу æм арæх бацыдысты уæрæсейаг уацхæсджытæ æмæ-иу æй куы бафарстой куыд фæцæф сты, уыдæттæй, уæд-иу сын цæссыгкалгæйæ радзырдта йæ хабæрттæ æмæ-иу сын загъта, зæгъгæ, мæ æвддæсаздзыд чызджы та мын маргæ акодтой. Уыцы рæстæджы Згъудеры уæлмæрдмæ цæуæнтæ кæй нæ уыд, уымæ гæсгæ Тъбеты хъæуы фæзынд ног уæлмæрд æмæ Фатимæ æмæ йæ чызг Маринæ дæр уым ныгæд æрцыдысты. Мад æмæ чызг цыдæр æнамондæн æнæкæрæдзи нæ фæрæзтой, иууыл иумæ цыдысты æмæ, æгæрыстæмæй, мад куы аирвæзтаид мæлæтæй, уæддæр не сфæрæзтаид йæ уарзон хъæбулы мæлæт. Ахæм хъысмæтæй хайджын фесты мад æмæ чызг æмæ нал æрæййæфтой Фидауынгæнæг тыхты æрбацыд дæр.
Кæд уыцы рæстæджы Уæрæсейы адæм æмæ къухдариуæгадæн сæхицæн дæр хуыздæр рæстæджытæ нæ уыд, уæддæр хицауады бирæ уыд растхъуы дыгæнджытæ æмæ бауырнын кодтой УФ-йы президент Барис Ельцинæн, цæмæй баххуыс кодтаид æфхæрд ирон адæмæн æмæ йæм æппынфæстагмæ, бирæ тухитæ бавзарæг ирон адæмы тыхстдзинад фехъуыст æмæ 1992 азы 24 июны Дагомысы бафыст æрцыд фидауынгæнджыты æрбацыды тыххæй Бадзырд. О, бафыстой бадзырд, фæлæ гуырдзиаг абырджытæ ноджы тынгдæр æхсын райдыдтой горæт, районты, хъæуты. Республикæ Хуссар Ирыстоны Уæлдæр Советы Сæрдар Хъуылымбегты Торез фæдисы хъæр кодта Уæрæсейы хицауадмæ, цæмæй æвæстиатæй æххæст æрцыдаиккой Дагомысы бадзырдтæ. Æнæуый дæр чысылнымæц ирон адæмæн бонæй-бон къаддæр кодта сæ нымæц, æрвылбон дæр уыд цæфтæ æмæ мæрдтæ. Æрмæст 12 июлы Тамаресмæ æввахс фæмард авд ирон лæппуйы æмæ 42 та фесты цæфтæ. Æмæ мæнæ, 14 июлы Республикæ Хуссар Ирыстонмæ æрбацыдысты Фидауынгæнæг тыхтæ æмæ семæ æрбахастой сабырдзинад, кæд сæртæг сабырдзинад уыд, уæддæр адæмы цыдæр ныфсытæ бацыд.
Ирон Фидауынгæнæг тыхты батальоны скондмæ чи бацыд, уыдоны фыццæгтæй сæ иу уыд мæ дзæнæттаг сиахс (мæ хойы æмкъай) Гæбæраты Уардан. Уый йæхи равдыста тынг активонæй, кæмдæриддæр-иу æндыгъд уавæр сæвзæрд, фæнды Чысангомы, фæнды - Знауыры районы, уырдæм-иу æнæмæнгæй ацыд Уардан дæр. Иу хатт сæм фæдзырдтой Знауыры районы Иончайы хъæуæй æмæ та Фидауынгæнæг тыхтæ, семæ Гæбæраты Уардан дæр афтæмæй атындзыдтой бынатмæ. Фæлæ Уардан цы БТР-ыл бадт, уый скъæрæг уырыссаг лæппу рæстмæ нæ зыдта фæндæгты уавæр æмæ тыхджын цыдæй скъæрдта, иу ран уæрмы ныххаудта æмæ БТР афæлдæхт. Чи дзы бадт, уыдон цалдæрæй фæцæфтæ сты, уыцы нымæцы Уардан дæр. Уый, БТР куы афæлæдæхт, уæд æй фехста дард. Фæстæдæр тынг фæцудыдта йе 'нæниздзинад æмæ а-дунейæ афардæг, Ирыстон хъæздыг цахæм адæйæмæгтæй хъуамæ уа, ахæм ирон лæг æвзонгæй.
Ацы бон хуссарирыстойнаг адæм иууылдæр бахъуыды кодтой сæхи 'рдыгонау. Магкоты Эльвирæ, уæд куыста Дзауы скъола-интернаты, уый мын афтæ радзырдта: Куы йæ базыдтам, Фидауынгæнæг тыхтæ æрбацæуынц, уæд мах иууылдæр, усæй, лæгæй, сывæллонæй ралыгъдыстæм сæ размæ, чи фырцинæй кæугæ кодта, чи та - зæрдæхъæрмттæ, адæм æнхъæлдтой сæ хъизæмæрттæн кæрон æрцыд. Мах уайтагъд магазины алхæдтам къанфеттæ æмæ сæ æхстам уырыссаг салдæттæм дидинджытимæ. Уыдон дæр нæм сæ къухтæ цины тылд кодтой.
Гуфтайы хъæуы цæрæг Битеты Чермен та уыцы бон афтæ бахъуыды кодта: «Мах куы базыдтам Фидауынгæнæг тыхтæ æрбацæуынц, уæд хъæубæсты адæм иууылдæр æрæмбырд стæм Гуфтайы ГАИ-йы цур æмæ сæм хуынимæ æнхъæлмæ кастыстæм. Уæдмæ æрбахæццæ сты уыдон дæр, баурæдтой сæ машинæтæ æмæ нæм рахызтысты, кæрæдзийæн хъæбыстæ кодтам. Æгæрыстæмæй ма машинæтæ кæмæн уыд, уыдонæн фæйнæ бедра æртаг дæр радтой, сымах алцæмæй хъуагдзинад æййафут, зæгъгæ.
Уæдæ Фидауынгæнæг тыхты хуссарирыстойнаг адæм алыхатт дæр мысдзысты сæрыстырдзинад æмæ кады æнкъарæнтимæ, уымæн æмæ уыдон хуссаирыстойнаг адæмы бахызтой бынтон скуынæг кæнынæй. 2008 азы Фидауынгæнæг тыхты хъæбатырдзинæдтимæ та хъуамæ Ирыстоны адæм зонгæ кæной фæлтæрæй-фæлтæрмæ. Æмæ Джиоты Маринæ æмæ уый хуызæн цардбæллон удты тæригъæд та гуырдзиаг фашистты фæстæ æфтыд уæд цæрæнбонтæм!
Джиоты Екатерине